Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Метеорологиялық құбылыс
Meteorological phenomenon
Тропикалық аралық конвергенция аймағы (ITCZ /ɪ//tʃ/ ITCH), теңізшілердің монотонды желсіз ауа райы себепті "боздық" немесе "тыныш" деп атауымен белгілі, солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс сауда желдерінің түйіскен жері болып табылады. Ол Жерді жылулық экваторға жақын айналып өтеді, бірақ оның нақты орны маусымға қарай өзгереді. Географиялық экваторға жақын орналасқанда, ол экваторлық ойыс деп аталады. МТКЖ муссондық айналымға тартылып, біріккен кезде, кейде муссондық ойыс деп те аталады (бұл термин Австралияда және Азияның кейбір аймақтарында көбірек қолданылады).
The Intertropical Convergence Zone (ITCZ /ɪ//tʃ/ ITCH), known by sailors as the doldrums or the calms because of its monotonous windless weather, is the area where the northeast and the southeast trade winds converge. It encircles Earth near the thermal equator though its specific position varies seasonally. When it lies near the geographic Equator, it is called the near equatorial trough. Where the ITCZ is drawn into and merges with a monsoonal circulation, it is sometimes referred to as a monsoon trough (a usage that is more common in Australia and parts of Asia).
Метеорология
ITCZ бастапқыда 1920-1940 жылдары аралық тропикалық майдан (ITF) ретінде анықталды, бірақ 1940-1950 жылдары тропикалық ауа райының қалыптасуында жел өрісінің конвергенциясының маңыздылығы анықталғаннан кейін, Интертропикалық конвергенция аймағы (ITCZ) термині қолданыла бастады. ITCZ көбінесе күнбұрқыны қамтитын бұлттар жолағы ретінде көрінеді және экваторға жақын жер шарын айналып өтеді. Солтүстік жарты шарда пассат желдері солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай соғады, ал Оңтүстік жарты шарда оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай соғады. ITCZ экватордан солтүстікке немесе оңтүстікке қарай жылғанда, Жердің айналуынан туындайтын Кориолис күшіне байланысты бұл бағыттар өзгереді. Мысалы, ITCZ экватордан солтүстікке жылғанда, оңтүстік-шығыс пассаты экваторды кесіп өтетін кезде оңтүстік-батыс желге айналады. ITCZ негізінен күннің жылуымен қозғалатын күңкіреулердің конвекциялық белсенділігі арқылы туындайтын тік қозғалыс нәтижесінде қалыптасады, бұл желдер ауаны тартып алады; осылар пассат желдері болып табылады. ITCZ Хэдли жасушасының көтерілетін тармағының белгісі болып табылады және ылғалды. Құрғақ түсетін тармақ – жылқы ендіктері. ITCZ орналасқан жері маусымдарға қарай бірте-бірте өзгереді, шамамен жылулық экватордың орналасуымен сәйкес келеді. Мұхиттың жылу сыйымдылығы құрлықтағы ауадан жоғары болғандықтан, жылжу құрлық үстінде айқын байқалады. Мұхиттар үстінде, конвергенция аймағы жақсы анықталған жерде, маусымдық цикл азырақ байқалады, себебі конвекция мұхит температурасының таралуымен шектеледі. Кейде екі ITCZ қалыптасады, біреуі экватордың солтүстігінде, екіншісі оңтүстігінде орналасады, олардың біреуі әдетте екіншісінен күштірек болады. Мұндай жағдайда, екі конвергенция аймағының арасында жоғары қысымның тар белдеуі пайда болады.
The ITCZ was originally identified from the 1920s to the 1940s as the Intertropical Front (ITF), but after the recognition in the 1940s and the 1950s of the significance of wind field convergence in tropical weather production, the term Intertropical Convergence Zone (ITCZ) was then applied. The ITCZ appears as a band of clouds, usually thunderstorms, that encircle the globe near the Equator. In the Northern Hemisphere, the trade winds move in a southwestward direction from the northeast, while in the Southern Hemisphere, they move northwestward from the southeast. When the ITCZ is positioned north or south of the Equator, these directions change according to the Coriolis effect imparted by Earth's rotation. For instance, when the ITCZ is situated north of the Equator, the southeast trade wind changes to a southwest wind as it crosses the Equator. The ITCZ is formed by vertical motion largely appearing as convective activity of thunderstorms driven by solar heating, which effectively draw air in; these are the trade winds. The ITCZ is effectively a tracer of the ascending branch of the Hadley cell and is wet. The dry descending branch is the horse latitudes. The location of the ITCZ gradually varies with the seasons, roughly corresponding with the location of the thermal equator. As the heat capacity of the oceans is greater than air over land, migration is more prominent over land. Over the oceans, where the convergence zone is better defined, the seasonal cycle is more subtle, as the convection is constrained by the distribution of ocean temperatures. Sometimes, a double ITCZ forms, with one located north and another south of the Equator, one of which is usually stronger than the other. When this occurs, a narrow ridge of high pressure forms between the two convergence zones.
