Кіріспе
Француз физигі (1861–1916) француз дәрігері және саясаткер Пьер Морис Мари Дюхем (9 маусым 1861 – 14 қыркүйек 1916) – француз теориялық физигі, термодинамика, гидродинамика және серпімділік теориясы саласында жұмыс істеген. Дюхем сонымен қатар ғылым тарихшысы болды, ол Еуропаның орта ғасыры туралы еңбектерімен танымал, және ортағасырлық ғылым тарихы саласын қалыптастырды деп есептеледі. Ғылым философиясы бойынша, ол тәжірибелік критерийлердің анықталмауы туралы пікірлерімен есте қалады (Дюхем-Куин тезисін қараңыз).
the French physician and politician
Pierre Maurice Marie Duhem (pjɛʁ mɔʁis maʁi dy.ɛm, – moʁ ; 9 June 1861 – 14 September 1916) was a French theoretical physicist who worked on thermodynamics, hydrodynamics, and the theory of elasticity. Duhem was also a historian of science, noted for his work on the European Middle Ages, which is regarded as having created the field of the history of medieval science. As a philosopher of science, he is remembered principally for his views on the indeterminacy of experimental criteria (see Duhem–Quine thesis).
Ерте өмір және білім
Духем 1888 жылы Пол Сабатье университетінде "Магнетизмге әсер ету арқылы магниттелу теориясы туралы тарихи зерттеу" тақырыбында диссертациясын қорғады.
Теориялық физика
Ғалымдар арасында Дьюхем еңбектерімен танымал, әсіресе химиялық термодинамика саласындағы, Гиббс-Дьюхем және Дьюхем-Маргуль теңдеулері бойынша жұмыстарымен. Оның тәсіліне Джози Виллард Гиббстің ерте туындылары зор әсер етті, Дьюхем оларды француз ғалымдары арасында тиімді түсіндіріп, насихаттады. Континуум механикасында ол қазір Клаузиус-Дьюхем теңсіздігі деп аталатын нәрсеге қосқан үлесімен де еске алынады. Дьюхем механика, электромагнетизм және химияны қоса алғанда, барлық физикалық құбылыстар термодинамика принциптерінен туындатынына сенді. Маккуорн Ранкиннің «Энергетика ғылымының негіздері» еңбегінің ықпалымен Дьюхем 1911 жылы «Энергетика туралы» трактатында осы интеллектуалдық жобаны жүзеге асырды, бірақ электромагниттік құбылыстарды термодинамиканың алғашқы принциптеріне дейін тоғытуға ақыры жетпеді. Эрнст Махпен бірге Дьюхем атомдар тұжырымының нақтылығы мен пайдалылығына күмән келтірді. Сондықтан ол Максвелл, Болцман және Гиббстің статистикалық механикасын қолдамады, олар термодинамика заңдарын көптеген атомдардан тұратын механикалық жүйелердің статистикалық қасиеттері арқылы түсіндірді. Дьюхем Альберт Эйнштейннің салыстырмалылық теориясына қарсы болды. 1914 жылы Дьюхем Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы «физиканы логиканың жолын жоғалтып, салауатты ақыл-ойдың қорқып қашып кететін нағыз хаосқа айналдырды» деп мәлімдеді. 1915 жылы жариялаған «Германия ғылымы» кітабында ол салыстырмалылық теориясына қарсы күшті пікір білдірді.
Ғылым тарихы
Дюхем ғылым тарихындағы еңбегімен танымал, нәтижесінде он томдық "Le système du monde: histoire des doctrines cosmologiques de Platon à Copernic" (Дүние жүйесі: Платоннан Коперникке дейінгі космологиялық ілімдер тарихы) жинағы жарық көрді. Ол орта ғасырларды кемсіткен көптеген бұрынғы тарихшылардан (мысалы, Вольтер мен Кондорсеттен) ерекшеленіп, Рим-католик шіркеуінің Батыс ғылымын дамытуға көмектескенін, оның ең жемісті кезеңдерінің бірінде осы саланың гүлденуіне ықпал еткенін көрсетуге тырысты. Бұл саладағы жұмысы бастапқыда статиканың пайда болуына қатысты зерттеулермен айналысқанда туындады, сол кезде ол ортағасырлық математиктер мен философтардың, Джон Буридан, Николь Оресме және Роджер Бэкон сияқты еңбектерімен танысты, олардың күрделілігі оны таң қалдырды. Осының нәтижесінде ол оларды қазіргі заманғы ғылымның негізін қалаушылар деп санады, өйткені олар Галилео Галилейдің және кейінгі ойшылдардың көптеген жаңалықтарын болжаған деп есептеді. Дюхем «қазіргі заманның механикасы мен физикасы ортағасырлық мектептерде қабылданған ілімдерден, бірінен соң бірі байқалатын, аздаған өзгерістер арқылы тікелей жалғасады» деген қорытындыға келді. Дюхем «феноменді сақтау» тұжырымын кеңінен таныстырды. Коперник революциясы аясындағы «феномендерді құтқару» (грекше σῴζειν τὰ φαινόμενα, sozein ta