Кіріспе

Алыстағы нысанды көруге мүмкіндік беретін құрылғы. Алидада (алхида, алхидад, алидад) немесе айналма тақта – алыстағы нысанды көруге және көру сызығын белгілі бір міндетті орындау үшін пайдалануға мүмкіндік беретін құрылғы. Мысалы, бұл міндетке екі немесе одан көп нүктеден нысанға бағытталған қиылысатын сызықтарды жазық кестеге салу арқылы масштабты картаны үшбұрыштау немесе белгілі бір нүктеден нысанға дейінгі бұрыш пен көлденең қашықтықты өлшеу кіруі мүмкін. Өлшенген бұрыштар көлденең, тік немесе кез келген таңдалған жазықтықта болуы мүмкін. Алидада көру сызығы бастапқыда көптеген ғылыми және астрономиялық құралдардың бөлігі болған. Кейбір алидадалар, әсіресе астролабалардағыдай дөңгелек бөлімдерді пайдаланатындары, бір кезде диоптер деп те аталған. Қазіргі заманғы технологияда бұл атау "жазық үстел алидадасы" сияқты толық құралдарға қолданылады.

Шығу тегі

Араб тіліндегі сөз (الحلقة العضدية, al ḥilqa al ʿaḍudiyya, ) осы құрылғыны білдіреді. Грек тілінде ол δίοπτρα, "диоптра" деп, ал латын тілінде linea fiduciae, "сенімді сызық" деп аталады. Ең алғашқы алидадалар екі басында жалақтары бар таяқ, сызық немесе осыған ұқсас бөліктен тұратын. Әр жалақ (пинуль немесе пиннуль деп те аталады) арқылы алыстағы нысанды көруге мүмкіндік беретін тесігі, ойығы немесе басқа да белгісі болады. Алидадада шкала бойынша жағдайды көрсету үшін көрсеткіш немесе көрсеткіштер де болуы мүмкін. Алидадалар ағаштан, піл сүйегінен, мыстан және басқа материалдардан жасалған.

Ескі алидада түрлерінің мысалдары

Сол жақтағы суретте көптеген көне құралдарда кездесетін әртүрлі алидаттардың жалпы пішіндерін көрсетуге тырысатын суреттер бейнеленген. Осындай үлгідегі нақты алидаттар әлдеқайда әсемді болуы мүмкін, жасаушының көркемдік талантын және техникалық шеберлігін көрсетеді. Сол кездегі терминологияда алидаданың шеті, онда масштабты оқу немесе сызық жүргізу мүмкін болатын жері, фидуциалдық шет деп аталады. Диаграммадағы Alidade B екі шетінде де жапырақшасы бар тік, жалпақ таяқшаны көрсетеді. Нұсқаулар қолданылмайды. Жапырақшалар таяқшаның ортасында емес, көзге көрінетін сызықтың таяқшаның шеттерімен сәйкес келуі үшін ығыстырылған. Әр жапырақшада тікбұрышты тесік бар, ал тесікте жұқа сым тік орнатылған. Алидаданы пайдалану үшін қолданушы бір нысанды көріп, оны әр жапырақшадағы сымдармен бірқатар етеді. Осындай алидада жазық үстелде, графометрде немесе осыған ұқсас құралдарда кездеседі. Alidade A және C, B-ге ұқсас, бірақ сымсыз ойық немесе дөңгелек тесігі бар. Диаграммада пішіні көрсету үшін тесіктер шамадан тыс үлкен; олар нақты алидадада кішірек болады, шамамен 2 мм шамасында. Адам тесіктер арқылы қарап, тесіктерді қашықтықтағы қызықты нысанмен бірқатар ете алады. Кішкентай тесік болғанда нысанды байқаудағы қателік аз болады. Алайда, жұлдыз сияқты әлсіз нысанды кішкентай тесік арқылы бақыласа, кескінін көру қиын. Бұл пішін диаграммада нұсқаулармен көрсетілген. Оларды құралдың сыртқы жиегінде (немесе лимбінде) жазылған масштабтағы бұрышты оқу үшін қолдануға болады. Мұндай пішіндегі алидаттар астролабаттарда, теңізшілер астролабаттарында және ұқсас құралдарда кездеседі. Alidade D-де жапырақшаларында тесіктер жоқ. Бұл жағдайда нысан қаралады және екі қарама-қарсы жапырақша бір мезгілде нысанды жауып тастағанға дейін алидада бұрылады. Бұл тәсіл шеберлікпен өте дәл өлшемдер алуға мүмкіндік береді. Бұл мысалда нұсқаулар көрсетілген. Alidade E - Иоганн Гевелиус жасаған өте қызықты дизайнның бейнесі. Гевелиус Тихо Браге ізімен жүріп, жұлдыздардың орналасуын жоғары дәлдікпен каталогтады. Ол басқа елдердің астрономдары қолданатын телескоптық көріністерге қол жеткізді, алайда ол өзінің позициялық құралдары үшін қанағаттандырылған көзбен бақылау жасауды таңдады. Оның құрал-саймандарының, алидаттарының жақсы жасалуына, сондай-ақ, еңбекқорлығына байланысты ол өте дәл өлшемдерді алуға қол жеткізді. Гевелиус жобасында тік цилиндрлі және бақылаушы жағында айналма нүктесі бар. Жапырақшада цилиндрдің диаметрімен бірдей арақашықтықта орналасқан екі тар тесік бар (диаграммада тесіктер арасындағы жапырақшаның бөлігі нақтылық үшін алынып тасталған; тесіктің сол және оң жиектері тесіктерді бейнелейді). Егер бақылаушы цилиндрдің бір жағында ғана жұлдызды көре алса, F-те көрсетілгендей, бағыттау дұрыс емес. Жұлдызды цилиндрдің екі жағынан да елеуге болатын етіп, жапырақшаны сақтықпен жылжыту арқылы алидада жұлдыздың орналасуына сәйкес келді. Бұл жақын орналасқан нысанмен қолданылмайды. Жұлдыз, қанағаттандырылған көзбен параллакс көрсетілмейтіндей алыс болса, екі жағынан да бір мезгілде нүктелі көз ретінде байқалады.

Қазіргі заманғы алидада түрлері

Алидада — теодолиттің тік осьтің айналасында айналатын және телескоптың (немесе визордың, ескі телескопсыз аспаптарда) жоғары немесе төмен қарай бұрылатын көлденең осьті ұстайтын бөлігі. Секстантта немесе октантта алидада — айнаны және тік жазықтықтағы градуировкаланған шеңберге көрсеткішті орналастыратын айналатын қол. Бүгінде оны көбінесе "индекстік қол" деп атайды. Алидада кестелері орман өртінің бағытын анықтау үшін өрт күзет мұнараларында ұзақ жылдардан бері қолданылып келеді. Жергілікті аумақтың топографиялық картасы, тиісті масштабпен, картаның нақты солтүстігіне калибрленген және градустармен (және олардың бөлшектерімен) белгіленген доғамен қоршалған, тегістелген дөңгелек үстелге бекітіледі. Екі тік көру тесігі бір-біріне қарама-қарсы орналасқан және көлденең үстелдің градуировкаланған доғасы бойынша айналуға болады. Күдікті өртке қатысты бағытты анықтау үшін пайдаланушы екі көру тесігінен қарап, оларды түтін көзімен (немесе түтінге бақылау үшін байқалған шағын соққымен) туралағанша реттейді. Осборн өрт табу құрылғысын қараңыз.