Теңіздер мен құрлықтағы ИТКЖ
ITCZ – бұл, әдетте, сауда желдерінің тоғысқан экваторлық аймақ деп анықталады. Жаңбырдың маусымдылығы дәстүрлі түрде ITCZ-дің солтүстік-оңтүстікке қарай жылжуымен байланысты, ол күнге ілеседі. Бұл экваторлық мұхиттарда көбінесе дұрыс болғанымен, континенттерде ITCZ және ең көп жауын-шашын жауатын аймақтар арасында байланыс үзілуі мүмкін. Құрлықтағы экваторлық жауын-шашын тек беттік конвергенцияға ғана тікелей жауап ретінде туындамайды. Керісінше, ол жергілікті атмосфералық ағындар мен толқындар, мұхиттарға жақындығы, жер бедерінің ықпалымен туындаған конвекциялық жүйелер, ылғалдың қайта айналымы, сондай-ақ жер беті жабыны мен альбедоның кеңістіктік-уақыттық өзгеруі сияқты бірқатар аймақтық факторлармен реттеледі.
The ITCZ is commonly defined as an equatorial zone where the trade winds converge. Rainfall seasonality is traditionally attributed to the north–south migration of the ITCZ, which follows the sun. Although this is largely valid over the equatorial oceans, the ITCZ and the region of maximum rainfall can be decoupled over the continents. The equatorial precipitation over land is not simply a response to just the surface convergence. Rather, it is modulated by a number of regional features such as local atmospheric jets and waves, proximity to the oceans, terrain induced convective systems, moisture recycling, and spatiotemporal variability of land cover and albedo.
Оңтүстік Тынық мұхит аймағы
Оңтүстік Тынық мұхитының конвергенция аймағы (SPCZ) – батыс-солтүстік-батыстан шығысқа оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған, батыс Тынық мұхитының жылы сулы аймағынан Француз Полинезиясына қарай созылатын телім. Ол оңтүстік жарты шардың жылы мезгілінде экватордың оңтүстігінде орналасқан, бірақ Халықаралық дата сызығының шығысында, көбінесе экстратропикалық сипатқа ие болуы мүмкін. Бұл аймақ ИТЦЗ-ның ең ірі және маңызды бөлігі саналады және жаз айларында басқа ИТЦЗ бөліктерінен гөрі жақын жердің қыздыруына аз тәуелді. Оңтүстік Тынық мұхиты мен Оңтүстік Атлантикадағы Оңтүстік ИТЦЗ, SITCZ деп аталады, Оңтүстік жарты шардың 3° және 10° оңтүстік параллелі аралығында, 140° батыс бойлықтан шығысқа қарай салқын немесе бейтарап Эль-Ниньо–Оңтүстік осцилляциясы (ENSO) кезінде пайда болады. ENSO жылы фазаға жеткенде, яғни Эль-Ниньо кезінде, Оңтүстік Америка жағалауынан судың көтерілуінен туындаған теңіз бетінің температурасы төмендейтін аймақ жоғалады, соның салдарынан бұл конвергенция аймағы да жойылады.
The South Pacific convergence zone (SPCZ) is a reverse oriented, or west northwest to east southeast aligned, trough extending from the west Pacific warm pool southeastwards towards French Polynesia. It lies just south of the equator during the Southern Hemisphere warm season, but can be more extratropical in nature, especially east of the International Date Line. It is considered the largest and most important piece of the ITCZ, and has the least dependence upon heating from a nearby land mass during the summer than any other portion of the monsoon trough. The southern ITCZ in the southeast Pacific and southern Atlantic, known as the SITCZ, occurs during the Southern Hemisphere fall between 3° and 10° south of the equator east of the 140th meridian west longitude during cool or neutral El Niño–Southern Oscillation (ENSO) patterns. When ENSO reaches its warm phase, otherwise known as El Niño, the tongue of lowered sea surface temperatures due to upwelling off the South American continent disappears, which causes this convergence zone to vanish as well.
