Кіріспе

Болат өндіру әдісі

Бессемер процесі – ашық ошақтың пайда болуына дейін балқытылған шойыннан болатты көптеп өндіруге арналған алғашқы, төмен құнмен өнеркәсіптік процесс болды. Негізгі қағидасы – балқытылған темірге ауа үрлеу арқылы тотығу процесінде темірден қоспаларды жою. Тотығу темір массасының температурасын көтеріп, оны балқытылған күйде ұстайды. Ауамен декарбонизациялауға байланысты процестер Еуропадан тыс жерлерде жүздеген жылдар бойы қолданылып келген, бірақ өнеркәсіптік деңгейде емес. Мұндай процестердің бірі (құюға ұқсас) 11-ші ғасырда Шығыс Азияда белгілі болған, сол кездегі ғалым Шэнь Куо Қытайдың темір және болат өнеркәсібінде оның қолданылуын сипаттаған. 17-ші ғасырда еуропалық саяхатшылар жапондықтардың оны қолданғандығы туралы мәліметтер келтірген. Қазіргі заманғы процесс өнертапқышы, ағылшын Генри Бессемердің есімімен аталады, ол 1856 жылы осы процесске патент алған, бірақ бұл талас-тартыс тудырады. Негізгі отқа төзімді қаптаманы пайдаланатын процесс "негізгі Бессемер процесі" немесе ағылшын ғалымдары Перси Гилхрист пен Сидни Гилхрист Томас есімдерімен Гилхрист-Томас процесі деп аталады.

