Кіріспе
Бизнес-мектеп – бизнес-әкімшілік немесе менеджмент салаларындағы білім беруге бағытталған жоғары оқу орны немесе кәсіптік мектеп. Бизнес-мектепті менеджмент мектебі, басқару мектебі, бизнес-әкімшілік мектебі, бизнес колледжі, немесе әдетте "b мектебі" немесе "biz мектебі" деп те атайды. Бизнес-мектеп бизнес әлемімен байланысты түрлі салаларда толыққанды білім береді.
A business school is a higher education institution or professional school that teaches courses leading to degrees in business administration or management. A business school may also be referred to as school of management, management school, school of business administration, college of business, or colloquially b school or biz school. A business school offers comprehensive education in various disciplines related to the world of business.
Түрлері
Бизнес мектептерінің бірнеше түрі бар, оның ішінде бизнес мектебі, бизнес-әкімшілік және менеджмент мектебі. Көптеген университеттердегі бизнес мектептері университеттердегі факультеттерден, колледждерден немесе кафедралардан тұрады және көбінесе бизнес курстарын оқытады. Солтүстік Америкада бизнес мектептері көбінесе магистратура және/немесе бакалавриат деңгейін ұсынатын университет бағдарламасы ретінде қарастырылады. Еуропа мен Азиядағы кейбір университеттерде негізінен бизнес курстары оқытылады. Кез келген университетпен байланысы жоқ жеке меншік бизнес мектептері. Нақты бір салаға немесе мамандыққа бағытталған жоғары мамандандырылған бизнес мектептері. Францияда көптеген бизнес мектептері мемлекеттік-жеке серіктестіктер (École consulaire немесе EESC) болып табылады және олар негізінен мемлекеттік сауда палаталарымен қаржыландырылады. Бұл мектептер бизнес саласындағы беделді Conférence des Grandes Écoles аккредиттеуімен бакалавриат және магистратура дәрежелерін ұсынады және кез келген университетпен байланысы шала немесе мүлдем жоқ. Андреас Каплан бизнес мектептерін төрт категорияға бөледі: Ол Еуропа бойынша ұқсас мемлекеттік қолдаумен құрылған мектептердің дамуына үлгі болды және 1844 жылы жабылды. 1819 – Бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне бизнес мектебі – ESCP Business School, Париж қаласында "École Supérieure de Commerce de Paris" ретінде құрылды. Бастапқыда жеке мектеп болған ол 1830 жылдан 1869 жылға дейін отбасылық кәсіпке айналды. 1852 – Антверпенде Бельгияның Жоғары коммерция институты құрылды, ол мемлекеттік қаржыландырумен құрылған алғашқы бизнес мектебі және Бельгиядағы алғашқы бизнес мектебі. 1868 – Италиядағы алғашқы бизнес мектебі ретінде Венецияда Ca' Foscari университеті құрылды. 1898 – Хаас бизнес мектебі Калифорния университетінің Коммерция колледжі ретінде құрылып, АҚШ-тағы алғашқы мемлекеттік бизнес мектебі болды. 1898 – Бүгінгі HHL Leipzig Graduate School of Management, Handelshochschule Leipzig Германиядағы алғашқы бизнес мектебі ретінде құрылды және неміс тілді аймақтардағы ең көнесі. 1900 – АҚШ-тағы алғашқы бизнес аспирантурасы – Дартмут колледжінің Так бизнес мектебі құрылды. Бұл мектеп бизнестегі алғашқы жоғары дәрежелі, атап айтқанда, MBA-ның алдындағы Коммерция ғылымдары магистрі дәрежесін берді. 1906 – Варшава экономика мектебі (SGH) Польшадағы коммерция мен экономиканы оқытуға арналған алғашқы университет ретінде құрылды. 1907 – Монреальде HEC Montréal құрылды, ол Канададағы алғашқы Менеджмент мектебі болды. 1908 – Гарвард университеті Гарвард бизнес мектебін құрды және әлемдегі алғашқы Бизнес-магистрлік дәрежесін ұсынды. 1909 – Стокгольм экономика мектебі швед бизнес секторының бастамасымен құрылды және Швециядағы ең көне бизнес мектебі болып табылады. 1919 – Бэбсон колледжі кәсіпкерлікке толыққанды бағытталған алғашқы бизнес мектебі болды. Әрбір түлек Бизнес-әкімшілік ғылымдарының бакалавры дәрежесін алады. 1921 – Шанхай коммерциялық университеті Қытайдағы алғашқы бизнес мектебі ретінде құрылды. 1936 – Норвегия экономика мектебі (NHH) құрылды. 