Кіріспе
Канадалық жоғары мектеп викторинасы Reach for the Top (немесе қысқасы Reach) – жоғары сынып оқушылары арасындағы Канаданың академиялық викториналық жарысы. Бұрын ол CBC телеарнасында жалпыұлттық деңгейде көрсетілетін ойын шоуы болған. Қазіргі уақытта матчтар Reach for the Top-тың ресми YouTube арнасында онлайн көрсетіледі. Командалар жыл бойы Канаданың жоғары мектептерінде өткізілетін, теледидардан көрсетілмейтін Schoolreach деп аталатын бірнеше кезеңдік турнирлер арқылы ұлттық жарысқа ілікпеге мүмкіндік алады.
Reach for the Top (also known simply as Reach) is a Canadian academic quiz competition for high school students. In the past, it has also been a game show nationally broadcast on the CBC. Matches are currently aired online through Reach for the Top's official YouTube channel. Teams qualify for national rounds through several stages of non televised tournaments held at high schools throughout Canada during the year which are known as Schoolreach.
Тарих
Телевизиондық "Жоғарғы орынға ұмтылу" сериясы алғаш рет 1961 жылы Британдық Колумбияның Ванкувер қаласында CBC Television филиалы CBUT телеарнасында көрсетілді. Ол BBC бағдарламасы Top of the Form негізінде жасалған. Сол жылы Британдық Колумбияның Бернаби қаласындағы үш мектеп командасы – Фред Аффлек, Роберт Френч, Линн Мадер және Мэрилин – барлық командаларды жеңіп, барлық жүлделерді иеленді. Алғашқы ұлттық "Жоғарғы орынға ұмтылу" турнирі 1965 жылы өтті, оны Онтарионың Этобикок қаласынан Винсент Масси колледждік институты жеңді. Сериал Канаданың әртүрлі аймақтарында түсірілді, ал ұлттық чемпионаттар Монреальде, Квебекте өтті. 1968 жылы CBC және BBC бірлескен күш-жігері нәтижесінде қысқа ғұмырлы "Трансәлемдік үздік команда" жобасы іске асырылды, онда Ұлыбритания командалары Канада командаларымен ойын өтті. Алекс Требек бірнеше жыл бойы Торонто нұсқасын жүргізді, ал 1973 жылы оны Ян Теннант алмастырды. Ванкуверде шоуды Терри Гарнер (1961–1982) жүргізді. Көп жыл бойы Эдмонтонның жүргізушісі Колин Маклин болды. Виндзорда шоуды Дон Дейли мен Марти Адлер жүргізді. Лондонда шоуды Марк Лейд алып барды, ал төрешілікке Стив Офицер қатысты. Монреальде шоуды Боб Кадман және Марк Коте жүргізді. Кейіннен CBC радиосының жүргізушісі болған Шелах Роджерс шоудың алғашқы эфирлерінде қатысушы болды. Билл Гест (Виннипег) 1969 жылдан 1985 жылға дейін CBC-де Ұлттық финалды өткізді. CBC 1985 жылы "Жоғарғы орынға ұмтылу" бағдарламасын таратуды тоқтатты, бірақ бәйге "Жоғарғы орынға ұмтылу" Inc. компаниясының қамқорлығында жалғасты. CFPL TV, Лондондағы бұрынғы CBC серіктес станциясы, бірнеше жыл бойы жергілікті жарыстарды көрсетіп, провинциялық және ұлттық жарыстарды өткізді. 2000 жылдан 2008 жылға дейін ұлттық финалды Canadian Learning Television (қазіргі OWN: Oprah Winfrey Network) эфирге шығарды, оны Эдмонтондағы CFRN TV-нің Грэм Нил жүргізді. 2009 жылы ұлттық финалдар, TVOntario студиясында түсірілген финалдық ойыннан басқа, эфирге шығарылмады. 2009 жылға дейін провинциялық деңгейдегі ойындар өз провинцияларына тән арналарда көрсетілді, олардың ішінде Онтарио телеарнасында TVOKids-тің Николь Стамппен (және Сидни М. Коэн шығарған және режиссерлік еткен), Британдық Колумбия Тамара Станнерспен Білім және Альберта Грэм Нилмен Қол жеткізу арналары болды. 