Кіріспе

18-19 ғасырдағы британдық дипломат Уильям Питт Амхерст, 1-ші граф Амхерст (14 қаңтар 1773 – 13 наурыз 1857) – британдық дипломат және колониялық әкімші. Ол 1823-1828 жылдар аралығында Үндістанның генерал-губернаторы қызметін атқарды.

Өмірбаян және білім

Сомерсет графтығының Бат қаласында туған Амхерст, Уильям Амхерст пен Томас Патерсонның қызы Элизабеттің ұлы болды. Ол Джеффри Амхерсттің шөбере інісі, 1-ші барон Амхерст, және патенттама хатындағы ерекше талап бойынша 1797 жылы оның титулын мұраға алды. Ол Вестминстер мектебінде және Оксфордтың Крайст-Черч колледжінде білім алған.

Қытайдағы төтенше елші

1816 жылы ол Қытай мен Ұлыбритания арасындағы сауда қатынастарын жақсарту мақсатында Қытайдың Цин әулеті сарайына ерекше елші ретінде жіберілді. Пей Хоға (Байхе, қазіргі Хайхе) жеткенде, оған Цзяцин императорының алдына тек иіліп тағзым ету шартымен ғана кіруге болатыны жеткізілді. Осыған орай, Амхерст, оны екінші комиссар ретінде ертіп келген сэр Джордж Томас Стаунтонның кеңесімен, 1793 жылы Макартни жасағандай, егер оның егемендігіне оның дәрежесіндегі мандариннің құрмет көрсетуіне құқығы бар екендігі мойындалмаса, келісім беруден бас тартты. Соның салдарынан оған Пекинге (Бейжің) кіруге рұқсат берілмеді, ал миссиясының мақсаты орындалмады. Оның кемесі "Альсест" Корея жағалауымен және Рюкю аралдарына бағытталғаннан кейін, Гаспар бұғазында су астындағы тасқа шағылып, толығымен қирады. Амхерст пен кеме апатына ұшыраған серіктерінің бір бөлігі кеме қайықтарында Батавияға қашып кетті, ал қалғандарына көмек жіберілді. 1817 жылы Англияға қайтып келген кеме Сент-Хеленаға тоқтады, нәтижесінде император Наполеонмен бірнеше рет кездесті (Эллистің Қытайға жіберілген соңғы елшілігінің есебін қараңыз, 1817; МакЛеодтың Х.М.С. "Альсест" кемесімен жасаған саяхаты туралы баяндамасы, 1817). Бір кездесуде Наполеонның: "Қытай – ұйықтап жатқан алып. Оны ұйықтауға қойыңдар. Ол оянғанда әлемді дүркілдетіп жібереді", – деген сөзі айтылған деген құпия хабар бар.

Үндістанның генерал-губернаторы

Амхерст 1823 жылдың тамызынан 1828 жылдың ақпанына дейін Үндістанның генерал-губернаторы болды. Оның басқару кезеңіндегі маңызды оқиғалардың бірі – Ассамды аннексиялау, осының салдарынан 1824 жылғы бірінші Бірма соғысы басталды. Соның нәтижесінде Аракан және Теннасерим Британ империясына қосылды. Амхерсттің тағайындалуы 1823 жылы генерал-губернатор лорд Гастингстің қызметтен алынуымен бірге болды. Гастингс Бенгалия армиясы офицерлерінің жалақысын төмендету мәселесінде Лондонмен келіспеушілікке түсті. Ол Непал мен Маратха конфедерациясына қарсы жүргізген соғыстар арқасында бұл шараны қабылдаудан жалтарды. Алайда, 1820 жылдардың басындағы бейбіт кезеңде жалақыны төмендетуден бас тартуы Лондонның талаптарын орындайтын Амхерсттің тағайындалуына себеп болды. Бірақ Амхерст тәжірибесіз губернатор болды және, әсіресе, Калькуттадағы қызметінің басында Бенгалиядағы жоғары әскери шенеуніктердің, мысалы, сэр Эдвард Паджеттің ықпалында болды. Ол өзінің келуінен бұрын генерал-губернатор міндетін атқарушы Джон Адамнан Нааф өзеніндегі англо-бирман шекарасына қатысты аумақтық дауды мұра етті, бұл 1823 жылдың 24 қыркүйегінде зорлық-зомбылыққа ұласты. Бірманың аумақтық агрессиясы кезінде беделін жоғалтуға ниеті болмаған Амхерст әскерлерді кіргізуге бұйрық берді. Соғыс екі жылға созылды, оның құны 13 миллион фунт стерлингті құрады, бұл Үндістанда экономикалық дағдарысқа әкелді. Джордж Кэннинг және Веллингтон герцогы сияқты ықпалды достарының күш-жігерінің арқасында ғана Амхерст соғыс аяқталғаннан кейін ұятқа қалмады. Соғыс Амхерсттің Бирмаға қатысты ұстанымын өзгертіп, ол енді Төменгі Бирманы аннексиялаудан қатты бас тартты, бірақ толығымен беделін қайта жасай алмады және 1828 жылы қызметтен алынды. 1826 жылы ол Шығыс Үндістандағы Арракан графы Амхерст және Кент графтығындағы Виконт Холмсдейл титулдарымен марапатталды. Англияға оралғаннан кейін ол 1857 жылдың наурыз айында қайтыс болғанға дейін зейнеткерлікпен өмір сүрді.

Отбасы

Лорд Амхерст екі рет үйленді, және таңғаларлық, оның екі әйелі де Плимут графтарының жесірі болды. Оның алғашқы әйелі Сара, Плимут графшасының жесірі (1762–1838), Эндрю Арчердің қызы, 2-ші Барон Арчер және Плимуттың 5-ші графы Отер Виндзордың жесірі (1799 жылы қайтыс болды). Ол одан он жасқа үлкен және бірнеше баланың анасы болды. Олар 1800 жылы үйленді және екі ұл мен қызы – леди Сара Элизабет Питт Амхерст дүниеге келді. Сара 1838 жылдың мамыр айында, 38 жылға жуық некеде тұрғаннан кейін 76 жасында қайтыс болды. Леди Амхерст фазаны Сараның құрметіне аталды; оның ұсынысымен бұл түр Азиядан Бедфордширге әкелінді. Сондай-ақ, Амерстия туысы, бірмдық гүлдейтін ағаш, оның есімімен аталады. 1839 жылы, бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткенде, 66 жастағы Лорд Амхерст бірінші әйелінің жесір келініне үйленді. Бұл Мэри, Плимут графшасының жесірі (1792–1864), Джон Саквиллдің үлкен қызы және мұрагері, 3-ші Дорсет герцогы, және оның әкесінің баласы Отер Виндзордың жесірі, 6-шы Плимут графы (1789–1833) болды. Бұл үйлену ерекше болғанымен, шіркеу және азаматтық заңдар оған тыйым салмады. Екінші әйелі екі некеден де бала туырмады. Лорд Амхерст 1857 жылдың наурыз айында 84 жасында Кенттегі Ноул-хауста, Дорсет герцогтарының резиденциясында қайтыс болды, бұл мүлікті оның екінші әйелі мұраға алған. Ол 1864 жылдың шілде айында 71 жасында қайтыс болған екінші әйелі, Кнол мұрагері леди Амхерсттің соңғы демі тынды. Лорд Амхерсттің орнын екінші және жалғыз тірі қалған ұлы Уильям иеленді.