1943 – Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінде алғашқы атқарушы MBA бағдарламасы іске қосылды және Солтүстік Америкадан тыс жердегі алғашқы MBA курсын ұсынды. 1953 – IISWBM Үндістанда MBA дәрежесін ұсынатын алғашқы институт болды. 1955 – Карачи университетінің Бизнес-администраторлар институты Азиядағы алғашқы MBA бағдарламасын іске қосты, оның ішінде Манчестер және Дарем де бар. 1966 – Лондон бизнес мектебі және Стратклайд университеті Ұлыбританияда алғашқы MBA бағдарламаларын ашты. Стратклайд Ұлыбританияда стандартқа айналатын 1 жылдық MBA-ны ұсынатын алғашқы британдық университет болды. 1991 – IEDC Bled School of Management Шығыс Еуропада MBA бағдарламасын ұсынған алғашқы бизнес мектебі болды. 2015 – Малайзияның Куала-Лумпур қаласында орналасқан Азия бизнес мектебі Орталық банк ісі бойынша (MCB) алғашқы магистрлік дәрежесін ұсынды. Бұл MIT Слоан менеджмент мектебі мен Bank Negara Malaysia арасындағы ынтымақтастық.
Еуропа
Еуропада жоғары білім беру дәрежелері Болон процесі шеңберінде халықаралық мобильділікті жеңілдету мақсатында үш циклге бөлінеді: бакалавр, магистр және докторлық дәрежелер. Дәрежелердің ұйымдастырылу ерекшеліктері елдер мен оқу орындарында әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ECTS кредиттері бойынша, егер 60 кредит толық оқу жылының жүктемесін білдірсе, бакалавр дәрежесі әдетте 180–240 кредит, ал магистр дәрежесі 90–120 кредит талап етеді.
Франция
Францияда оқудың бұл деңгейлері әртүрлі "бағдарламаларды" немесе UE (оқу бірліктері немесе модульдер) негізіндегі жолдарды қамтиды, олардың әрқайсысы белгілі бір ECTS кредиттерімен бағаланады. Grande école бизнес мектептері – студенттерді өте қатаң бәсеке арқылы қабылдайтын элиталық академиялық мекемелер, ал PGE (grande école бағдарламасы) Менеджмент магистрі (MiM) дәрежесімен аяқталады.
Кейс-студиялар
Кейбір бизнес мектептер оқыту процесін кейс-зерттеулерді (яғни, кейс-әдісін) пайдалану арқылы құрылымдайды. Кейс-зерттеулер жоғары және бакалавриат деңгейіндегі бизнес білімінде шамамен жүз жылдан бері қолданылып келеді. Бизнес-кейс – нақты бизнес жағдайлардың тарихи сипаттамасы. Әдетте, ақпарат бизнес фирманың өнімдері, нарықтары, бәсекелестігі, қаржылық құрылымы, сату көлемі, басқарушылық құрамы, қызметкерлері және фирманың табысына әсер ететін басқа да факторлар туралы болады. Бизнес-кейс-зерттеуінің көлемі екі-үш беттен бастап 30 бетке дейін, тіпті одан да көп болуы мүмкін. Студенттерден кейс-зерттеуді мұқият талдап, фирманың болашақта қолдануы тиіс стратегиялар мен тактикаларды талқылауға дайындалуы күтіледі. Бизнес-кейс оқытуда үш түрлі әдіс қолданылады:
Студенттерге жауап беруге арналған нақты сұрақтарды дайындау. Бұл әдіс бакалавриат студенттеріне арналған қысқа кейстерде қолданылады. Осы әдістің негізгі идеясы – мұндай студенттерге кейс-зерттеулерді талдау үшін нақты нұсқаулар қажеттігі. Проблеманы шешу арқылы талдау – Гарвард бизнес мектебінің бастамасымен пайда болған екінші әдіс. Бұл әдіс MBA және басқарушылардың даму бағдарламаларында ең көп қолданылады. Оның негізгі идеясы – жеткілікті тәжірибе (жүздеген кейс-зерттеулерді талдау) студенттерге күрделі бизнес жағдайларды талдау және шешу үшін интуитивті дағдыларды дамытуға көмектеседі. Бұл әдістің табысты қолданылуы талқылау жетекшісінің шеберлігіне тікелей байланысты. Жалпы қолданылатын стратегиялық жоспарлау тәсілі. Бұл үшінші әдіс студенттерден жүздеген кейс-зерттеулерді талдауды талап етпейді. Студенттерге стратегиялық жоспарлау моделі ұсынылады және оларға модельдің қадамдарын бір семестр ішінде алты, немесе онға дейін кейс-зерттеуге қолдану тапсырылады. Бұл олардың күрделі жағдайды талдау, түрлі стратегияларды жасау және ең тиімділерін таңдау қабілеттерін дамытуға жеткілікті. Іс жүзінде, студенттер кейс-зерттеулерді және нақты жағдайларды талдаудың жалпыға қолданылатын тәсілін үйренеді. Бұл тәсіл мұғалімнің көркемдік және актерлік қабілетіне ерекше талаптар қоймайды. Осы себепті, көптеген профессорлар осы әдістің қолданылуын қадағалай алады.