1985 жылы Санди Стюарт CBC келісімімен "Жоғарғы орынға ұмтылу" Inc. жеке компаниясын құрды. Содан кейін Стюарт әйелі Патриция Стюартпен бірге Роберт Джеффри және Пол Расселлмен бірлесіп, Paulus Productions Inc. компаниясымен бірге Канада бойынша абоненттік жүйе арқылы қолжетімді "Жоғарғы орынға ұмтылу" бағдарламасының мектептегі нұсқасы Schoolreach-ті құрды. Schoolreach Канададағы әртүрлі мектеп кеңестері арасында ұйымдастырылады және ай сайынғы турнирлер өткізіледі, әр көктемде аудандық финалмен аяқталады. Әр ауданның жеңімпазы провинциялық финалға қатысады (олар Онтариода теледидардан көрсетіледі), ал провинциялық жеңімпаз ұлттық чемпионатта бәсекелеседі. "Жоғарғы орынға ұмтылу" Inc. 1986 және 1987 жылдары Торонтода бағдарламалық маусым шығарды. 1988 жылы "Жоғарғы орынға ұмтылу" ұлттық финалы қайта жаңғыртылды. 1995 жылы Сэнди мен Пэт Стюарт "Жоғарғы орынға ұмтылу" жобасынан зейнеткерлікке шықты. "Жоғарғы орынға ұмтылу" және Schoolreach Пол Расселл мен Роберт Джеффридің басшылығымен Paulus Productions Inc. компаниясының меншігіне өтті. CBC осыған ұқсас бағдарламаны жасады, SmartAsk, ол 2004 жылы тоқтатылғанға дейін үш маусым бойы эфирде болды. 1973 жылдан 1997 жылға дейін CBC француз тіліндегі арнасы Radio Canada "Жоғарғы орынға ұмтылу" бағдарламасының француз тіліндегі баламасы болған "Génies en herbe" ("Жаңа таланттар") бағдарламасын көрсетті. Бағдарлама тоқтатылғаннан кейін де жарыстар жалғасты, және әлемнің басқа франкофондық елдерінен командалар жиі қатысты. 1990–91 жылдарғы телемаусымда Онтарионың Хэммильтон қаласындағы CHCH 11-арнасы Алан Кросс жүргізген "Жоғарғы орынға ұмтылу" бағдарламасының аймақтық нұсқасын көрсетті. Сол кезде Кросс CFNY радиосында диджей болды, бірақ кейіннен музыкатанушы ретінде танылып, өзінің жеке радиошоуының жүргізушісі болды. 2014 жылдан бері ұлттық финалдар олардың ресми YouTube арнасына жүктеледі.
Формат
Жету сұрақтарының ішінде ойынның әр айналымында ашылып, жабылатын "снапперлер" бар, оларға екі команданың кез келген төрт ойыншысы жауап бере алады. Сондай-ақ "Мен кіммін?" немесе "Мен немін?" сияқты сұрақтар мен кез келген ойыншыға ашық болатын "атыс" сұрақтары да бар. "Релелік" сұрақтар тек бір командаға, ал "тапсырылған" сұрақтар бір ойыншыға бағытталған. Сұрақтар әдетте он ұпайға бағаланады, бірақ сомасы қырыққа дейін жете алады. Жаңсақ жауап үшін ұпайлар есептен алынбайды. Егер бір команданың ойыншысы дұрыс жауап бермесе, сұрақ тек қарсы команданың ойыншыларына ашылады. Әр ойын үш раундтан тұрады, раундтар арасында бір минуттық үзіліс болады. 2009–2010 жылдарға қарай, әр ойында 86 сұрақтан және ресми уақыт бітіп, тең түскен жағдайдағы төрт кенеттен өлімге арналған теңестіру сұрақтарынан тұрады. Бәйгеге қатысушылар сұрақ толық оқылмай жатып жауап бере алады. Дұрыс болғанымен, күтілген жауап қосымша ұпай әкелмейді. Турнир үш деңгейге бөлінеді. Аймақтық деңгейде жергілікті мектеп командалары өңірлік кезеңге өту үшін бір-бірімен жарысады. Облыстық чемпионаттың жеңімпаздары Ұлттық "Жоғарыға жету" турниріне қатысады. Жеңімпаз команда ұлттық чемпион атанды. Кейбір аудандарда "Орташа" деңгейдегі жарыстар да өткізіледі, онда жаңа және жас ойыншыларға тәжірибе беру үшін сұрақтардың қиындығы төмендетіледі. Орташа деңгейдегі чемпиондар ұлттық финалға қатыспайды.
