Ірі панельді үйлер: Құрылыс тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Ірі, заводта дайындалған бетон плиталардан салынған ғимарат. Ірі панельді жүйедегі ғимарат – ірі, заводта дайындалған бетон плиталардан салынған ғимарат. Мұндай ғимараттар көбінесе жаңа тұрғын үйлер салынған аудандарда кездеседі. Ірі панельді жүйедегі ғимараттар көбінесе Шығыс Германияға және көптеген басқа Шығыс блогы елдеріне тән деп есептелсе де, бұл жинақталған құрылыс әдісі Батыс Германияда және басқа да елдерде, әсіресе мемлекеттік тұрғын үйлерде кеңінен қолданылды (биік қабатты үйлерді қараңыз).

Тарих

Алдын ала құрастыру, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Нидерландыда дамыды, бұл АҚШ-та жасалған құрылыс әдістеріне негізделген. Германиядағы үлкен панельді жүйелі құрылыстың алғашқы мысалы – 1926–1930 жылдары Берлиннің Лихтенберг ауданында салынған, қазір Шплейнманн Сиедлунг деп аталатын кешен. Бұл екі және үш қабатты үйлер Амстердам маңындағы Уотерграфсмеердегі голландтық Бетондорптан шабыттанған жергілікті құйма плиталардан жиналған. Шығыс Германияда үлкен панельді жүйелі аудандар «Жаңа даму аймағы» (Neubaugebiet) деп белгіленді. 1960 жылдан бері барлық жаңа тұрғын үйлер осы стильде салынды, себебі бұл соғыс бомбалаулары мен шығыстан келген неміс қашқын ағыны салдарынан туындаған елдегі ауыр тұрғын үй тапшылығын шешудің жылдам және салыстырмалы түрде арзан жолы болды. Сонымен қатар, бұрынғы кезеңдерден қалған көптеген ғимараттардың кемшіліктері болды, мысалы, көмірмен жылыту, ыстық судың болмауы немесе бірнеше пәтерге ортақ жуынатын бөлмелер. Бұл ғимараттар тозуға ұшырағанда, олардың көптеген тұрғындары жаңа үлкен панельді жүйелі үйлерге көшіп кетті. Бүгінде үлкен панельді жүйелі құрылыстар көбінесе қажет емес, себебі олардың жылу тиімділігі төмен, ылғалға сезімталдығы және арзан, жылдам құрылыс әдістері салдарынан тез тозады, ал ескі тұрғын үй қоры кең ауқымды жөндеуден өтті немесе заманауи тұрғын үйлермен ауыстырылды. Бірнеше кең таралған үлкен панельді жүйелі құрылыс жобалары болды. Ең көп таралған сериясы – P2, одан кейін WBS 70, WHH GT 18 және Q3A. Бұл жобалар икемді болды және мұнаралар немесе әртүрлі биіктіктегі қатарлы үйлер ретінде салынды. Ғимарат блоктарының қысқа жақтарында көбінесе үлкен қабырға суреттері немесе түрлі-түсті мозаикалар болды. Бүкіл ғимараттың стандартты құрылымы болғандықтан, пәтерлердің орналасуы да стандартталған. Жиһаз өндірушілер бұл мүмкіндікті пайдаланып, әртүрлі типтегі пәтерлерге сәйкес келетін жинақталған жиһаз жиынтықтарын ұсынды. Берлинге жақын орналасқан Бернау қаласындағы «Plattenbauten» сияқты төмен қабатты құрылыстар да болды. Бұл қалада сақталған қала қабырғаларының ішінде негізінен ағаштан жасалған ғимараттардан тұратын тарихи орталық болды. Олардың көпшілігі 1975 жылдан кейін және 1980-ші жылдары бұзылып, олардың орнына бетон плиталардан жасалған 2–4 қабатты ғимараттар салынды. Ортағасырлық шіркеуге және қала қабырғасына сәйкес келу үшін үйлер кішкентай дизайндық бірліктерді пайдаланды және шіркеуден алшақтаған сайын биіктігі төмендеді және қала қабырғасына жақындады. Осыған ұқсас жоба Берлиннің ескі орталығындағы тарихи Николай шіркеуінің маңындағы Николайвиертель болды. Николайвиертельдегі ғимараттар көбірек тарихи көрініс беру үшін салынды. Шығыс Германияда үлкен панельді жүйелі пәтерлер басқа тиімді баламалардың болмауына байланысты өте қажет деп есептелді. Сол кездегі баламалар көбінесе соғыстан зақымдалған, тозыққан соғысқа дейінгі тұрғын үйлер болды, себебі зақымдалған тұрғын үй қорын жөндеуден гөрі жаңа құрылысқа басымдық берілді. «Plattenbau» маңындағы қалалар пәтерлік үйлер үшін ғана емес, сонымен қатар мектептер, сауда орталықтары, ауруханалар, мейрамханалар және демалыс орындары үшін жоспарланған. Сауда орындары биік үйлердің бірінші қабатында немесе жеке құрылымдарда орналасқан. Автомобиль иелерінің азау санына байланысты жобалар трамвай, метро және автобус желілерін қамтыды. Бірігуден кейін халық санының азаюы, ескі ғимараттарды жөндеу және заманауи баламалы тұрғын үйлердің құрылысы бос тұрғын үйлердің үлкен санына әкелді, шамамен бір миллион бос пәтер бар екендігі бағаланды. Көптеген үлкен панельді жүйелі пәтерлер алып аудандарда, көбінесе қалалардың шетінде (мысалы, Берлиндегі Марзан және Хеллерсдорф, және Галле-Нойштадт) салынды, бұл оларды ыңғайсыз жерге орналастырды. Кейбір үлкен панельді жүйелі пәтерлер бұзылып жатқанда, көптегенлері заманауи стандарттарға сәйкес жөнделді. Әсіресе үлкен қалаларда бұл аудандар қайтадан танымал бола бастады, себебі олар қолжетімді пәтерлерді және жақсы қоғамдық көлік жүйелерімен жақсы жағдайға ие ортаны ұсынады. Берлиндегі сәулетші Дэвид Чипперфилд «Plattenbau» тұрғын үйінің қарапайым сыртқы түрі джентрификацияны ынталандырмайтынын және жергілікті тұрғындар мен аудандар үшін әлеуметтік сабақтастықты сақтауға көмектесетін фактор болуы мүмкін екенін айтты. Финляндияда, әсіресе солтүстік қалаларда, мысалы, Рованиемиде «Plattenbauten» кең таралған. Рованиеми Екінші дүниежүзілік соғыста дерлік толығымен қирады және кейіннен қайта құрылды, ескі ағаш үйлердің орнына жаңа бетон панельді үйлер салынды, бұл жаңарудың символы болды. Батыс Еуропада үлкен панельді жүйелі құрылыстар мемлекеттік тұрғын үйлермен байланысты болса, Рованиемиде олар шағын орта таптың бунгало сатып алуға асыққандағы таңдауы болып табылады.