Preparing case specific questions to be answered by the student. This is used with short cases intended for Undergraduate students. The underlying concept is that such students need specific guidance to be able to analyze case studies. Problem solving analysis is the second method initiated by the Harvard Business School which is by far the most widely used method in MBA and executive development programs. The underlying concept is that with enough practice (hundreds of case analyses) students develop intuitive skills for analyzing and resolving complex business situations. Successful implementation of this method depends heavily on the skills of the discussion leader. A generally applicable strategic planning approach. This third method does not require students to analyze hundreds of cases. A strategic planning model is provided and students are instructed to apply the steps of the model to six – and up to a dozen cases – during a semester. This is sufficient to develop their ability to analyze a complex situation, generate a variety of possible strategies and to select the best ones. In effect, students learn a generally applicable approach to analyze cases studies and real situations. This approach does not make any extraordinary demands on the artistic and dramatic talents of the teacher. Consequently, most professors are capable of supervising the application of this method.
Іскерлік істердің тарихы
Гарвард бизнес мектебі 1908 жылы жұмыс істей бастағанда, профессорлық-оқытушылық құрам бизнес бойынша магистратураға лайықты оқулықтардың жоқтығын байқады. Олардың бұл мәселені шешудің алғашқы қадамы бизнес саласындағы жетекші мамандармен әңгімелесіп, осы менеджерлердің қандай жұмыс істеп жатқаны туралы толыққанды есеп дайындау болды, бұл Гарвард құқық мектебінде бұрыннан қолданылып келген жағдайлық әдіске негізделген. Әрине, профессорлар осы жағдайларды үлгі ретінде ұсына алмады, себебі ненің сәтті болатынын және ненің болмайтынын анықтауға ешқандай өлшемшарт болмады. Сондықтан профессорлар студенттеріне осы жағдайларды оқып, сабаққа дайындалып келіп, оларды талқылауға және тиісті шараларды ұсынуға тапсырма берді. Осы әдістің негізгі қағидалары бүгінгі күнге дейін бизнес мектептерінің оқу жоспарларында қолданылуда.
Басқа тәсілдер
Кейбір мектептерде бизнес пәнін оқытуда кейс-әдісіне қарағанда, дағдыларға негізделген тәсіл қолданылады. Бұл тәсіл сандық әдістерге, әсіресе операцияларды зерттеуге, басқару ақпараттық жүйелеріне, статистикаға, ұйымдық мінез-құлыққа, модельдеу мен симуляцияға және шешім қабылдау ғылымына баса назар аударады. Бұл әдістегі жетекші оқу орны – Карнеги Меллон университетінің Теппер бизнес мектебі. Мақсаты – студенттерге проблемаларды шешуге дайындайтын құралдар жиынтығын ұсыну. Бизнес мектептерінде қолданылатын тағы бір маңызды тәсіл – бизнес, экономика, менеджмент және т.б. салаларда қолданылатын бизнес ойындарын пайдалану. Кейбір колледждер осы тәсілдердің көптерін білім беру бағдарламаларында үйлестіреді, тіпті осы тәсілдерді жеткізу әдісін де біріктіреді. Inside Higher Ed және Babson Survey Research Group жүргізген зерттеулер көрсеткендей, тәсілдердің тиімділігі туралы пікірлер әлі де келіспеушілік тудырады, бірақ олардың қолжетімділігі мен ыңғайлылығы күннен-күнге артып келеді. АҚШ-тағы гуманитарлық колледждер, мысалы, Нью-Ингланд колледжі, Веслиан университеті және Брин-Мор колледжі, оқу әдісіне қарамастан, көптеген бизнестік оқу бағдарламалары бойынша толық онлайн білім беру деңгейін ұсынады. Сондай-ақ, студенттерге бизнес негіздерін беру үшін лекция әдісіне әлі де сүйенетін бірнеше бизнес мектептері бар. Лекциялар көбінесе профессордың көзқарасынан жүргізіледі және жазбалар алу қажет болмаса, студенттердің белсенді қатысуын талап етпейді. Бизнес мектептеріндегі оқыту әдісі ретінде лекциялар оқу процесіндегі ынталандыру мен жеке дамуды төмендетуі үшін сарапшылар тарапынан сынға ұшырады.
