Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Спорттық жарыстар тобы
Group of sporting events
Жеңіл атлетика – бұл жарысқа қатысатын жүгіру, секіру, лақтыру және жүру сияқты спорттық жарыстардың жиынтығы. Ең көп таралған жеңіл атлетика түрлері – стадиондағы жарыстар (атлетика), жол жүгіру, кросс-кантри және жарыспен жүру. Жарыс нәтижелері финиш сызығынан өту орнына (немесе өлшенген жағдайда уақытына) қарай шешіледі, ал секіру мен лақтыруда ең жоғары немесе ең алыс көрсеткішті көрсеткен спортшы жеңіске жетеді. Жарыстардың қарапайымдылығы және қымбат жабдықтардың қажеттілігінің болмауы жеңіл атлетиканы әлемдегі ең көп таралған спорт түрлерінің біріне айналдырады. Жеңіл атлетика көбінесе жеке спорт түрі болып табылады, бірақ эстафеталық жарыстар мен командалық есеп үшін спортшылардың көрсеткіштерін біріктіретін жарыстар бар, мысалы, кросс-кантри. Ұйымдастырылған жеңіл атлетиканың тарихы б.з.д. 776 жылға дейін соққан ежелгі Олимпиада ойындарына дейін жетеді. Қазіргі заманғы жеңіл атлетика жарыстарының ережелері мен форматы 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада қалыптасты, содан кейін әлемнің басқа бөліктеріне тарады. Көптеген қазіргі заманғы жарыстар World Athletics ұйымының, жеңіл атлетика спортының жаһандық басқарушы органының, немесе оның құрамындағы континенттік және ұлттық федерациялардың қолдауымен өткізіледі. Жеңіл атлетика жазғы Олимпиада ойындарының маңызды бөлігін құрайды. Ең ірі халықаралық жарыс – World Athletics чемпионаты, ол стадиондағы жарыстарды, марафонды және жарыспен жүруді қамтиды. Жеңіл атлетикадағы басқа да маңызды жарыстарға World Athletics Cross Country чемпионаты және World Athletics Road Running чемпионаты жатады. Дене мүмкіндігі шектеулі спортшылар жазғы Паралимпиада ойындарында және World Para Athletics чемпионатында бақ сынасады. "Жеңіл атлетика" сөзі ежелгі грек тіліндегі ἀθλητής (athlētēs, "қоғамдық ойындардағы күрескер") сөзінен және ἆθλον (athlon, "сыйлық") немесе ἆθλος (athlos, "жарыс") сөздерінен шыққан. Бастапқыда бұл термин жалпы спорттық жарыстарды, яғни негізінен адамның физикалық қабілеттеріне негізделген спорттық бәсекелерді білдірген. 19-шы ғасырда Еуропада "жеңіл атлетика" термині тар мағынаға ие болды және жарысқа қатысатын жүгіру, жүру, секіру және лақтыру сияқты спорт түрлерін сипаттау үшін қолданыла бастады. Бұл анықтама Ұлыбританияда және бұрынғы Британ империясында бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Герман және роман тілдеріндегі ұқсас сөздер де ұқсас мағынаға ие. Солтүстік Американың көп бөлігінде "жеңіл атлетика" термині жалпы спортпен синоним ретінде қолданылады, бұл терминнің тарихи мағынасын сақтайды. Осы аймақта "жеңіл атлетика" сөзі спорт түрін атау үшін сирек қолданылады. Оның орнына "стадиондағы жарыстар" (track and field) термині қолданылады, ол АҚШ және Канадада жарыспен жүгіру және марафон сияқты жеңіл атлетика жарыстарын атау үшін пайдаланылады (бірақ кросс-кантри жүгіру әдетте жеке спорт түрі деп есептеледі).
Athletics is a group of sporting events that involves competitive running, jumping, throwing, and walking. The most common types of athletics competitions are track and field, road running, cross country running, and racewalking. The results of racing events are decided by finishing position (or time, where measured), while the jumps and throws are won by the athlete that achieves the highest or furthest measurement from a series of attempts. The simplicity of the competitions, and the lack of a need for expensive equipment, makes athletics one of the most common types of sports in the world. Athletics is mostly an individual sport, with the exception of relay races and competitions which combine athletes' performances for a team score, such as cross country. Organized athletics are traced back to the Ancient Olympic Games from 776 BC. The rules and format of the modern events in athletics were defined in Western Europe and North America in the 19th and early 20th century, and were then spread to other parts of the world. Most modern top level meetings are held under the auspices of World Athletics, the global governing body for the sport of athletics, or its member continental and national federations. The athletics meeting forms the backbone of the Summer Olympics. The foremost international athletics meeting is the World Athletics Championships, which incorporates track and field, marathon running and race walking. Other top level competitions in athletics include the World Athletics Cross Country Championships and the World Athletics Road Running Championships. Athletes with a physical disability compete at the Summer Paralympics and the World Para Athletics Championships. The word athletics is derived from the Ancient Greek ἀθλητής (athlētēs, "combatant in public games") from ἆθλον (athlon, "prize") or ἆθλος (athlos, "competition"). Initially, the term described athletic contests in general – i. e. sporting competition based primarily on human physical feats. In the 19th century, the term athletics acquired a more narrow definition in Europe and came to describe sports involving competitive running, walking, jumping and throwing. This definition continues to be prominent in the United Kingdom and the former British Empire. Related words in Germanic and Romance languages also have a similar meaning. In much of North America, athletics is synonymous with sports in general, maintaining the historical usage of the term. The word "athletics" is rarely used to refer to the sport of athletics in this region. Track and field is preferred, and is used in the United States and Canada to refer to athletics events, including race walking and marathon running (although cross country running is typically considered a separate sport).
