Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
6000 ж.б. мен 5001 ж.б. аралығындағы мыңжылдық
Millennium between 6000 BC and 5001 BC
6-шы мыңжылдық б.з.б. 6000 ж.б. мен 5001 ж.б. аралығын (шамамен 8 мың жыл бұрыннан 7 мың жыл бұрынға дейін) қамтиды. Осы мыңжылдық шамасында болған оқиғаларды нақты уақытпен белгілеу мүмкін емес, сондықтан мұнда келтірілген барлық даталар геологиялық және антропологиялық талдауларға негізделген шамамен алған есептер. Тек Орталық Еуропадағы неолиттік кезеңдегі құдықтардан табылған кейбір құрылыс ағаштарының кесілген мерзімі ғана ерекше жағдай болып табылады. Бұл мыңжылдық соңғы мұз дәуірінің ең жоғары шегінен кейін болған және шамамен 5000 жылдың ішінде теңіз деңгейінің көтерілуіне әкелген жаһандық мұздың еріп жоғалуының аяқталуы деп саналады.
The 6th millennium BC spanned the years 6000 BC to 5001 BC (c. 8 ka to c. 7 ka). It is impossible to precisely date events that happened around the time of this millennium and all dates mentioned here are estimates mostly based on geological and anthropological analysis. The only exceptions are the felling dates for some construction timbers from Neolithic wells in Central Europe. This millennium is reckoned to mark the end of the global deglaciation which had followed the Last Glacial Maximum and caused sea levels to rise by some over a period of about 5,000 years.
Шолу
Неолит мәдениеті мен технологиясы б.з.д. 6000 жылға қарай Таяу Шығыстан Шығыс Еуропаға тарады. Оның алыс Шығыстағы дамуы да қарқынды болды және мыңжылдық бойы ежелгі Египетте және алыс Шығыста оның болуына дәлелдер көбейіп келеді. Дегенмен, әлемнің көп бөлігінде, Солтүстік және Батыс Еуропаны қоса алғанда, адамдар әлі шашыраңқы палеолит/мезолит кезеңінің аңшы-жинаушы қауымдастықтарында өмір сүрді. Неолит революциясының нәтижесінде әлем халқының саны күрт өскені, мүмкін төрт есеге артқаны күдік тудырмайды. Осы мыңжылдықтың соңында әлемде шамамен қырық миллион адам болса, б.з.д. 1600 жылға қарай Орта қола дәуірінде жүзге жуық миллионға жеткен деп есептеледі.
Neolithic culture and technology had spread from the Near East and into Eastern Europe by 6000 BC. Its development in the Far East grew apace and there is increasing evidence through the millennium of its presence in prehistoric Egypt and the Far East. In much of the world, however, including Northern and Western Europe, people still lived in scattered Palaeolithic/Mesolithic hunter gatherer communities. The world population is believed to have increased sharply, possibly quadrupling, as a result of the Neolithic Revolution. It has been estimated that there were perhaps forty million people worldwide at the end of this millennium, growing to 100 million by the Middle Bronze Age c. 1600 BC.
Еуропа
Адамдар алғаш рет Мальтаға шамамен б.з.д. 5900 жылы Еуропа мен Солтүстік Африкадан Жерорта теңізі арқылы келіп қоныстанғаны болжамдалады. Тбилиси маңынан табылған қыш ыдыстардың қолданылуы жүзімнің шамамен б.з.д. 5980 жылы шарап жасау үшін пайдаланылғанын көрсетеді. Польшадағы ірімшік жасауға қатысты мәліметтер шамамен б.з.д. 5500 жылға дейін жетеді. Шамамен б.з.д. 5300 жылдан бастау алған төрт анықталған мәдениет – Днепр-Донецтік, Нарва (шығыс Балтық), Эртебёлле (Дания және солтүстік Германия) және Свифтербант (Төмен елдер). Олар Азиядан батысқа қарай тараған және кейде "керамикалық мезолит" деп аталатын, нүктелі немесе түймелі негізі және кеңейтілген жиектерімен ерекшеленетін ортақ қыш ыдыс стилімен байланысты болған.
