Кіріспе
Миннесота штатындағы көлдер, шығанақтар мен аймақтар жиынтығы, АҚШ. Миннетонка көлі (дакота: Mní iá Tháŋka) – Миннеаполис қаласынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 16 миль (26 км) қашықтықта орналасқан көл. Миннетонка көлінде 23-ке жуық аталатын шығанақтар мен аймақтар бар. Көл Хеннепин және Карвер округтерінің ішінде жатыр және 13 қалалық муниципалитетпен қоршалған. Оның ауданы – Миннесота штатындағы тоғызыншы үлкен көл. Бұл көл жергілікті қайық жүргізушілер, яхташылар және балықшылар үшін танымал орын.
Lake Minnetonka (Dakota: Mní iá Tháŋka) is a lake located about 16 mile (26 km) west southwest of Minneapolis, Minnesota. Lake Minnetonka has about 23 named bays and areas. The lake lies within Hennepin and Carver counties and is surrounded by 13 incorporated municipalities. At , it is Minnesota's ninth largest lake. It is a popular spot for local boaters, sailors, and fishermen.
Ерте тарих
Миннетонка көлінің аумағында алғашқы қоныстанған адамдар – соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен б.з.д. 8000 жылы бұл аймаққа көшіп келген жергілікті тайпалар болды. Кейін, б.з.д. 3500-ден б.з. 1500 жылға дейін осы аймақта тұрған халықтар жиі "Құрған салушылар" деп аталады, себебі олар рухани, рәсімдік, жерлеу және элиталық тұрғын үйлерге арналған үлкен жер бедерлерін салған. Құрған салушылар мәдениеті шамамен 1150 жылы өркендеп, 1500 жылы құлаған. 1700 жылдарға қарай Миннетонка көлінде Дакота ұлтының Мдевакантон тайпасы қоныстанды. Олардың негізгі елді мекендері Миннесота өзені аңғарында болғанымен, Мдевакантондар аң аулау, балық аулау, жабайы күріш пен клен ағашының шырынын жинау үшін Миннетонка көліне жиі келіп тұрды. Қазіргі Уайзата қаласының жанындағы Спирит Ноб (Spirit Knob) мүйісі Мдевакантон тайпасы үшін қасиетті орын болды. Бірақ 1862 жылғы Дакота соғысынан кейін Дакота тайпасы осы аймақты тастауға мәжбүр болды. Миннетонка көлін алғашқы болып көрген ақ американдықтар – Джо Браун мен Уилл Снеллинг есімді екі жасөспірім жігіт болды, олар 1822 жылы Форт Сент-Энтониден Миннехаха өзенімен каноэмен келді. Дегенмен, келесі үш онжылдық бойында көлге келіп, оның бар екенін білген еуропалық американдықтардың саны аз болды. Миннетонка көліне ресми атау 1852 жылы Миннесотаның аумақтық губернаторы Александр Рамзи берді. Оған Дакота тайпасы Mní iá Tháŋka (“дакота тілінде “олар сөйлейтін су үлкен” деген мағына беретін”) сөзін қолданғандығын хабарлады. Осы кезеңде Лафайетт клубы, Миннетонка кантри клубы және Вудхилл кантри клубы сияқты аймақтың ең беделді клубтары құрылды.
Several of the area's most prestigious country clubs, including the Lafayette Club, Minnetonka Country Club, and Woodhill Country Club, were also founded during this period.