Ежелгі
Жүгіру, жүру, секіру және лақтыру бойынша жарыстар барлық спорт түрлерінің ең көнелерінің қатарында болып табылады және олардың тамырлары тарихқа дейінгі дәуірге дейін жетеді. Жеңіл атлетика жарыстары Ежелгі Египеттің Саққарадағы қабірлерінде бейнеленген, Хеб Сед фестивалінде жүгіру және биікке секіру суреттері б.з.д. 2250 жылға дейін сақталған. Тайлтен ойындары – Ирландиядағы ежелгі кельт фестивалі, ол шамамен б.з.д. 1800 жылы құрылған, ал тридцат күндік жиынға жүгіру және тас лақтыру сияқты спорттық іс-шаралар кірді. Б.з.д. 776 жылы өткен алғашқы Олимпиада ойындарының бастапқы және жалғыз жарысы стадион ұзындығындағы жүгіру болды, ол "стадион" деп аталды. Кейіннен бұл жарысқа лақтыру және секіру жарыстары да енгізілді, олар ежелгі пентатлонның бір бөлігі болды. Жеңіл атлетика жарыстары б.з.д. 500 жылға жуық уақытта құрылған басқа да Панэллик ойындарында да өтті.
Athletic contests in running, walking, jumping and throwing are among the oldest of all sports and their roots are prehistoric. Athletics events were depicted in the Ancient Egyptian tombs in Saqqara, with illustrations of running at the Heb Sed festival and high jumping appearing in tombs from as early as of 2250 BC. The Tailteann Games were an ancient Celtic festival in Ireland, founded c. 1800 BC, and the thirty day meeting included running and stone throwing among its sporting events. The original and only event at the first Olympics in 776 BC was a stadium length running event known as the stadion. This later expanded to include throwing and jumping events within the ancient pentathlon. Athletics competitions also took place at other Panhellenic Games, which were founded later around 500 BC.
Қазіргі заман
Котсвольд Олимпиада ойындары, 17 ғасырда Англияда пайда болған спорт фестивалі, балғамен лақтыру жарыстары түрінде жеңіл атлетиканы қамтыды. 1796 жылдан 1798 жылға дейін жыл сайын революциялық Францияда L'Olympiade de la République өткізілді, ол қазіргі Олимпиада ойындарының ертеден келген алғашқы үлгісі болып табылады. Бұл жарыстың негізгі түрі жүгіру болды, бірақ сонымен қатар ежелгі гректердің әртүрлі жарыстары да көрсетілді. 1796 жылғы Олимпиадада спортқа метрикалық жүйенің енгізілгені белгілі болды. Жеңіл атлетика жарыстары 1812 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжде, ал 1840 жылы Шропширдегі Шрусберидегі Корольдік Шрусбери мектебінде өткізілді. 1849 жылы Вулвичтегі Корольдік әскери академия ұйымдастырылған жарыс өткізді, ал 1850 жылдан бастап Оксфордтағы Эксетер колледжі студенттерге ғана ашық жабық кездесулер сериясын өткізді. Жыл сайынғы Уенлок Олимпиада ойындары алғаш рет 1850 жылы Англияның Уенлок қаласында ұйымдастырылды, ол өзінің спорт бағдарламасына жеңіл атлетика жарыстарын қосты. 1860 жылдары алғашқы заманауи стильдегі жабық атлетика жарыстары тіркелді, оның ішінде Лондондағы Эшбернхам залында өткен төрт жүгіру жарысы мен үш қадамға секіру жарысы болды. Англияда 1880 жылы Әуесқой атлетика қауымдастығы (AAA) құрылды, ол спорттың бірінші ұлттық ұйымы болып табылады және жыл сайынғы жеңіл атлетика жарысын – AAA чемпионатында өткізе бастады. АҚШ-та да жыл сайынғы ұлттық жарыстар – АҚШ-тың ашық алаңдағы жеңіл атлетика чемпионаты – 1876 жылы Нью-Йорк атлетика клубымен ұйымдастырылды. 19 ғасырдың соңында жеңіл атлетика ағылшын AAA және басқа да жалпы спорттық ұйымдар арқылы, мысалы, АҚШ-та 1888 жылы құрылған Әуесқой атлетика одағы және Францияда 1889 жылы құрылған Француздық спорттық қоғамдар одағы арқылы қалыптастырылды және стандартталады. 1896 жылғы алғашқы заманауи Олимпиада ойындарына жеңіл атлетика жарысы енгізілді және ол төрт жыл сайын өткізілетін көп түрлі спорттық іс-шараның маңызды жарыстарының бірі болып табылады. Бастапқыда тек ерлерге арналған, 1928 жылғы Олимпиадада жеңіл атлетика бағдарламасына әйелдер жарыстары қосылды. Жеңіл атлетика 1960 жылы өткен алғашқы Паралимпиада ойындарының құрамына кірді. Жеңіл атлетика ірі чемпионаттар кезінде, әсіресе Олимпиадада өте жоғары деңгейде танымал, бірақ қалған уақытта оның танымалдығы төмендеу. 1912 жылы Халықаралық әуесқой атлетика федерациясы (IAAF) құрылды, ол көптеген жылдар бойы жарыстардағы әуесқойлар статусын сақтады. Кәсіби бәсекелестік төмен деңгейде жалғасты, бірақ ғасырдың аясында оның жиілігі артты. 1970 жылдары Халықаралық трек қауымдастығы АҚШ-та қысқа мерзімге кәсіби трек және дала жарыстарының сериясын ұйымдастырды. Спортшылар өздерінің артықшылықтарын пайдаланып, сыйақы алуға ұмтылысты, ал IAAF «Алтын іс-шаралар» сериясын ұйымдастырып, 1983 жылы жеңіл атлетика, жүру және марафонды қамтитын әлем чемпионатын өткізді. Қазіргі заманда спортшылар жарысқа қатысқандары үшін ақша ала алады, бұл бұрынғы «әуесқойлық» дәуіріне нүкте қойды. 