Қытай

Бессемер процесіне ұқсас жүйе Шығыс Азияда 11 ғасырдан бері қолданылып келеді. Экономикалық тарихшы Роберт Хартвеллдің айтуынша, Сун әулетінің (960–1279 жж.) қытайлықтары «жартылай көміртексіздендіру» әдісін жаңартқан. Синолог Джозеф Нидхам және металлургия тарихшысы Теодор А. Вертиме бұл әдісті болат жасаудың Бессемер процесіне дейінгі баламасы ретінде сипаттаған. Бұл процесті алғаш рет 1075 жылы Чичжоуға сапар барысында, көп білімді ғалым және мемлекеттік шенеунік Шэнь Куо (1031–1095) сипаттаған. Сэр Генри Бессемер өзінің 1890 жылы жазған өмірбаяндығында өнертабысының бастауын баяндады. Қырым соғысы кезінде көптеген британдық өнеркәсіпшілер мен өнертапқыштар әскери технологияға қызығушылық танытты. Бессемердің сөзіне сәйкес, оның өнертабысы 1854 жылы Наполеон III-мен жақсы артиллерия үшін қажетті болат туралы әңгімесінен туындаған. Бессемер былай деді: «Бұл – осы ғасырдың ең маңызды революцияларының бірін бастаған ұшқын болды, себебі сол түні Винсеннен Парижде таксиде жалғыз келе жатып, мен қару жасаудағы темірдің сапасын жақсартуға бар күшімді салуға шешім қабылдадым». Ол кезде болат тек ас-үй құралдары мен аспаптар сияқты ұсақ бұйымдар жасауға қолданылатын, ал зеңбіректер үшін тым қымбат еді. 1855 жылдың қаңтарынан бастап ол артиллерияға қажетті үлкен көлемде болат өндірудің жолын іздестіре бастады және қазан айында Бессемер процесіне қатысты алғашқы патентын тіркеді. Ол бұл әдісті бір жылдан кейін, 1856 жылы патенттеді. Бессемер өзінің процесіне төрт темір өндірушіге лицензия берді, жалпы сомасы 27 000 фунт стерлинг болды, бірақ лицензия алғандар оның уәделеген болат сапасын өндіре алмады – оның досы Уильям Клейдің айтуынша, «ыстыққа төзімсіз және суыққа да төзімсіз» еді, кейіннен ол оларды 32 500 фунт стерлингке қайта сатып алды. Оның жоспары бірнеше географиялық аймақтардың әрқайсысында бір компанияға лицензия беру еді, тоннасына роялти мөлшерлемесімен, өндірісті ынталандыру үшін олардың өнімдерінің бір бөлігіне төменгі ставка қосатын, бірақ олар сату бағасын төмендетпеуі үшін үлкен емес. Осы әдіс арқылы ол жаңа процестің беделін арттырып, нарықтағы үлесін ұлғайтуды жоспарлады. Болаттың кейбір сорттары болаттан өтетін ауа ағынындағы 78% азотқа сезімді. Бұл шешімді алғаш рет Дина орманында мыңдаған тәжірибелер жүргізген британдық металлург Роберт Форестер Мушет тапты. Оның әдісі алдымен барлық қоспаларды және көміртекті мүмкіндігінше күйдіріп, содан кейін көміртек пен марганецті спиегельэйзен қосып қайтадан енгізу болды – бұл темір мен марганецтің, көміртектің және кремнийдің аздаған мөлшерлері бар қоспасы. Бұл дайын өнімнің сапасын жақсартады, оның пластикалық қасиеттерін арттырады – жоғары температурада прокаткалау мен соғуға төзімділігін арттырады және оны алуан түрлі қолдануға ыңғайлы етеді. Мушеттің патенты патенттік алымдарды төлеуге қабілетсіздігіне байланысты мерзімі бітіп, Бессемер сатып алды. Бессемер патенттерінен 5 миллион доллардан астам роялти түсімдері болды. Бұл процеске лицензия алған алғашқы компания Манчестердегі W & J Galloway фирмасы болды, олар Бессемер 1856 жылы Челтенхемде жариялағанға дейін мұны жасады. Олар лицензиялық төлемдерді қайтарған төрт компанияның тізіміне кірмейді. Алайда, олар 1858 жылы лицензиясын қайтарып алып, Бессемер және басқалармен серіктестікке инвестиция салу мүмкіндігіне ие болды. Бұл серіктестік 1858 жылдан бастап Шеффилдте болат өндіре бастады, бастапқыда Швециядан импортталған ағаш көмірінен жасалған шикізат пайдаланды. Бұл алғашқы коммерциялық өндіріс болды. Сондай-ақ, швед саудагері және консулы Горан Фредрик Горанссон 1857 жылы Лондонға сапары кезінде Швеция мен Норвегияда пайдалану үшін Бессемер патентіндегі 20% үлесін сатып алды. 1858 жылдың бірінші жартысында Горанссон инженерлердің шағын тобымен бірге Швецияның Хофорс қаласына жақын Эдскен қаласында Бессемер процесін тәжірибеден өткізді, содан кейін ол сәттілікке жетті. Кейінірек 1858 жылы ол Лондонда Генри Бессемермен тағы да кездесіп, оны процестің сәттілігіне сендірді және Англияда өзінің болат сату құқығын келісті. Өндіріс Эдскенде жалғасты, бірақ қажетті өндірістік масштабқа жетпеді. 1862 жылы Горанссон өзінің Högbo Iron and Steel Works компаниясы үшін Сторсжон көлінің жағалауында, Сандвикен қаласының негізі қаланған жерде жаңа зауыт салды. Компанияның атауы Sandviken's Ironworks болып өзгертілді, өсіп, 1970 жылдары Sandvik болды.