ХХ ғасырдың аяғы
Фред В. Пирс, танымал ойын-сауық паркінің операторы, 1925 жылы Excelsior ойын-сауық паркін ашты. Паркте қызықты үй, "Күміс жолақ", "Скрамблер", айналмалы аттар, пикникке арналған орындар және "Циклон" атты американдық таулар болды. 1964 жылы "The Rolling Stones" тобы парктің "Danceland" павильонында шамамен 300 адамдық көрермен алдында өнер көрсетті. Excelsior ойын-сауық паркі 1973 жылы жабылатынша туристер арасында танымал болды. Бүгінде бұл жерде кондоминиум кешені мен Maynards мейрамханасы орналасқан. 1926 жылы сәулетші Франк Ллойд Райт және оның сүйіктісі Ольга Хинзенберг Тоңка шығанағындағы шатырда демалып жатқанда Манн заңының бұзылуына қатысты деген айыппен тұтқындалды. Бірақ, оларға тағылған айыптардың жалған екені анықталған соң, қысқа уақыттан кейін тоқтатылды. 1940 жылдардың басында ұлттық деңгейде танымал болғанға дейін, The Andrews Sisters тобының ЛаВерн, Максин және Патти Эндрюс қыстарын Вестонка аймағындағы Моунд қаласындағы туыстарымен өткізді. Трион кейінірек өмірінде де бұл аймаққа жиі оралды. 1946 жылы Моундта Моунд Металлкрафт құрылды. Компания 1950 жылдары ойыншық жүк көліктерін шығарумен танымал болған кезде атын Tonka Toys деп өзгертті. 1991 жылы Hasbro компаниясы Tonka Toys-ты сатып алды және ол енді Миннесота штатында орналасқан жоқ. 1965 жылғы торнадо кезінде екі F4 торнадосы Миннетонка көлі аймағын қиратты, Моунд, Наварр және Дипхейвен қалаларында көптеген зиян келтірді. Торнадо кезінде жүздеген үйлер мен көптеген жергілікті кәсіпорындар қирады. 1926 жылы суға батырылған трамвай кемелерінің бірі – Minnehaha кемесі 1980 жылы Миннетонка көлінің түбінен көтеріліп, қалпына келтіріліп, 1996 жылы қайтадан пайдалануға берілді. Қазір Миннетонка көлі мұражайы басқаратын Minnehaha кемесі бір ғасырдан астам уақыттан бері Excelsior және Wayzata қалалары арасында жолаушыларды тасымалдап жүр.
Ұлттық тарихи аудандар мен орындар
Миннетонка көлі аймағы екі Ұлттық тарихи ауданға мекендейді: Крейн аралы тарихи ауданы және Экселсиор қаласындағы Су көшесі тарихи ауданы. Бұдан өзге, 6 нысан Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген.
География
Миннетонка көлі шамамен 10 000 жыл бұрын Лорентид мұз қабатының солтүстікке қарай шегінуі кезінде пайда болған. Көл – каналдар мен батпақтармен байланысқан қазандық көлдердің жиынтығы, олар 18 аралмен бірге оның бейбірге пішінін және 201 км (125 миль) жағалау сызығын құрайды. Миннетонка көлі екі бөлікке бөлінеді: батыстағы Жоғарғы көл және шығыстағы Төменгі көл, бұл көл алабындағы су ағынының шығысқа қарай бағытталғанын көрсетеді. Миннетонка көлінің ең терең нүктесі Кристалл шығанағында 34 метрді құрайды. Көлдің орташа тереңдігі шамамен 9 метр. Жер бетінің ауданы – Миннетонка көлі Миннесота штатындағы тоғызыншы ең үлкен көл болып табылады.
Гидрология
Бірнеше өзендер Миннетонка көліне құяды, олардың ең үлкені – Six Mile Creek. Көлдің жалғыз шығысы – Миннехаха өзені. Көлдің шығыс жағындағы Миннехаха өзенінің бастауындағы Грейс-Бэй бөгеті, теңіз деңгейінен орташа 929 фут (283 метр) биіктіктегі су деңгейін сақтауға көмектеседі. Бөгет арқылы ағын секундына нөлден бастап, немесе күніне дейін жетеді. Миннетонка көлінен күніне дейін булану мүмкін. Көлден жылдық булану шамамен , немесе құрайды. Бұл теңіз деңгейінен күніне және күніне орташа жер бетінен ағыс арқылы толықтырылады. Миннетонка көлінің тарихында, әсіресе 1930 жылдары мен 1980 жылдардың соңында бірнеше құрғақшылықтар болды. Су деңгейі 1937 жылы теңіз деңгейінен 921,78 фут (281 метр) ең төменгі деңгейге, ал 2014 жылы теңіз деңгейінен 931,11 фут (284 метр) ең жоғары деңгейге жетті. Миннетонка көлі қыс айларында мұзбен қатып қалады. 1855 жылдан бері Миннетонка көлінде тіркелген "мұздың еріген" күнінің орташа мерзімі 14 сәуір. Мұздың ең ерте еріген күні 1878 жылдың 11 наурызында, ал ең кеш еріген күні 1856 жылдың 8 мамырында тіркелген. Су бетінің температурасы әдетте тамыздың басында шамамен 80°F (26.7°C) шамасында жетеді.