2001 жылы ұйым өзінің атауын Халықаралық жеңіл атлетика федерациялары қауымдастығына (IAAF) өзгертіп, әуесқойлық тарихынан алшақтады, ал 2019 жылы қазіргі World Athletics атауын алды. 1922 жылы Халықаралық саңыраулар спорт комитеті құрылды, ол саңыраулар арасындағы халықаралық спорт түрлерін, соның ішінде жеңіл атлетиканы басқарады. Дене мүмкіндігі шектеулі (естімейтін) спортшылар үшін алғашқы халықаралық жарыстар 1952 жылы ұйымдастырылды, ол кезде екінші дүниежүзілік соғыс ардагерлері үшін алғашқы халықаралық Стоук Мандевилль ойындары өткізілді. Бұл тек коляскадағы спортшыларды қамтыды. Бұл 1960 жылы өткен алғашқы Паралимпиада ойындарына түрткі болды. Уақыт өте келе жарыстарға коляскадағы жарыстардан басқа, ампутация, церебральды паралич және көру қабілеті бұзылған спортшылар да қатысатын болды.
The Cotswold Olympic Games, a sports festival which emerged in 17th century England, featured athletics in the form of sledgehammer throwing contests. Annually, from 1796 to 1798, L'Olympiade de la République was held in revolutionary France, and is an early forerunner to the modern Olympic Games. The premier event of this competition was a running event, but various ancient Greek disciplines were also on display. The 1796 Olympiade marked the introduction of the metric system into the sport. Athletics competitions were held about 1812 at the Royal Military College, Sandhurst, and in 1840 in Shrewsbury, Shropshire at the Royal Shrewsbury School Hunt. The Royal Military Academy at Woolwich held an organised competition in 1849, and a regular series of closed meetings open only to undergraduates, was held by Exeter College, Oxford, from 1850. The annual Wenlock Olympian Games, first held in 1850 in Wenlock, England, incorporated athletics events into its sports programme. The first modern style indoor athletics meetings were recorded shortly after in the 1860s, including a meet at Ashburnham Hall in London which featured four running events and a triple jump competition. The Amateur Athletic Association (AAA) was established in England in 1880 as the first national body for the sport of athletics and began holding its own annual athletics competition – the AAA Championships. The United States also began holding an annual national competition – the USA Outdoor Track and Field Championships – first held in 1876 by the New York Athletic Club. Athletics became codified and standardized via the English AAA and other general sports organisations in the late 19th century, such as the Amateur Athletic Union (founded in the US in 1888) and the Union des sociétés françaises de sports athlétiques (founded in France in 1889). An athletics competition was included in the first modern Olympic Games in 1896 and it has been as one of the foremost competitions at the quadrennial multi sport event ever since. Originally for men only, the 1928 Olympics saw the introduction of women's events in the athletics programme. Athletics is part of the Paralympic Games since the inaugural Games in 1960. Athletics has a very high profile during major championships, especially the Olympics, but otherwise is less popular. An international governing body, the International Amateur Athletics Federation (IAAF), was founded in 1912. It enforced amateur sport status on competitions during much of the 20th century. Professional competition continued at a low level, becoming increasingly more common as the century progressed. The International Track Association briefly formed a professional track and field circuit in the United States in the 1970s. Athletes used their increasing status to push for remuneration and the IAAF responded with the IAAF Golden Events series and the establishment an outdoor World Championships in 1983, including track and field, racewalking and a marathon event. In modern times, athletes can receive money for racing, putting an end to the so called "amateurism" that existed before. The global body updated the name to the International Association of Athletics Federations in 2001, moving away from its amateur origins, before taking on its current name World Athletics in 2019. The Comité International Sports des Sourds had been formed by 1922, to govern international deaf sports, including athletics. The first organized international competitions for athletes with a physical disability (not deaf) began in 1952, when the first international Stoke Mandeville Games were organized for World War II veterans. This only included athletes in a wheelchair. This inspired the first Paralympic Games, held in 1960. Competitions would over time be expanded to include mainly athletes with amputation, cerebral palsy and visual impairment, in addition to wheelchair events.