It has been estimated that humans first settled in Malta c. 5900 BC, arriving across the Mediterranean from both Europe and North Africa. Use of pottery found near Tbilisi is evidence that grapes were being used for winemaking c. 5980 BC. Evidence of cheese making in Poland is dated c. 5500 BC. Four identified cultures starting around 5300 BC were the Dnieper Donets, the Narva (eastern Baltic), the Ertebølle (Denmark and northern Germany), and the Swifterbant (Low Countries). They were linked by a common pottery style that had spread westward from Asia and is sometimes called "ceramic Mesolithic", distinguishable by a point or knob base and flared rims.
Солтүстік Азия
Василий Радловтың айтуынша, Орталық Сібір мен Оңтүстік Сібірдің палео-сибірлік тұрғындарының арасында енисейліктер болды, олардың ішінде кеттер осы халықтардың соңғы қалдықтары болып саналады. Енисейліктерден кейін солтүстік Урал аймағынан келген уралдық самоидтар келді. Прото-урал тілі – қазіргі урал тілдері отбасының түп атасы саналатын, расталмаған, қайта құрастырылған тіл. Гипотетикалық тіл шамамен б.з.д. 7000–2000 жылдары шағын аймақта қолданылған деп есептеледі және дифференциацияланған прототілдерді тудыру үшін кеңейді. Кейбір жаңа зерттеулер «прото-уралдық отанды» Урал тауларынан шығысқа қарай, Батыс Сібірге жылжытты. Уралдықтарды қоныстандырған мемлекеттер гүлденді. Лакустрин кезеңіндегі ойыстарды толтырған барлық Сібір көлдерінің жағалауларында неолит дәуіріне жататын көптеген қалдықтар табылды. Сансыз құрғандар (тумули), пештер және басқа археологиялық артефакттар тығыз халық қоныстанғанын көрсетеді. Орта Азияда табылған ең көне артефакттардың кейбірі Сібірден шыққан. Ірі масштабтағы құрылыстар б.з.д. 6000 жылға дейін жетеді. Ресейдегі Сибирьдегі ежелгі қоныстар 8000 жыл бұрын Амня сияқты күрделі қорғаныс құрылыстарын салудың, саяси соғыстармен бірге жүргенін көрсетті. Олар әлемдегі ең көне бекіністер. Мұндай ежелгі бекіністерді табу ертедегі адамзат қоғамы туралы бұрынғы түсініктерге қарсы келеді. Бұл ауыл шаруашылығы ғана адамдарды тұрақты қоныстар салуға итермелемегенін көрсетеді. Үлкен ауқымды кері көші-қондар болды, Американың түпкілікті халықтары Азияға қайта көшіп, мыңдаған жылдар бойы Алтай таулары сияқты аймақтарда бірнеше рет қоныстанды, ең ертесі б.з.д. 5500 жылға дейін датирленген. Бұл сол кездегі қоршаған ортаның өзгеруімен байланысты болуы мүмкін (Мазама тауына қараңыз), ол Солтүстік Америка мәдениеттерінің ауызша тарихында бүгінге дейін сақталған. На-дене тілін сөйлейтін халықтар ақырында Солтүстік Америкаға енді, солтүстік Тынық мұхиты аймағына жетіп, содан кейін Тынық мұхитының жағалауымен және ішкі аймаққа көшті. Тілшілер, антропологтар және археологтар олардың ата-бабалары Солтүстік Америкаға алғашқы палеоиндістерден кейін жеке көшіп келгенін сендіреді. Олар Аляскаға және Канаданың солтүстігіне, оңтүстікке қарай Тынық мұхитының жағалауымен, Канаданың ішкі аймағына және оңтүстікке қарай Ұлы жазықтарға және Американың оңтүстік-батысына көшті. Ежелгі Солтүстік Еуразиядан шыққан Үнді-Еуропа мәдениеттері Орталық Ресейден батысқа қарай кеңейе берді. Бұл сол кездегі осы тілдердің географиялық орналасуына лингвистикалық дәлел келтіреді, археологиялық дәлелдермен сәйкес келеді, Үнді-Еуропалық тілшілер шамамен б.з.д. 4500 жылы Понт-Каспий далаларында болған (Курган гипотезасы), ал урал тілшілері солтүстікке қарай б.з.д. бесінші мыңжылдықтағы Шұқырлы-тісті керамикалық мәдениетінде орналасқан болуы мүмкін (Carpelan & Parpola 2001:79). «Жүз», «шошқа» және «патша» сияқты сөздердің ортақ нәрсесі бар: олар «негізгі сөздікке» қарағанда «мәдени сөздікті» білдіреді. Олар, әсіресе, жаңа сандық жүйемен және үй шошқасымен бірге оңтүстіктегі Үнді-Еуропалықтардан алынған болуы мүмкін. Сол сияқты, Үнді-Еуропалықтар өздері оңтүстік немесе батыстағы халықтар мен мәдениеттерден осындай сөздер мен мәдени заттарды алған, соның ішінде «сиыр» (*gʷou, ағылшын тіліндегі cow-мен салыстырыңыз) және «астық» (*bʰars, ағылшын тіліндегі barley-мен салыстырыңыз) сөздері болуы мүмкін. Ал негізгі сөздік – «мен», «қол», «су» және «болу» сияқты сөздер – тілдер арасында оңай қабылдана бермейді. Егер Үнді-Еуропалық және Урал тілдері генетикалық жағынан туыс болса, онда негізгі сөздіктерде келісімдер болуы керек, егер олар жақын болса, келісімдер көбірек, ал егер олар аз туыс болса, келісімдер азырақ болуы керек. Орталық Азиядағы Үнді-Еуропа мәдениеттері гүлденді, олар: Орта Волга мәдениеті (мыңжылдықтың басында Самара мәдениеті), қазіргі Днепр-Донец мәдениеті. Шамамен б.з.д. 5200 жылдан бастап Днепр-Донец мәдениеті мезолиттік аңшы-жинақшы өмір салтын тастап, ірі қара, қой және ешкі өсіруге кірісті. Басқа үй жануарларына шошқа, жылқы және ит кірді.