АҚШ-тағы өнеркәсіптік революция

Александр Лайман Холли Америка Құрама Штаттарында Бессемер болат өндірісінің табысына зор үлес қосты. Оның "Орданс және бронь туралы трактаты" заманауи қару-жарақ өндірісі және болат жасау тәжірибесі туралы маңызды еңбек саналады. 1862 жылы ол Бессемердің Шеффилд зауытына сапар шегіп, АҚШ-та пайдалану үшін процесті лицензиялауға қызығушылық танытты. АҚШ-қа оралғаннан кейін Холли Нью-Йорк штатының Троя қаласынан екі темір өндіруші – Джон Ф. Уинслоу және Джон Август Грисвольдпен кездесті. Олар оны Ұлыбританияға оралып, өз атынан Англия банкімен келіссөздер жүргізуді сұрады. Холли Грисвольд пен Уинслоуға Бессемердің патенттелген процестерін пайдалануға лицензия алды және 1863 жылдың соңында АҚШ-қа қайтты. Үшеуі 1865 жылы Нью-Йорк штатының Троя қаласында зауыт құруға кірісті. Зауытта Холлидің Шеффилдтегі Бессемер зауытынан гөрі өнімділікті едәуір арттырған бірқатар жаңалықтары бар болды, ал иелері 1867 жылы сәтті қоғамдық көрме ұйымдастырды. Троя зауыты жаңа процесті болат рельстерін өндіру үшін пайдалануды ниеттенген Пенсильвания темір жолының назарын аударды. Ол Холлидің екінші зауытын өзінің Pennsylvania Steel еншілес компаниясының аясында қаржыландырды. 1866 мен 1877 жылдар аралығында серіктестер барлығы 11 Бессемер болат зауытына лицензия берді. Олардың арасында инвесторлардың бірі Эндрю Карнеги болды, ол 1872 жылы Бессемерге сапар шеккеннен кейін жаңа болат технологиясында зор мүмкіндік көріп, оны өзінің қолданыстағы бизнесі – Keystone Bridge Company және Union Iron Works компанияларына пайдалы қосымша ретінде қарастырды. Холли Карнеги үшін жаңа болат зауытын салып, процесті жетілдіруді жалғастырды. 1875 жылы ашылған жаңа зауыт Эдгар Томсон болат зауыты деп аталды және АҚШ-тың ірі әлемдік болат өндіруші ел ретінде өсуіне бастама берді. Бессемер процесін пайдаланып, Carnegie Steel 1873 және 1875 жылдар аралығында болат теміржол рельстерінің құнын тоннасына 100 доллардан тоннасына 50 долларға дейін төмендетті. Болат бағасы 1890 жылдарға қарай тоннасына 18 долларға дейін төмендеді. Карнегидің Томсон зауыты ашылғанға дейін АҚШ-тағы болат өндірісі жылына шамамен 157 000 тоннаны құрады. 1910 жылы американдық компаниялар жылына 26 миллион тонна болат өндірді. Скрантон қаласындағы (Пенсильвания штаты) Lackawanna Iron & Coal Company компаниясының басқарушысы және иесі Уильям Уокер Скрантон да Еуропадағы процесті зерттеді. Ол 1876 жылы Бессемер әдісімен теміржол рельстерін өндіретін зауыт салып, өндірісін төрт есеге арттырды. Бессемер болаты АҚШ-та негізінен теміржол рельстерін жасау үшін қолданылды. Бруклин көпірін салу кезінде арзан Бессемер болатының орнына балқыту болаты қолданылуы керек пе деген мәселе бойынша үлкен дау туды. 1877 жылы Абрам Хьюит Бруклин көпірінің құрылысында Бессемер болатын пайдаланбауға шақырып хат жазды. Тюльменді болат пен Бессемер болат үшін де ұсыныстар келіп түсті; Джон А. Роблингтің ұлдары Бессемер болаты үшін ең төмен баға ұсынды, бірақ Хьюиттің тапсырмасымен келісімшарт J. Lloyd Haigh Co. компаниясына берілді.

Техникалық мәліметтер

Бессемер процесін қолдану арқылы үш-бес тонна темірді стальға айналдыруға 10 мен 20 минуттың арасында уақыт кетті, ал бұрын осыны істеу үшін кем дегенде бір күн бойы қыздыру, араластыру және қайта қыздыру қажет болатын. Олар көбінесе жұпта жұмыс істеді, біреуіне үрленген кезде, екіншісіне металл құйылды немесе босатылды.