Оқиғалар
Дүниежүзілік атлетика ұйымы, спорттың басқарушы органы, атлетиканы алты түрге бөліп көрсетеді: стадиондағы жеңіл атлетика, жол жүгіру, жүріс, кросс-контри жүгіру, тау жүгіру және трайл жүгіру. Тау жүгіру 2003 жылы, ал трайл жүгіру 2015 жылы қосылды. Жеңіл атлетиканың барлық түрлері, эстафеталық жарыстардан басқа, жеке спорт түрлері болып табылады. Алайда, халықаралық чемпионаттарда спортшылардың көрсеткен нәтижелері елдер бойынша жиі есептеледі, ал кросс-контри және жол жарыстары кезінде команданың үздік спортшыларының мәреге жеткен орны немесе уақыты команданың жеңімпазын анықтау үшін біріктіріледі. Дүниежүзілік атлетика ұйымының басқаруынан тыс тағы бірнеше жарысқа қатысу түрлері бар. Халықаралық Skyrunning федерациясы (ISF) биік тау жүгіруін, яғни "скайраннингті" басқарады және ол Дүниежүзілік атлетикадан гөрі Халықаралық альпинизм және тау спорты федерациясымен байланысты. Көкжайларда өткізілетін сатымен жүгіру жарыстарының екі атауы бар: тік жүгіру (ISF сипаттағандай) және мұнара жүгіру (Towerrunning World Association сипаттағандай). Қарда жүгіру – қысқы спорт түрі, оны Дүниежүзілік қарда жүгіру федерациясы басқарады. Бұл кросс-контриге ұқсас, бірақ спортшылар қарда жүгіруге арналған аяқ киімдерін киіп, кедергісіз жолмен терең қарда жарысады. Халықаралық ультражүгірушілер қауымдастығы ультражүгіруді Дүниежүзілік атлетика ұйымының филиалы ретінде ұйымдастырады, бірақ бұл ұзақ қашықтыққа арналған жарыстар Дүниежүзілік атлетиканың түрлеріне сәйкес келеді, бірақ қашықтығы ұзартылған.
World Athletics, the sport's governing body, defines athletics in six disciplines: track and field, road running, race walking, cross country running, mountain running, and trail running. Mountain running was added in 2003 and trail running was added in 2015. All forms of athletics are individual sports with the exception of relay races. However, athletes' performances are often tallied together by country at international championships, and, in the case of cross country and road races, finishing positions or times of the top athletes from a team may be combined to declare a team victor. Several further forms of competitive running exist outside of the governance of World Athletics. The International Skyrunning Federation (ISF) governs high altitude mountain running, defined as skyrunning, and is affiliated with the International Climbing and Mountaineering Federation rather than World Athletics. Competitive stair climbing events, usually hosted in skyscrapers, has two common names: vertical running (as described by the ISF) and tower running (as described by the Towerrunning World Association). Snowshoe running is a winter sport governed by the World Snowshoe Federation, which is similarly to cross country running but has athletes wearing snowshoes to race over deep snow on an obstacle free course. The International Association of Ultrarunners organises ultra running as an affiliate of World Athletics, but these long distance forms of competition fit within World Athletics disciplines, albeit with additional distance.