Ауа райына әсер ету
Тропикалық конвергенция аймағының орналасуының өзгеруі көптеген экваторлық елдерде жауын-шашынға күшті әсер етеді, нәтижесінде тропиктерде ылғалды және құрғақ маусымдар, ал жоғары ендіктерде суық және жылы маусымдар пайда болады. Тропикалық конвергенция аймағындағы ұзақ мерзімді өзгерістер жақын жерлерде ауыр құрғақшылыққа немесе су тасқынына әкелуі мүмкін. Кейбір жағдайларда, ITCZ, әсіресе экватордан алыстағанда, тар болуы мүмкін; ITCZ экваторлық ауаның алдыңғы жиегі бойындағы фронт ретінде қарастырылуы мүмкін. ITCZ бойындағы найзағай активтілігінің 15-25 күндік циклі байқалады, бұл Madden-Julian осцилляциясының (MJO) толқын ұзындығының шамамен жартысына тең. ITCZ ішінде желдің орташа жылдамдығы төмен, экватордың солтүстігі мен оңтүстігіндегі пассат желдерінен өзгеше. Теңіз саяхаттары жиі бола бастағанда, XVIII ғасыр теңізшілері осы тыныш белдеуді тыныш, тоқтап тұрған немесе әрекетсіз желдеріне байланысты "боздық" деп атады.
Variation in the location of the intertropical convergence zone drastically affects rainfall in many equatorial nations, resulting in the wet and dry seasons of the tropics rather than the cold and warm seasons of higher latitudes. Longer term changes in the intertropical convergence zone can result in severe droughts or flooding in nearby areas. In some cases, the ITCZ may become narrow, especially when it moves away from the equator; the ITCZ can then be interpreted as a front along the leading edge of the equatorial air. There appears to be a 15 to 25 day cycle in thunderstorm activity along the ITCZ, which is roughly half the wavelength of the Madden–Julian oscillation (MJO). Within the ITCZ the average winds are slight, unlike the zones north and south of the equator where the trade winds feed. As trans equator sea voyages became more common, sailors in the eighteenth century named this belt of calm the doldrums because of the calm, stagnant, or inactive winds.
Тропикалық циклонның пайда болудағы рөлі
Тропикалық циклогенез төменгі деңгейдегі айналудың алты қажетті шартының біріне тәуелді, ал ITCZ осы рөлді атқарады, себебі ол желдің бағыты мен жылдамдығы өзгеретін аймақ, яғни көлденең жел қиылысы болып табылады. ITCZ тиісті жарты шардың жазғы маусымында тропикалық және субтропикалық ендіктерге, тіпті одан да алысқа жылжығанда, Кориолис күшінің күшеюі осы аймақта тропикалық циклонның қалыптасуын ықтимал етеді. Жоғары ендіктерден келген жоғары қысым толқындары оның осі бойындағы тропикалық бұзылыстарды күшейте алады. Солтүстік Атлантика және Тынық мұхитының солтүстік-шығыс бөлігінде тропикалық толқындар ITCZ осімен бойлап жылжып, нөсердің белсенділігін арттырады, ал әлсіз тік жел қиылысы жағдайында нөсерлердің шоғырлары пайда болуы мүмкін.
Tropical cyclogenesis depends upon low level vorticity as one of its six requirements, and the ITCZ fills this role as it is a zone of wind change and speed, otherwise known as horizontal wind shear. As the ITCZ migrates to tropical and subtropical latitudes and even beyond during the respective hemisphere's summer season, increasing Coriolis force makes the formation of tropical cyclones within this zone more possible. Surges of higher pressure from high latitudes can enhance tropical disturbances along its axis. In the north Atlantic and the northeastern Pacific oceans, tropical waves move along the axis of the ITCZ causing an increase in thunderstorm activity, and clusters of thunderstorms can develop under weak vertical wind shear.
Қауіптер
Желкенді кемелер дәуірінде, осы аймақта ыстық, ылғалды ауа райында желдің жоқтығы кемелерді теңіз арқылы жылжытудың жалғыз тиімді тәсілі болғандықтан, өлімге алып келуі мүмкін еді. Экваторлық тыныш аймақтағы тыныш кезеңдер кемелерді күндер немесе апталар бойы тоқтата тұруы мүмкін. Бүгінгі таңға дейін, демалыспен және жарысқа қатысатын теңізшілер осы аймақты мүмкіндігінше жылдам кесіп өтуге тырысады, себебі ауа райының және желдің тұрақсыздығы күтпеген кешігулерге әкелуі мүмкін. 2009 жылы тропикалық конвергенция аймағындағы нөсерлер Air France 447 рейсінің жоғалуына себеп болды, ол Рио-де-Жанейро – Галеао халықаралық әуежайынан Париж маңындағы Шарль де Голль әуежайына ұшып бара жатқанда апатқа ұшырады. Ұшақ құлаған кезде ешбір адам тірі қалған жоқ. Ұшақ ITCZ аймағындағы бірнеше үлкен дауылдардан өтіп бара жатқанда құлады, ал жылдамдық сенсорларында мұздың жылдам пайда болуы адам қателіктерінің тізбегіне әкеп соқты, нәтижесінде рейс сәтсіз аяқталды. Осы бағыттармен ұшатын ұшақтардың көпшілігі үлкен конвективті жасушалардан зардапсыз өте алады.