Сұрақтардың түрлері
Снапперлер: Снапперлер әр раундты бастайды және аяқтайды, оларды тиісінше "снапстарттар" және "снап-аут" деп атайды және олар әртүрлі санатқа жатады. Әрқайсысы 10 ұпайға бағаланатын төрт снаппер алғашқы үш раундты бастайды және алғашқы екі раундты аяқтайды. Үшінші раундты және ойынды аяқтау үшін әдетте әрқайсысы 10 ұпайға бағаланатын 10-12 снаппер болады. Байқау сұрақтары да снапперлер болып табылады. Ашық сұрақтар: Бұл сұрақтар екі командаға да ашық. Ашық сұрақтар екі, үш немесе төрт жиынтықта ұсынылады және барлығы бір тақырыпқа қатысты. Әрбір дұрыс жауап 10 ұпайға тең, ал қате жауап үшін айыппұл қарастырылмаған. Аудио және бейне сұрақтары да осы ережелерге сәйкес келеді. 2007 және 2008 жылғы ұлттық турнирлердің ережелеріне сәйкес, осы санаттағы сұрақтар толық аяқталмастан берілген қате жауаптар 5 ұпай айыппұлға (теріс 5) әкеп соқты. Командалық сұрақтар: Командалық сұрақ – бұл жалпы сомасы 40 ұпай болатын сұрақтар жиынтығы. Командалық сұрақ жарияланғанда, екі команданың да бірінші сұраққа жауап беру мүмкіндігі болады, ол "құрсау" деп аталады. "Құрсауға" бірінші жауап берген команда қалған үш сұраққа жауап беруге мүмкіндік алады, ал қарсылас команда жауап бере алмайды. Егер екі команданың ешқайсысы да "құрсауға" жауап бермесе, қалған сұрақтар екі командаға да ашық болады. Кейбір лигаларда командалық сұрақ толығымен жойылған. Бұл ойын-сауық ойындарындағы бонустық форматқа ұқсас. "Кім/Не/Қайда/Қандай сөз?" сұрақтары: "Кім/Не/Қайда/Қандай сөз?" сұрақтарының мақсаты – адамды, орынды, затты немесе сөзді табу. Оқырман біртіндеп ақпарат береді. Ақпараттардың арасында екі команданың да адамды/орынды/затты табуға мүмкіндігі бар. Егер екі команда да дұрыс жауап бере алмаса, келесі ақпарат оқылады. Бұл төртінші және соңғы ақпарат оқылғанға дейін жалғасады. Егер ешбір команда дұрыс жауап бере алмаса, жауап ашылады және ұпай берілмейді. "Қандай сөз?" сұрақтарында әрқайсысында ортақ сөз жоқ төрт цитата ұсынылады. Команда бір ақпараттан кейін дұрыс жауап берсе, ол 40 ұпай алады. Әрбір келесі ақпарат сұрақтың құнын 10 ұпайға төмендетеді. Көп ақпаратты пирамидалық тесттен айырмашылығы, "Кім/Не/Қайда/Қандай сөз?" сұрақтарындағы ақпараттар міндетті түрде бірегей жауапты көрсетпейді және кейде 40 ұпайлық ақпарат өте тұйық болуы мүмкін, мысалы: "Мен соғыс көрген еуропалық елмін". Тізбекті снапперлер: Тізбекті снапперлер снапперлерге ұқсас, бірақ әр сұрақ алдыңғы жауаппен байланысты. Олар әдетте 6 жиынтықта кездеседі және раундты аяқтау үшін снаппер жиынтығын алмастыра алады. Тағайындалған сұрақтар: Тағайындалған сұрақтар сегіз сұрақтан