Тестілеу және спорттық алаң
Трек және дала спорты 19-ғасырдың соңында пайда болды және әдетте бәсекелес білім беру орындарының, әскери ұйымдардың және спорт клубтарының өкілдері арасында өткізілді. Қатысушы спортшылар өздерінің мамандануына қарай бір немесе бірнеше түрде қатыса алады. Ерлер мен әйелдер жеке-жеке жарысады. Трек және дала спорты жабық және ашық ауада өткізіледі, көбінесе жабық жарыстар қыс айларында, ал ашық жарыстар жазда ұйымдастырылады. Бұл спорттың ерекшелігі – жарыстар өткізілетін орын, яғни жеңіл атлетика стадионы. Тректе жүгірудің үш негізгі түрі бар: спринт, орта қашықтыққа және ұзақ қашықтыққа жүгіру. Эстафеталық жарыстарда әр командада төрт жүгіруші болады, олар белгілі бір қашықтықты жүгіріп өткен соң эстафета таяғын келесі жолдасына табыстап, бірінші болып финиш сызығын кесуге тырысады. Тосқауылдармен және тік жарға жүгіру – бұл жарыстарда спортшылар жол бойындағы кедергілерді еңсеруі керек. Дала спорты екі түрге бөлінеді: секіру және лақтыру. Лақтыру түрлерінде спортшылар құралды қаншалықты алыс лақтыра алатыны бойынша бағаланады, ең көп таралған түрлері – ядро лақтыру, дискі лақтыру, найза лақтыру және балға лақтыру. Секірудің төрт түрі бар: ұзыққа секіру және үш қадамды секіруде спортшының көлденең секіру қашықтығы өлшенеді, ал биіктіктен секіру және сақтықпен секіруде қол жеткізген биіктік есептеледі. Көпсайыстар, онсайыс (көбінесе ерлер арасында) және жетісайыс (көбінесе әйелдер арасында) – бұл спортшылардың трек және дала спортының бірнеше түрінде өнер көрсетуімен жүзеге асырылатын жарыстар, әр түрдің нәтижесі соңғы ұпайлар санына қосылады. Ең беделді трек және дала жарыстары жеңіл атлетика чемпионаттары мен көпсайыстық іс-шаралардағы жеңіл атлетика бағдарламалары аясында өтеді. Олимпиадалық жеңіл атлетика жарыстары мен жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары, Паралимпиадалық жеңіл атлетика жарыстары мен Пара-жеңіл атлетикадан әлем чемпионаттары – трек және дала спортындағы ең жоғары деңгейдегі жарыстар. Трек және дала спортының жарыстары ірі чемпионаттардың маңызды бөлігіне айналды және осы спорттың көптеген атақты спортшылары осыдан өсіп шықты. Жеке трек және дала жарыстары ұлттық чемпионаттар деңгейінде, сондай-ақ жыл сайынғы шақыру жарыстарында өтеді. Жарыстар элиталық деңгейдегі IAAF Diamond League сериясы сияқты жарыстардан бастап, барлық қатысушыларға арналған жарыстарға, спорт клубтары арасындағы кездесулерге және мектептердегі жарыстарға дейін, трек және дала спортының негізін құрайды.
Track and field competitions emerged in the late 19th century and were typically contested between athletes who were representing rival educational institutions, military organisations and sports clubs. Participating athletes may compete in one or more events, according to their specialities. Men and women compete separately. Track and field comes in both indoor and outdoor formats, with most indoor competitions occurring in winter, while outdoor events are mostly held in summer. The sport is defined by the venue in which the competitions are held – the athletics stadium. A variety of running events are held on the track which fall into three broad distance categories: sprints, middle distance, and long distance track events. Relay races feature teams comprising four runners each, who must pass a baton to their teammate after a specified distance with the aim of being the first team to finish. Hurdling events and the steeplechase are a variation upon the flat running theme in that athletes must clear obstacles on the track during the race. The field events come in two types – jumping and throwing competitions. In throwing events, athletes are measured by how far they hurl an implement, with the common events being the shot put, discus, javelin, and hammer throw. There are four common jumping events: the long jump and triple jump are contests measuring the horizontal distance an athlete can jump, while the high jump and pole vault are decided on the height achieved. Combined events, which include the decathlon (typically competed by men) and heptathlon (typically competed by women), are competitions where athletes compete in a number of different track and field events, with each performance going toward a final points tally. The most prestigious track and field contests occur within athletics championships and athletics programmes at multi sport events. The Olympic athletics competition and World Championships in Athletics, and the Paralympic athletics competition and World Para Athletics Championships, are the highest and most prestigious levels of competition in track and field. Track and field events have become the most prominent part of major athletics championships and many famous athletes within the sport of athletics come from this discipline. Discrete track and field competitions are found at national championships level and also at annual, invitational track and field meets. Meetings range from elite competitions – such as those in the IAAF Diamond League series – to basic all comers track meets, inter sports club meetings and schools events, which form the grassroots of track and field.