Тұщы су биологиясы
Миннетонка көлінде қара бұқабалық, қара краппи, көкқұйрық, боуфин, кәдімгі карп, жасыл күнбалық, гибридті күнбалық, үлкен ауызды балық, мускеллунг, солтүстік шортан, қызылқұйрық, тас балық, кіші ауызды балық, вальй, ақ сора, сары бұқабалық және сары шабақ кездеседі. Көлдегі көкқұйрық, кәдімгі карп, үлкен ауызды балық, солтүстік шортан және вальй балықтарын тұтыну бойынша белгілі бір ұсыныстар бар.
Қоршаған орта мәселелері
1900 жылы суларында бұйра жапырақты су өсімдігі табылғаннан кейін Миннетонка көлінің экологиялық мәселелері алаңдаушылық тудырды. 1940 жылы көлде қызғылт түсті боз, ал 1987 жылы еуразиялық су мильфойлы табылды. 2010 жылы көлде зебра мүйізділер табылған. Миннетонка көлі 1970 жылға дейін қалдық сулар, тыңайтқыштар және жер бетінен ағып келетін сулардың ластануынан көп зиян шекті. Содан бері жағдай жақсарған, бірақ тыңайтқыштар мен жер бетінен ағып келетін сулардың ластануы мәселесі әлі де жалғасуда. Су сапасы қазір қатаң бақыланады. Кейбір Миннетонка көлінің жағажайларында E. coli бактериясының жоғары деңгейіне байланысты уақытша жабылу жиі кездеседі. 2019 жылы Big Island аралының жанындағы танымал демалыс орны Cruiser's Cove шығанағында су арқылы жұққан, анықталмаған патогеннен кем дегенде 116 жүзуші ауырды. Қазіргі уақытта Миннетонка көлінің экологиялық жағдайын үш жекелеген мекеме қадағалайды. Оларға Миннехаха өзенінің су бассейні округі, Миннетонка көлінің сақтау округі және Миннесота штатының Табиғи ресурстар департаменті кіреді.
Көрермендер мен іс-шаралар
Миннетонка көліндегі ең көп танымал орындардың бірі – мейрамханалар. Al & Alma's Supper Club and Charter Cruises 1956 жылы Моунд қаласында құрылған және Миннетонка көлінің үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне мейрамханасы және круиздік компаниясы болып табылады. Флетчер лордтың Спринг Парктегі мейрамханасы 1968 жылы ашылғаннан бері Миннетонка көлінің ең танымал мекемелерінің біріне айналды. 1998 жылы Excelsior қаласында ашылған Maynards мейрамханасы да танымал жағалау мейрамханасы болып есептеледі. Excelsior және Wayzata қалалары көптеген жаңа мейрамханалардың ашылуына байланысты Твин-Ситис аймағының гастрономиялық орталықтарына айналды. Гринвудта орналасқан Old Log театры 1940 жылы алғаш рет есігін ашты және қазіргі таңда Миннесота штатының ең көне кәсіби театр ұйымы болып табылады. Театрдың түлектерінің арасында белгілі актерлер Ник Нолте мен Лони Андерсон бар. Миннетонка көлінде Three Rivers Park District (Үш өзендер саябақ ауданы) меншігіндегі бірнеше аймақтық саябақтар орналасқан. Олардың ішіндегі ең ірілері – Minnetrista қаласындағы Миннетонка көлінің аймақтық саябағы және Orono қаласындағы Noerenberg Gardens. Three Rivers Park District көл маңында екі аймақтық велосипед жолын да күтіп ұстайды. Миннетонка көліндегі тағы екі ірі қоғамдық саябақ – Big Island Nature Park (Үлкен аралдың табиғи паркі) және Excelsior Commons. Көлде қайықпен жүзу, желкендеу және балық аулау ең көп таралған әрекеттер. Көлде кез келген өлшемдегі және қуаты бар қайықтарды заңды түрде іске қосуға болады, бірақ жылдамдық және шу деңгейіне