Алдыңғы процестер

XIX ғасырдың басында бұл әдіс кеңінен таралды. Технологиялық жетістіктер жоғары температурада жұмыс істеуге мүмкіндік бергенімен, шлак қоспаларын толығымен жою мүмкін болмады. Бірақ, реверберациялық пеш темірді тікелей отқа қоймай қыздыруға мүмкіндік берді, бұл отын көзінің зияндылығынан қорғады. Осы технологияның пайда болуымен көмір отыны, көмірдің орнын баса бастады. Бессемер процесі темірдің қоспаларын пайдаланып, отынсыз болат өндіруге мүмкіндік берді, қажетті жылуды осы қоспалардың есебінен жасады. Бұл болат өндірісінің құнын күрт төмендетті, алайда қажетті сипаттамалары бар шикізатты табу қиындық тудырды. Жоғары сапалы болат көміртегі қосылған, көміртегісіз темірден жасалатын, көбінесе Швециядан импортталатын. Дайындау процесі, цементтеу процесі деп аталатын, ұзын тас қорапшаға темір таяқшаларын және көмірді бірге бір аптаға дейін қыздырудан тұратын. Бұл көпіршікті болатты (blister steel) өндірді. Көпіршікті болат балқытылған темірмен бірге тигельге (crucible) салынып, балқытылды, нәтижесінде тигельді болат (crucible steel) алынды. Өндірілген әр тонна болат үшін 3 тоннаға дейін қымбат кокс өртеліп, жағылды. Мұндай болаттан жасалған шиналар бір тоннасына 50-60 фунт стерлингке (2008 жылы шамамен 3390-4070 фунт стерлинг) сатылды. Дегенмен, процестің ең қиын және еңбекті қажет ететін бөлігі – Швециядағы темірдің өндірілуі болды. Бұл процесс 18 ғасырда Бенджамин Хантсманның тигельді болат жасау әдістерін енгізу арқылы жетілдірілді, бұл қосымша үш сағаттық қыздыру уақытын және қосымша көп мөлшерде кокс қажеттілігін қосты. Тигельді болат жасау кезінде, көпіршікті болат таяқшалары бөлшектерге бөлініп, әрқайсысы шамамен 20 кг болатын кішкентай тигельдерде балқытылды. Бұл жоғары сапалы тигельді болатты өндірді, бірақ құнын арттырды. Бессемер процесі төмен сапалы болатты жасауға қажетті уақытты жарты сағатқа дейін қысқартты, ал бастапқыда қоңыр темірді балқыту үшін қажетті кокс ғана қолданылды. Ең алғашқы Бессемер конвертерлері болатты бір тоннасына 7 фунт стерлингке өндірді, бірақ бастапқыда ол тоннасына 40 фунт стерлингке сатылды.

"Негізгі" және қышқылдық Бессемер процесі

Сидни Гилкрист Томас, Уэльс әкесі бар лондондық өнеркәсіптік химик, темірдегі фосфор мәселесін шешуге кірісті, нәтижесінде төмен сұрыпты болат өндірілді. Ол өзінің шешімін тапқанына сеніп, Бленавон темір зауытында химияшы болып жұмыс істейтін туысы Перси Гилкристпен байланысқа түсті. Ол кездегі менеджер Эдвард Мартин Сидниге кең көлемде сынақтар жүргізу үшін жабдықтар ұсынды және 1878 жылдың мамырында патент алуға көмектесті. Сидни Гилкрист Томастың өнертабысы Бессемер конвертерінің ішкі қабырғасын саздың орнына доломит немесе кейде әктаспен қаптаудан тұрады, бұл процеске "негізді" Бессемер процесі деп атауға әкелді, ал бұрынғысы "қышқыл" Бессемер процесі болған. Қосымша артықшылығы – процестер конвертерде көбірек шлак түзіп, оны қайта өңдеуге болып, фосфатты тыңайтқыш ретінде пайдалану өте тиімді болды.