Жол жүрісі
Жол жүгіру жарыстары – жүгіру шаралары (көбінесе ұзақ қашықтыққа жүгіру), негізінен асфальтталған немесе тас жолдарда өткізіледі, бірақ ірі жарыстар көбінесе басты стадионның жол табанында аяқталады. Көріктік спорт түрі болумен қатар, спорттың элиталық деңгейі – әсіресе марафон жарыстары – жеңіл атлетиканың ең танымал түрлерінің бірі болып табылады. Жол жарыстары кез келген қашықтықта өткізілуі мүмкін, бірақ ең көп таралғандары мен танымалдары – марафон, жартылай марафон, 10 шақырым және 5 шақырым. Марафон – IAAF жеңіл атлетика әлем чемпионатында және жазғы Олимпиада ойындарында ұсынылатын жалғыз жол жүгіру шарасы, бірақ IAAF жартылай марафон чемпионаты да жыл сайын өткізіледі. Марафон сондай-ақ Әлемдік Пара-атлетика чемпионатында және жазғы Паралимпиада ойындарында ұсынылатын жалғыз жол жүгіру шарасы. World Marathon Majors сериясына элиталық деңгейдегі ең беделді алты марафон жарысы кіреді – Берлин, Бостон, Чикаго, Лондон, Нью-Йорк және Токио марафондары. Жол жүгіру спортының тамыры 18 ғасырда аристократтардың кареттерімен қатар жүгіретін және қожайындары үшін қашықтықтан тапсырмаларды орындайтын ер адамдардың – лакейлердің қызметінен бастау алады. Лакейлер арасындағы жарыстар аристократтардың тікелей тілектерінен туындады, олар өз лакейлерін қарсыластарының лакейлерімен жарыстырып, жеңімпазды анықтауға тырысты. Лакейлердің атлетикалық қабілеттеріне қарай жалдануымен спорт кәсіби деңгейге көтерілді және олар өздерін құмарлық ойындарына дайындауға толыққанды арнады. 19 ғасырдың соңындағы әуесқой спорт қозғалысы кәсіби және құмарлыққа негізделген жарыстарды ығыстырды. 1896 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында қазіргі заманғы марафонның тууы болды, және бұл оқиға Бостон марафоны (алғаш рет 1897 жылы өткізілген) және 1940 жылдары құрылған Бива көлі мен Фукуока марафондары сияқты жол жүгіру жарыстарының дамуына ықпал етті. 1970 жылдардағы АҚШ-тағы жүгіру бумы жол жүгіруін кең таралған хоббиге айналдырды және элиталық деңгейде де оның танымалдығын арттырды. Экиден жарыстары – Жапонияда пайда болған және әлі күнге дейін онда өте танымал – марафонның эстафеталық түрі болып табылады, бұл әдетте жеке спорт түрінен өзгеше.
Road running competitions are running events (predominantly long distance) which are mainly conducted on courses of paved or tarmac roads, although major events often finish on the track of a main stadium. In addition to being a common recreational sport, the elite level of the sport – particularly marathon races – are one of the most popular aspects of athletics. Road racing events can be of virtually any distance, but the most common and well known are the marathon, half marathon, 10 km and 5 km. The marathon is the only road running event featured at the IAAF World Championships in Athletics and the Summer Olympics, although there is also an annual IAAF World Half Marathon Championships. The marathon is also the only road running event featured at the World Para Athletics Championships and the Summer Paralympics. The World Marathon Majors series includes the six most prestigious marathon competitions at the elite level – the Berlin, Boston, Chicago, London, New York City and Tokyo Marathons. The sport of road running finds its roots in the activities of footmen: male servants who ran alongside the carriages of aristocrats around the 18th century, and who also ran errands over distances for their masters. Foot racing competitions evolved from wagers between aristocrats, who pitted their footman against that of another aristocrat in order to determine a winner. The sport became professionalised as footmen were hired specifically on their athletic ability and began to devote their lives to training for the gambling events. The amateur sports movement in the late 19th century marginalised competitions based on the professional, gambling model. The 1896 Summer Olympics saw the birth of the modern marathon and the event led to the growth of road running competitions through annual events such as the Boston Marathon (first held in 1897) and the Lake Biwa Marathon and Fukuoka Marathons, which were established in the 1940s. The 1970s running boom in the United States made road running a common pastime and also increased its popularity at the elite level. Ekiden contests – which originated in Japan and remain very popular there – are a relay race variation on the marathon, being in contrast to the typically individual sport of road running.