phainomena) және түсіндірмелер ұсыну туралы пікірталасқа қоса, экцентриктер мен эпициклдерге қатысты Томас Аквинский былай жазды: Ақылды бір нәрсені анықтау үшін екі түрлі жолмен қолдануға болады: біріншіден, қандай да бір принциптің жеткілікті дәлелін беру мақсатында. [ ] Ақыл басқаша қолданылады, принциптің жеткілікті дәлелін беру үшін емес, бірақ оның нәтижелерінің сәйкестігін көрсету арқылы бұрыннан қалыптасқан принципті растау үшін, мысалы, астрономияда эксцентриктер мен эпициклдер теориясы аспан денелерінің сезімтал қозғалыстарын түсіндіруге мүмкіндік береді, сондықтан ол қалыптасқан деп есептеледі; бірақ бұл дәлел жеткілікті емес, себебі басқа теория да оларды түсіндіре алады. [ ]
Ғылым философиясы
Ғылым философиясында Дюхем гипотезалар экспериментпен тікелей жоққа шығарылмайды және ғылымда шешуші эксперименттер жоқ деп дәлелдегенімен танымал. Дюхемнің тұжырымын тұжырымдауы бойынша, егер болжалған құбылыс орын алмаса, тек қана сұрақталған ұйғарым ғана емес, сонымен қатар физиктің қолданған тұтас теориялық негізі де күмән тудырады. Дюхемнің ғылым философиясына қатысты көзқарастары 1906 жылы жазған «Физикалық теорияның мақсаты мен құрылымы» атты еңбегінде түсіндіріледі. Бұл еңбегінде ол Ньютонның «Principia» еңбегіндегі әмбебап өзара тартылыс заңы Кеплердің екінші және үшінші заңдарын қоса алғанда, «көріністерден» шығарылған деген мәлімдемесіне қарсы шықты. Ньютонның бұл тұрғыдағы пікірлеріне неміс логигі Лейбництің, содан кейін Иммануил Канттың, ал одан бұрын Юмнің индукцияға жасаған логикалық сын-тексеруіне негізделген сындық дәлелдер ұсынылды. Бірақ Дюхемнің еңбегінің жаңалығы – Ньютонның әмбебап өзара тартылыс теориясы Кеплердің планеталар қозғалысы заңдарына тікелей қайшы келеді деген ұсынысы болды, себебі планетаралық өзара гравитациялық бұзылыстар Кеплер орбиталарынан ауытқуларға алып келді. Дюхемге сәйкес, егер кез келген мүмкін ұйғарым басқа біреуіне қайшы келсе, оны логикалық тұрғыдан дұрыс шығару мүмкін емес, сондықтан Ньютон өзінің гравитация заңын Кеплер заңдарынан тікелей логикалық тұрғыдан шығара алмауы керек.
Ағылшындық индуктивтік дәстүрге қарсылық
Дюхем физиканың басқа ғылымдарға қатысты емес, белгілі бір әдістемелік шектеулерге тап болатынын айтады. "Физикалық теорияның мақсаты мен құрылымы" (1906) еңбегінде Дюхем Бэконның "шешуші эксперименттер" туралы ұғымын сынады. Осы сынға сәйкес, физикадағы эксперимент – жай ғана бақылау емес, теориялық аяқтама арқылы бақылауларды түсіндіру болып табылады. Сонымен қатар, экспериментті қаншалықты жақсы жоспарласаңыз да, жеке бір гипотезаны тәжірибелік түрде сынау мүмкін емес. Оның орнына, сынаққа салынатын – гипотезалардың, негізгі болжамдардың және теориялардың тұтас, бір-бірімен байланысқан жиынтығы. Бұл тезис растау холизмі деп аталады. Дюхемнің пікірінше, осы қажетсіз холизм шешуші эксперименттерді мүмкін емес етеді. Жалпы алғанда, Дюхем Ньютонның физика әдісін фактілер мен бақылаулардан тікелей "шығару" ретінде сипаттауын сынады.
Дюхемнің ғылым мен сенім философиясы
"Мақсат және құрылым" кітабының қосымшасында, "Сенушінің физикасы" атты бөлімінде Дюхем өзінің ғылым философиясының физика мен дін арасындағы қақтығыс бар деп санайтындарға қандай салдарлары бар екенін көрсетеді. Ол былай деп жазады: "Метафизикалық және діни доктриналар – объективті шындыққа қатысты соттар, ал физикалық теорияның принциптері – барлық объективті мәнінен айырылған, белгілі бір математикалық белгілерге қатысты мәлімдемелер. Олардың ортақ ештеңесі болмағандықтан, екі түрлі соттың бірімен-бірі қайшылығы немесе келісімі болуы мүмкін емес" (285-бет). Дегенмен, Дюхем теолог немесе метафизик физикалық теорияны толық білуінің маңызды екенін айтады, осылайша оны болжамдарда дұрыс емес пайдаланбау үшін. Дюхемнің ғылым философиясын оның замандасы Абель Рей сынға алды, себебі Рей Дюхемнің католик дінінің ықпалын сезінді. Дюхем, әрине, сенуші, адал және ынталы католик болғанымен, физика және химия саласындағы еңбектерінің оның дінінен тәуелсіз, өздерінің құндылықтары бойынша қарастырылуын қалады. Олар "католик ғылымының" мысалдары емес, тіпті оның католик сенімімен боялмаған.