Атқарушы білім беру
Студенттерді оқытудан басқа, көптеген бизнес мектептер Executive Education бағдарламаларын ұсынады. Бұл бағдарламалар ашық немесе компанияларға арналған болуы мүмкін. Басшылар бизнес университетінде немесе жетекші бизнес мектептеріндегі Executive MBA бағдарламасы аясында MBA дәрежесін алуға да мүмкіндік алады. Көптеген бизнес мектептер бизнеспен тығыз байланыс орнатуға тырысады.
Аккредитация
АҚШ-та бизнес мектептері үшін үш негізгі аккредиттеу агенттігі бар: ACBSP, AACSB және IACBE. Еуропада EQUIS бизнес мектептерінің аккредиттеу жүйесін EFMD басқарады, кейде ол белгілі бір бағдарламаларға EPAS белгісін қолданады. AMBA 75 елде MBA бағдарламаларын және басқа да аспирантуралық бизнес бағдарламаларын аккредиттейді; оның серіктес ұйымы Бизнес түлектері қауымдастығы (BGA) бизнес мектептерін студенттерге, жұмыс берушілерге және жалпы қоғам мен оның мүшелеріне тигізетін әсеріне, сондай-ақ этика мен жауапты басқару принциптеріне сәйкес аккредиттейді. Үштік аккредиттеу мектептің AACSB, AMBA және EQUIS ұйымдарынан аккредиттеу алғанын көрсетеді. Бизнес мектептерінің шамамен 1%-ы үштік аккредиттеуге ие.
Әлемдік бизнес мектептері мен MBA рейтингтері
Жыл сайын Bloomberg Businessweek (АҚШ), Corporate Knights (Канада), Eduniversal (Франция), Financial Times (Ұлыбритания) және Quacquarelli Symonds (Ұлыбритания) сияқты ұйымдар мен басылымдар бизнес мектептері мен MBA бағдарламаларының рейтингтерін жариялайды. Әдістемелері кейде дау тудырса да, жоғары балл алған мектептердің беделіне тікелей әсер етеді. Бизнес мектептерінің беделін бағалаудың маңызды факторы және танымал тәсілі – академиялық зерттеулер. Бизнес мектептерінің ортақ мақсаты – жаһандық басқарушы кадрларды дамыту, осы мақсатта олар ынтымақтастық пен инновацияға негізделген жаһандық қатысу стратегияларын жеделдетуге ұмтылады.
Оқу ақысы
Еуропада бакалавр дәрежесі бірнеше елде тегін: Австрия, Кипр, Чехия, Дания, Эстония, Финляндия, Германия, Грекия, Мальта, Черногория, Норвегия, Польша, Шотландия, Словакия, Словения, Швеция, Түркия. Германияның білім беру жүйесінде көптеген университеттер оқу ақысын алмайды, кейбір басқарушы MBA бағдарламаларын қоспағанда. Францияда оқу ақысы білім деңгейіне қарай белгіленеді, бакалавриат үшін жылына 183 евро (АҚШ долларынан) бастап, доктатура үшін 388 евроға (АҚШ долларынан) дейін жетеді. Ұлыбританияда оқу ақысы 1998 жылы енгізілді және Англияда тұратын студенттер үшін бакалавриат курстары үшін жылына 9 250 фунт стерлинг, ал Ұлыбританияда тұрмайтын студенттер үшін ақы жоғары. Екі жылдық мемлекеттік университеттер, мысалы, қауымдық колледждер, штат ішіндегі студенттер үшін орташа есеппен 3 730 доллар (€) төлейді, бірақ бұл оқу орындары әдетте бакалавр немесе MBA дәрежесін ұсынбайды. АҚШ-тағы жекеменшік оқу орындарының барлығы оқу ақысын алады, көбінесе мемлекеттік оқу орындарына қарағанда әлдеқайда жоғары.