Маңыздылық

1898 жылы "Scientific American" журналы "Бессемер болат және оның әлемге тигізген әсері" деген мақала жариялап, арзан болаттың көбеюінен туындаған маңызды экономикалық әсерлерді түсіндірді. Олар елдің бұрын сирек қоныстанған аймақтарына темір жолдардың кеңейтілуі сол аймақтардағы қоныстануға алып келгенін, сондай-ақ бұрын тасымалдауға тым қымбат болған тауарлардың саудасын пайдалы еткенін атап өтті. Бессемер процесі болат өндірісін революциялық түрде өзгертті, оның құнын ұзын тоннасына 40 фунт стерлингтен ұзын тоннасына 6-7 фунт стерлингке дейін төмендетті, сонымен қатар бұл маңызды шикізаттың өндіріс көлемін және жылдамдығын күрт арттырды. Бұл процеске болат жасау үшін қажет жұмыс күші де азайды. Ол енгізілгенге дейін болат көпірлерді немесе ғимараттардың қаңқасын салу үшін тым қымбат болғандықтан, Өнеркәсіптік революцияның барлық кезеңінде балқытылған темір қолданылды. Бессемер процесі енгізілгеннен кейін болат пен балқытылған темірдің бағасы шамалас болды, ал темір жолдар сияқты кейбір қолданушылар болатқа көшті. Ауадағы азоттан туындаған сынғыштық сияқты сапа мәселелері Бессемер болатын көптеген құрылымдық қолдануларға қолдануға кедерілді. Ашық ошақтағы болат құрылымдық қолданулар үшін қолайлы болды. Болат темір жолдардың өнімділігін едәуір арттырды. Болат рельстер темір рельстерге қарағанда он есе ұзақ қызмет етеді. Бағалар төмендеген сайын ауырлаған болат рельстер ауыр локомотивтерді тасымалдап, ұзын пойызды тарта алатын болды. Болат вагондардың ұзындығы артты, соның нәтижесінде жүк көлемі вагондардың салмағына қатынасы 1:1-ден 2:1-ге дейін өсті.

Ескіру

1895 жылы Ұлыбританияда Бессемер процесінің өркендеу кезеңі аяқталғаны және ашық ошақ әдісінің басымдыққа ие болғаны байқалды. "Темір және көмір саудасы" журналында бұл процесс "жартылай тоқырау күйде" екені айтылды. "Жылдар өте келе, ол дамуын тоқтатпай ғана қоймай, керісінше, төмендеп келеді". Бұл жағдайдың себебі, сол кезде де, кейінірек те, процесс өзіне тән кемшіліктерінен емес, білікті мамандардың жетіспеуінен және технологияға инвестиция құймаудан туындады деген пікірлер айтылды. Мысалы, Миддлсбродағы ірі темір өндіруші компаниясы – Болков Вонның құлдырауының басты себебі, олардың технологиясын жаңарта алмауы болды. Негізгі процесс, яғни Томас Гилкрист процесі, әсіресе Континенттік Еуропада ұзақ уақыт қолданылып келді, себебі ондағы темір кенінің құрамында фосфордың мөлшері жоғары болды және ашық ошақ әдісі барлық фосфорды толығымен алып тастай алмады. 1950 және 1960 жылдары Германиядағы арзан құрылыс болаттарының көп бөлігі осы әдіспен өндірілді. Ақырында, бұл процесс негізгі оттегімен болат өндіру әдісімен ығыстырылды. АҚШ-та осы әдіспен коммерциялық болат өндірісі 1968 жылы тоқтатылды. Оның орнына негізгі оттегі (Линц-Донавиц) процесі сияқты, соңғы химиялық құрамын жақсырақ бақылауға мүмкіндік беретін әдістер енгізілді. Бессемер процесінің өте жоғары жылдамдығы (бір қыздыру 10-20 минут) химиялық талдау жасауға немесе болаттағы қорытпа элементтерін реттеуге уақыт қалдырмады. Бессемер конвертерлері балқытылған болаттан фосфорды тиімді түрде шығара алмады, ал фосфор аз кендердің бағасы өскен сайын, конверсияның құны да артты. Бұл процесске шектеулі мөлшерде металл сынығын салуға болатын, бұл шығындарды одан әрі арттырды, әсіресе сынық арзан болған кезде. Электрлік доғалық пеш технологиясы Бессемер процесімен бәсекелесе алды, нәтижесінде ол қолданудан шықты. Негізгі оттегімен болат өндіру – Бессемер процесінің жетілдірілген түрі болып табылады (қыздыруға оттегі газын үрлеу арқылы көміртегіден тазарту, ал ескі әдісте оттегі тасымалдаушы заттарды қыздыруға қосу арқылы артық көміртегін жағу). Генри Бессемер таза оттегімен үрлеудің ауамен үрлеуден артықшылықтарын білген, бірақ 19 ғасырдың технологиясы оны экономикалық тұрғыдан тиімді ету үшін қажетті таза оттегінің көп мөлшерін өндіруге жеткіліксіз болды.