қатысты шектеулер бар. Көлде төрт белсенді яхт-клуб және ACBS (Antique and Classic Boat Society – Антикалық және классикалық қайықтар қоғамы) ұйымының Боб Спельц Лэнд О'Лейкс бөлімі жұмыс істейді. Көлде бірнеше круиздік компаниялар ірі экскурсиялық кемелерді пайдаланады, олардың ең үлкені – Al & Alma's Bella Vista. Көлдің әдемі үйлері осы круиздердегі туристерге көрінетін негізгі орындардың бірі болып табылады, олар көрікті жерлерді аралау, кешкі және таңғы ас кезінде тамашалауға мүмкіндік береді. Миннетонка көлінде жаз айларында жүзу, каякпен және сапбордпен (standup paddleboarding) жүзу сияқты іс-шараларға қатысуға болады, ал қыс айларында мұз балық аулау, қар мотоциклімен жүру және мұз үстінде яхтамен жүзуге болады. Жыл бойы көл маңында түрлі қоғамдық фестивальдар ұйымдастырылады. Олардың ішіндегі ең ірілері – Wayzata қаласындағы Джеймс Дж. Хилл күндері, Excelsior қаласындағы Apple Day (Алма күні) және Mound қаласындағы Spirit of the Lakes фестивалі.
Танымал мәдениетте
Тёрлоу Лиуренстің "Миннетонка суларында" әні 1913 жылы Теодор Прессер компаниясы жариялағаннан кейін Гленн Миллер және Дези Арназ сияқты әртістер оны жазды. Әнші-әндерші Бони Райтттің аттас дебюттік альбомы 1971 жылы Миннетонка көлінің "Enchanted Island" аралындағы тасталған жазғы лагерде жазылды. 1972 жылғы "Жүрек сынығы" және "Қырғын үйі" фильмдерінің бірнеше сахналары Миннетонка көлінде түсірілді. Бұл көлмен ең танымал байланыс – жергілікті музыка иконы Принс. Оның үшінші альбомы "Dirty Mind" 1980 жылы Миннетонка көлінің Солтүстік жағасындағы үйінде жазылды. Принс 1979 жылдан 1981 жылдың басына дейін сол үйде жалға алып тұрды. 1987 жылы ол Миннетонка көлінен оңтүстікке қарай шамамен екі шақырым жерде орналасқан Чанхассен қаласына қоныстанды. Миннетонка көлі 1984 жылғы "Пурпурлы жаңбыр" фильмінде ерекше аталады, онда "Бала" (Принс) өзінің сүйіктісіне (Аполлония Котеро) "Миннетонка көлінің суларында тазаруын" бұйырады. Ол суға түскеннен кейін, Принс оның кірген суының ішіндегісінен басқа екенін ашады. Дейв Чаппел 2004 жылғы "Chappelle's Show" бағдарламасында осы сахнаны пароди жасап, (Принс ретінде) "Неге Миннетонка көлінің суларында тазармайсың?" деп сұрайды, баскетбол ойынында жеңіске жеткен кезде. "Beverly Hills 90210" телесериалының бір эпизодында Дилан (Люк Перри) Брендаға (Шаннен Доэрти) өзінің жақсы жағдайының арқасында бала кезінде жазда Парижде демалуға мүмкіндік алғанын айтады. Бренда оған "Яғни, әр жазда Парижге барып тұрдың ба? Ал біз Миннетонка көліне бардық!" деп жауап береді. 2005 жылдың қазан айында "Миннесота Викингтерінің қайықпен тойы" деп белгілі болған оқиғадан кейін Миннетонка көлі ұлттық назарға ілікті. Миннетонка көлі 2011 жылы "Keeping Up with the Kardashians" шындық телешоуында қысқаша көрсетілді. 2015 жылы Деми Ловатоның "Cool for the Summer" әнінің лирикалық видеосында Миннетонка көлінің кадрлары қолданылды. 2017 жылғы "Уилсон" фильмінің бірнеше сахналары Миннетонка көлінде түсірілді. Сақтандыру саласында Миннетонка көлінің жағалауындағы үйлердің алдыңғы есігі жол емес, көл жағы деп есептеледі, бұл аймақ Waterfront деп аталады.