Жарыс жүгіру
Алыс қашықтыққа жүгіру – жеңіл атлетикадағы ең табиғи спорт түрі, себебі жарыстар ашық ауада, шөпте, орманды жолдарда және топырақта өтеді. Бұл спорт жеке және командалық болып табылады, өйткені жүгірушілер жеке бағаланады және командалар үшін ұпай санау жүйесі қолданылады. Жарыстар көбінесе күз және қыс айларында өтетін ұзақ қашықтықтық жарыстар болып табылады. Алыс қашықтыққа жүгірудегі ең табысты спортшылар көбінесе ұзақ қашықтыққа жол және тас жол жарыстарында да қатысады. 1838 жылы Англияда өткен Крик-Ран жарысы ұйымдастырылған кросс-кантри жарысының алғашқы тіркелген мысалы болды. Бұл спорт 19 ғасырда британдық, содан кейін американдық мектептерде танымал болды және 1903 жылы алғашқы Халықаралық кросс-кантри чемпионатының құрылымымен аяқталды. Жыл сайынғы IAAF Әлем чемпионаты 1973 жылы ұйымдастырылды және бұл спорттың ең жоғары деңгейі болып саналады. Азия, Еуропа, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америкада құрлықтық чемпионаттар өткізіледі. Бұл спорт, әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-та мектеп деңгейіндегі мәртебесін сақтап келеді. Кәсіби деңгейдегі маңызды жарыстар IAAF Cross Country Permit Meetings (АХҚО) аясында өтеді. Кросс-кантри жарыстары енді Олимпиада бағдарламасына енгізілмейді, бірақ 1912-1924 жылдар аралығында атлетика бағдарламасында болған, ал 1912 жылғы жазғы Олимпиададан бастап қазіргі заманғы бесқырлы сайыстың бір бөлігі ретінде өткізіліп келеді. Дәстүрлі кросс-кантридің бір түрі – тау жүгіру, ол трассаға үстін және/немесе төменгі бөліктері бар қиындықтарды қосады. Фелл-рэннинг және бағытталған жүгіру – кросс-кантриге ұқсас басқа да жарыстық спорт түрлері, бірақ оларда кросс-кантридің белгіленген трассаларында жоқ навигация элементі бар.
Cross country running is the most naturalistic of the sports in athletics as competitions take place on open air courses over surfaces such as grass, woodland trails, and earth. It is both an individual and team sport, as runners are judged on an individual basis and a points scoring method is used for teams. Competitions are typically long distance races of or more which are usually held in autumn and winter. Cross country's most successful athletes often compete in long distance track and road events as well. The Crick Run in England in 1838 was the first recorded instance of an organised cross country competition. The sport gained popularity in British, then American schools in the 19th century and culminated in the creation of the first International Cross Country Championships in 1903. The annual IAAF World Cross Country Championships was inaugurated in 1973 and this remains the highest level of competition for the sport. A number of continental cross country competitions are held, with championships taking place in Asia, Europe, North America and South America. The sport has retained its status at the scholastic level, particularly in the United Kingdom and United States. At the professional level, the foremost competitions come under the banner of the IAAF Cross Country Permit Meetings. While cross country competitions are no longer held at the Olympics, having featured in the athletics programme from 1912 to 1924, it has been present as one of the events within the modern pentathlon competition since the 1912 Summer Olympics. One variation on traditional cross country is mountain running, which incorporates significant uphill and/or downhill sections as an additional challenge to the course. Fell running and Orienteering are other competitive sports similar to cross country, although they feature an element of navigation which is absent from the set courses of cross country.
Жарыс жүрісі
Жарыс жүрісі – бұл жарыс түрі, көбінесе ашық ауадағы жолдарда өткізіледі, бірақ кейде жүгіру жолдары да қолданылады. Жарыс жүрісі – атлетика спортында спортшылардың техникасын бақылайтын төрешілердің қатысуын талап ететін жалғыз түр. Жарыс жүрушілердің аяғы әрқашан жерге тиіп тұруы керек, ал алға жылжып бара жатқан аяғы тік болуы керек, тізеден бүгілмеуі керек – егер осы ережелер бұзылса, спортшы жарыстан шеттетіледі. Жарыс жүрісінің тамыры 18 ғасырдың соңында Англияда пайда болған жаяу жүру спортынан бастау алады. Көрермендер жаяу жүру жарыстарының нәтижесіне тікелей ставка жасаған. Бұл спорт төзімділікке негізделген, сондықтан жарыстар ұзақ қашықтықта өткізілді немесе жүрушілер белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір қашықтықты жүріп өтуі керек болды, мысалы, 24 сағат ішінде 100 миль (161 км) жүруден тұратын Centurion жарыстары. Олимпиада чемпионы Ева Клобуковская 1967 жылы алғаш рет тестілеуден өтпеген спортшы болды, ал оның жариялануы салдарынан туған ұят жыныстық тестілеудің құпия процедураға айналуына себеп болды. 1985 жылы Мария Хосе Мартинес Патиньо тестілеуден өтпей, жарыстан шеттетілді, бірақ сот арқылы бұл шешімге қарсы күресіп, 1988 жылы қайта қабылданды. 