According to Vasily Radlov, among the Paleo Siberian inhabitants of Central Siberia and Southern Siberia were the Yeniseians, of whom the Kets are considered the last remainder of these peoples. The Yeniseians were followed by the Uralic Samoyeds, who came from the northern Ural region. Proto Uralic is the unattested reconstructed language ancestral to the modern Uralic language family. The hypothetical language is thought to have been originally spoken in a small area in about 7000–2000 BC, and expanded to give differentiated Proto Languages. Some newer research has pushed the "Proto Uralic homeland" east of the Ural Mountains into Western Siberia. Polities harbouring the Uralic peoples thrive. The shores of all Siberian lakes, which filled the depressions during the Lacustrine period, abound in remains dating from the Neolithic age. Countless kurgans (tumuli), furnaces, and other archaeological artifacts bear witness to a dense population. Some of the earliest artifacts found in Central Asia derive from Siberia. Large scale constructions occur as early as 6000 BC. Prehistoric settlements in remote Siberia, Russia have revealed that 8,000 years ago construction of complex defensive structures, such as the Amnya complex, occurred with political warfare. They are the oldest fortresses in the world. Finding such ancient fortifications challenges previous understanding of early human societies. It suggests that agriculture wasn’t the only driver for people to start building permanent settlements. Large scale backwards migrations occur with Native American populations migrating back into Asia, settling in areas such as the Altai Mountains several times over a span of thousands of years, earliest dated to 5500 BC. This is potentially linked to the environmental changes at the time (see Mount Mazama), which remained preserved in oral history of the North American cultures to this day. Na Dené speaking peoples finally entered North America starting around , reaching the Pacific Northwest by , and from there migrating along the Pacific Coast and into the interior. Linguists, anthropologists, and archeologists believe their ancestors constituted a separate migration into North America, later than the first Paleo Indians. They migrated into Alaska and northern Canada, south along the Pacific Coast, into the interior of Canada, and south to the Great Plains and the American Southwest. Indo European cultures descended from Ancient North Eurasians long ago, continue to expand Westwards from Central Russia. It provides linguistic evidence for the geographical location of these languages around that time, agreeing with archeological evidence that Indo European speakers were present in the Pontic Caspian steppes by around 4500 BCE (the Kurgan hypothesis) and that Uralic speakers may have been established in the Pit Comb Ware culture to their north in the fifth millennium BCE (Carpelan & Parpola 2001:79). Such words as those for "hundred", "pig", and "king" have something in common: they represent "cultural vocabulary" as opposed to "basic vocabulary". They are likely to have been acquired along with a novel number system and the domestic pig from Indo Europeans in the south. Similarly, the Indo Europeans themselves had acquired such words and cultural items from peoples and cultures to their south or west, including possibly their words for "ox", *gʷou (compare English cow) and "grain", *bʰars (compare English barley). In contrast, basic vocabulary – words such as "me", "hand", "water", and "be" – is much less readily borrowed between languages. If Indo European and Uralic are genetically related, there should be agreements regarding basic vocabulary, with more agreements if they are closely related, fewer if they are less closely related. Indo European cultures in Central Asia flourish, these cultures are the: Middle Volga culture (followed by the Samara culture at the turn of the millennium), the contemporary Dnieper–Donets culture. From around 5200 BC, the patriarchal Dnieper Donets culture leaves the Mesolithic hunter gatherer lifestyle and begins keeping cattle, sheep and goats. Other domestic animals kept included pigs, horses and dogs.