тұратын жиынтықта ұсынылады – әр командаға төрт сұрақтан. Әр ойыншыға сұрақ тағайындалады; егер ойыншы сұраққа дұрыс жауап бере алмаса, оның қарсыласы (тікелей қарсы отырған) жауап беруге мүмкіндік алады. Ойыншылар өздеріне сұрақ берілген кезде командаластарымен кеңесе алмайды. Эстафеталық сұрақтар: Әр командаға төрт сұрақ ұсынылады, бір командадан бастап. Бірінші үш сұраққа 10 ұпайдан, ал соңғы сұраққа 20 ұпай беріледі. Егер команда эстафета барысында кез келген уақытта қате жауап берсе, оған тағайындалған қалған сұрақтар жойылған деп есептеледі. Кеңесуге рұқсат етіледі. 20 ұпайлық ерекшелік: 20 ұпайлық ерекшелікке дұрыс жауап 20 ұпай әкеледі. Кейбір 20 ұпайлық ерекшеліктер бірнеше жауапты қажет етеді, ал басқалары 10 ұпайлық сұрақтарға қарағанда сәл қиын. Атыс сұрақтары: Атыс 12 снапперден тұрады және екі командаға да ашық. Егер қатысушы дұрыс жауап берсе, ол атыс барысында басқа сұрақтарға жауап бере алмайды. Осылайша, команданың барлық төрт мүшесі атысты аяқтау үшін сұраққа жауап беруі керек. Егер команда қарсыластарынан бұрын төрт дұрыс жауап берсе, 40 ұпай беріледі. Бұл атысты тоқтатады. Егер ешбір команда атыс аяқталғанға дейін төрт дұрыс жауап бермесе, ұпай берілмейді. Ойыншылар арасында кеңесуге және ақылдасуға тыйым салынады. Атыс кейде раундты аяқтау үшін снаппер жиынтығын алмастырады. Тізімдік сұрақтар: Тізімдік сұрақтар екі командаға да ашық және 50 ұпайға бағаланады. Оқырман сұрақтың тақырыбын енгізеді және осы тақырыпқа қатысты бес элементті сұрайды. Мысалы, егер тақырып "Химикалық элементтер" болса, оқырман периодтық кестедегі алғашқы бес элементті сұрауы мүмкін. Командалар жауаптарды кезектеседі; егер бір команда дұрыс емес жауап берсе немесе жауапты қайталаса, онда екінші команда да қате жауап бермесе немесе қайталамаса, тізімдегі қалған элементтерді атауға мүмкіндік алады.
Құқықтық негіздеме
Қатысушылар "Жоғарыға жету" бағдарламасына қатысу үшін "оқуын үздіріп алмай орта мектепте оқуда болуы" керек. Жас шегі оқу жылының басында 19 жасқа толмаған немесе одан кіші жастағы қатысушыларға ғана қолданылады. Мектепте оқыту тіліне қатысты ешқандай талап жоқ, сондай-ақ мектеп Канадада орналасуы міндетті емес, бірақ командалардың көп бөлігі белгілі лигалары бар аймақтардағы ағылшын тілінде білім беретін мектептерден құралған. Теориялық тұрғыдан алғанда, Квебек колледждері, орта білімнен кейінгі білім беретін жекелеген оқу орындары, қатысу шарттарына сай келмейді. Бірақ, практикалық тұрғыда, колледждің бірінші курсы басқа канадалық провинциялардағы 12-сынып деңгейімен шамалас болғандықтан, осындай студенттерге қатысуға рұқсат беріледі.