Prefabrication was pioneered in the Netherlands following World War I, based on construction methods developed in the United States. The first German use of large panel system building construction is what is now known as the Splanemann Siedlung in Berlin's Lichtenberg district, constructed in 1926–1930. These two and three storey apartment houses were assembled of locally cast slabs, inspired by the Dutch Betondorp in Watergraafsmeer, a suburb of Amsterdam. In East Germany, large panel system building areas have been designated as Neubaugebiet ("New development area"). Virtually all new residential buildings since the 1960s were built in this style, as it was a quick and relatively inexpensive way to curb the country's severe housing shortage, which had been caused by wartime bombing raids and the large influx of German refugees from further east. At the same time, many buildings from earlier eras had substantial drawbacks, such as coal heat, no hot running water, or bathrooms shared by multiple units. As these buildings fell into disrepair, many of their inhabitants moved into newer large panel system building housing. Today, large panel system building are often no longer desirable, due in part to both their low thermal efficiency, and their rapid deterioration as a result of their vulnerability to damp ingress and their cheap and quick construction methods, while older housing stock has undergone extensive renovation or been replaced with more modern dwelling units. There were several common large panel system building designs. The most common series was the P2, followed by the WBS 70, the WHH GT 18, and Q3A. The designs were flexible and could be built as towers or rows of apartments of various heights. The short sides of building blocks often featured large scale murals or colourful mosaics. Since the entire building had a standard structure, apartment layouts were also standardized. Furniture producers used this to offer prefabricated sets that matched a variety of typical apartment setups. There have been projects with low rise "Plattenbauten" such as the town of Bernau just north of Berlin. This town had an almost complete historic center of mainly wooden framed buildings within its preserved city walls. Most of these were torn down after 1975 and during the eighties to be replaced by 2–4 storey buildings constructed of prefabricated concrete slabs. To fit in with the medieval church and the almost complete city wall, the houses used rather small design units and decreased in height the farther away they were from the Church and the nearer they came to the city wall. A similar project was the Nikolaiviertel around the historic Nikolai church in Berlin's old centre. In the case of the Nikolaiviertel the buildings were made to look more historic. Large panel system building apartments were once considered highly desirable in East Germany, largely due to the lack of any other viable alternative. The main alternatives of the time were overcrowded, deteriorating prewar housing, often with wartime damage still visible, due to policies that preferred new construction over repairing the damaged housing stock. Plattenbau suburbs were planned not only for apartment buildings, but included schools, shopping centers, hospitals, restaurants and recreational facilities. Commercial areas were either on the ground floor of high rise apartment blocks, or in separate structures. Since few citizens owned cars, the developments were planned to include tramways, subways and bus lines. Since reunification a combination of decreasing population, renovation of older buildings, and construction of modern alternative housing has led to high vacancy rates, with some estimates placing the number of unoccupied units at around a million. Many large panel system building apartments were built in giant settlements, often on the edge of cities (such as Marzahn and Hellersdorf in Berlin and Halle Neustadt), making them inconveniently located. While some large panel system building apartments have been being torn down, many are renovated to a modern standard. Especially in bigger cities, these districts are slowly getting more popular again, since they provide affordable apartments and often walkable environments with good public transport systems. Berlin based architect David Chipperfield has suggested that the plain appearance of Plattenbau housing does not promote gentrification, and may be a factor that helps preserve social continuity for local residents and neighborhoods. In Finland, particularly in northern towns, such as Rovaniemi, Plattenbauten are commonplace. Rovaniemi was nearly completely destroyed during World War II and subsequently rebuilt from scratch, with new concrete panel buildings replacing old wooden houses and becoming a symbol of modernization. Whereas in the rest of Europe large panel system building are associated with public housing, in Rovaniemi they are favoured by the middle classes on their way to purchasing a bungalow.