In the Age of Sail, to find oneself becalmed in this region in a hot and muggy climate could mean death when wind was the only effective way to propel ships across the ocean. Calm periods within the doldrums could strand ships for days or weeks. Even today, leisure and competitive sailors attempt to cross the zone as quickly as possible as the erratic weather and wind patterns may cause unexpected delays. In 2009, thunderstorms along the Intertropical Convergence Zone played a role in the loss of Air France Flight 447, which crashed while flying from Rio de Janeiro–Galeão International Airport to Charles de Gaulle Airport near Paris. The aircraft crashed with no survivors while flying through a series of large ITCZ thunderstorms, and ice forming rapidly on airspeed sensors was the precipitating cause for a cascade of human errors which ultimately doomed the flight. Most aircraft flying these routes are able to avoid the larger convective cells without incident.
Климаттың өзгеруінің әсері
Палеоклиматтық деректерге сүйенсек, ИТКЖ-ның орны мен қарқындылығы ежелгі дәуірлерде жаһандық климаттың өзгеруімен бірге өзгерген. Соңғы 100 мың жыл ішіндегі Генрих оқиғалары кезінде ИТКЖ-ның оңтүстікке қарай жылжуы Солтүстік жарты шардағы Хэдли жасушасының күшеюімен және Оңтүстік жарты шардағы Хэдли жасушасының әлсіреуімен бірдей уақытта болды. ИТКЖ орта Холоценде солтүстікке жылды, бірақ кейіннен жаңа Холоценде күн сәулесінің өзгеруіне байланысты оңтүстікке қарай жылды, қазіргі орнына жетті. ИТКЖ соңғы мың жылда қысқару мен кеңею кезеңдерін де бастан өткерді. 1950 жылдардан басталып, 1980 жылдарға дейін жалғасқан ИТКЖ-ның оңтүстікке қарай жылжуы климаттық модельдердің нәтижелеріне сәйкес, Солтүстік жарты шардағы аэрозольдердің салдарынан болған салқындатумен байланысты болуы мүмкін; ал кейіннен Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар арасындағы температура градиентіндегі күштемелі өзгерістерден кейін солтүстікке қарай қайта жылдамдау басталды. ИТКЖ орнының осы ауытқулары климатқа күшті әсер етті; мысалы, ИТКЖ-ның жылжуы 1980 жылдары Сахель аймағында құрғақшылыққа алып келген болуы мүмкін.
Based on paleoclimate proxies, the position and intensity of the ITCZ varied in prehistoric times along with changes in global climate. During Heinrich events within the last 100 ka, a southward shift of the ITCZ coincided with the intensification of the Northern Hemisphere Hadley cell coincident with weakening of the Southern Hemisphere Hadley cell. The ITCZ shifted north during the mid Holocene but migrated south following changes in insolation during the late Holocene towards its current position. The ITCZ has also undergone periods of contraction and expansion within the last millennium. A southward shift of the ITCZ commencing after the 1950s and continuing into the 1980s may have been associated with cooling induced by aerosols in the Northern Hemisphere based on results from climate models; a northward rebound began subsequently following forced changes in the gradient in temperature between the Northern and Southern hemispheres. These fluctuations in ITCZ positioning had robust effects on climate; for instance, displacement of the ITCZ may have led to drought in the Sahel in the 1980s.
Әдебиетте
Бұл тынышсыздық, ең әйгілісі Сэмюэл Тейлор Колридждің 1798 жылғы "Ежелгі теңізшінің жыры" поэмасында бейнеленген. Сонымен қатар, Нортон Джюстердің "Фантомдық төлқұбыр" классикалық балалар романының басты кейіпкері Милоның бастапқыдағы көңілсіздік және бейжайлық күйін сипаттау үшін метафора ретінде қолданылады. Бұл жайлы "Жел, құм және жұлдыздар" кітабында да кездеседі.
The doldrums are notably described in Samuel Taylor Coleridge's poem The Rime of the Ancient Mariner (1798) and also provide a metaphor for the initial state of boredom and indifference of Milo, the child hero of Norton Juster's classic children's novel The Phantom Tollbooth. It is also cited in the book Wind, Sand and Stars.