Оңтүстік Азия
Жаңғақтар шамамен б.з.д. 5500 жылы Оңтүстік-Шығыс Азияда қолға үйретілген.
Junglefowl were domesticated around c. 5500 BC in Southeast Asia.
Шығыс Азия
Қытайдағы Жаобагоу мәдениеті шамамен б.з.д. 5400 жылы басталды. Ол елдің солтүстік-шығыс бөлігінде, негізінен Ішкі Монголиядағы Луан өзені аңғарында және Хебейдің солтүстігінде орналасқан. Яншао мәдениеті (仰韶文化, пиньинь: Yǎngsháo wénhuà) – Қытайдағы Сары өзеннің орта ағысында осы мыңжылдықтың соңынан бастап, б.з.д. 5000 жылдан 3000 жылға дейін кеңінен таралған неолиттік мәдениет. Қазба жұмыстары көрсеткендей, балалар боялған қыш құмыралардың ішіне жерленген. Яншао мәдениетінен пайда болған қыш ыдыс стилі батысқа қарай Маджайао мәдениетіне, содан кейін Синьцзян және Орталық Азияға прото-Жібек жолы бойымен тарады.
The Zhaobaogou culture in China began c. 5400 BC. It was in the north eastern part of the country, primarily in the Luan River valley in Inner Mongolia and northern Hebei. The 'Yangshao culture (仰韶文化, pinyin: Yǎngsháo wénhuà) was a Neolithic culture that existed extensively along the middle reaches of the Yellow River in China from around the end of this millennium, from 5000 BC to 3000 BC. Excavations found that children were buried in painted pottery jars. Pottery style emerging from the Yangshao culture spread westward to the Majiayao culture, and then further to Xinjiang and Central Asia along a proto Silk Road.
Океания
Қазіргі Оңтүстік-Батыс Викториядағы жергілікті австралиялықтар шамамен 6000 ж.б.д. тастан жасалған бөгеттер, каналдар және тоқыма тұзақтарды қолданып, егіздікпен айналысып, оларды тамақ ретінде және сауда тауары ретінде пайдаланған.
Indigenous Australians in what is now southwestern Victoria were farming and smoking eels as a food source and trade good using stone weirs, canals, and woven traps around 6000 BC.
Астрономия және күнтізбелер
Византия империясында және көптеген христиандық-православ елдерінде қолданылатын Византия күнтізбесінің дәуірі Юлиан пролептикі күнтізбесінде б.з.д. 5509 жылдың 1 қыркүйегіне тең (оң жақтағы суретті қараңыз). Кейбір астрологтардың пікірінше, б.з.д. VI мыңжылдық Жұмбақтардың астрологиялық дәуіріне (б.з.д. 6450 жыл шамасында – б.з.д. 4300 жыл шамасында) толығымен кіреді. Григорий Турскийдің айтуынша, Құдай әлемді Мартин Турскийдің қайтысынан 5597 жыл бұрын жаратқан, яғни б.з.д. 5200 жылы.
The epoch of the Byzantine calendar, used in the Byzantine Empire and many Christian Orthodox countries, is equivalent to 1 September 5509 BC on the Julian proleptic calendar (see image right). The 6th millennium BC falls entirely within the Astrological Age of Gemini (c. 6450 BC to c. 4300 BC) according to some astrologers. According to Gregory of Tours God created the world 5597 years prior to the death of Martin of Tours, which would be 5200 BC.