1991 жылы IAAF этикалық және ғылыми көзқарастардың өзгеруіне байланысты жыныстық хромосома тестілеуін барлық дивизиондағы спортшыларға арналған жалпы медициналық тестілеумен алмастырды. Әйелдер дивизионына қатысуға жарамдылық мәселесі 21-ші ғасырда да даулы және қоғамдық мәселе болып қала берді, Кастер Семенья мен Дюти Чандтың жарамсыздықтары болды және олар гиперандрогенизм ережелері бойынша тыйым салуға байланысты IAAF-ты Спорттық төрелік сотына шақырып, сотқа жүгінді. 2010 жылдары әйелдер дивизионында трансгендер ерлер мен әйелдердің саны арта бастады, бұл дивизиондағы басқа спортшылардың бәсекедегі әділдік туралы сұрақтар қоюына себеп болды. Бұл дау 2019 жылы жаңа деңгейге көтерілді, Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі кеңесі IAAF-тің "халықаралық адам құқықтары нормалары мен стандарттарын" бұзатынын мәлімдеді, оның практикасы кейбір спортшыларға тек олар медициналық араласу арқылы тестостерон деңгейін төмендеткеннен кейін ғана әйелдер дивизионында бәсекелесуге рұқсат беруден тұрады. IAAF және Паула Радклифф сияқты бірнеше көрнекті әйел спортшылар бұл жағдайды болдырмау үшін қажет деп мәлімдеді, себебі елдер әйелдер спортында сәттілікке жету үшін интерсекс, трансгендер немесе жыныстық дамуында ерекшеліктері бар спортшыларды іздеуі мүмкін. Басқалар гендерлік тестілеуді жоюды ұсынды, академик Марен Бехренсен тестілеуден өткен спортшылардың әлеуметтік және эмоционалдық жағдайына зиян келтіретінін, медициналық тестілердің дәл еместігін, белгілі бір жағдайдың нақты өнімділік артықшылығын анықтаудың қиындығын және әйел спортшы үшін биологиялық анықтаманы белгілеу арқылы "гендерлік инженерияның" моральдық тәуекелін атап көрсетті.
Racewalking is a form of competitive walking that usually takes place on open air roads, although running tracks are also occasionally used. Racewalking is the only sport in athletics in which judges monitor athletes on their technique. Racewalkers must always have a foot in contact with the ground and their advancing leg must be straightened, not bent at the knee – failure to follow these rules results in disqualification from the race. Racewalking finds its roots in the sport of pedestrianism which emerged in the late 18th century in England. Spectators would gamble on the outcome of the walking competitions. The sport took on an endurance aspect and competitions were held over long distances or walkers would have to achieve a certain distance within a specified time frame, such as Centurion contests of walking 100 mile (161 km) within 24 hours. Olympic champion Ewa Kłobukowska became the first athlete to publicly fail the test in 1967 and the humiliation she suffered as a result of the announcement led to sex tests becoming a confidential process. Hurdler Maria José Martínez Patiño failed a test and was disqualified in 1985, but publicly fought the ban in court and was reinstated in 1988. In 1991, the IAAF replaced the sex chromatin test with general medical tests for athletes of all divisions, due to changes in ethical and scientific viewpoints. The question of eligibility for the women's division continued to be a contentious and public issue into the 21st century, with Caster Semenya and Dutee Chand bearing periods of ineligibility and taking the IAAF to the Court of Arbitration for Sport over their bans under the hyperandrogenism rules. An increasing number of trans men and trans women began to compete in the women's division in the 2010s, which caused other athletes in the division to raise questions of fairness in competition. The dispute reached new heights in 2019 with the United Nations Human Rights Council issuing a statement that the IAAF was breaching "international human rights norms and standards" through its practice of allowing some athletes to compete in the women's division only once they had lowered their testosterone levels through medical intervention. The IAAF and several prominent women athletes, such as Paula Radcliffe, said this was required in order to prevent a situation where countries deliberately sought out athletes who were intersex, transgender or had a difference in sex development in order to succeed in women's sport. Others have argued for the abolition of gender verification testing, with academic Maren Behrensen citing the harm to tested athletes' social and emotional well being, the inaccuracy of the medical tests, the difficulty of determining the exact performance advantage provided by a given condition, and the moral risk of "gender engineering" by setting a biological definition for a female athlete.
Жасы
Жас – жеңіл атлетикада бәсекеге қабілеттіліктің маңызды факторы, спорттық қабілет әдетте балалық шақта және жасөспірім кезеңінде артады, ерте ересектегі шаңына жетеді, содан кейін 30 жастан бастап біртіндеп төмендейді. Осының салдарынан, жас және ересек спортшыларды жарысқа қатысуға ынталандыру үшін көптеген жас санаттары құрылды. Халықаралық деңгейде жас спортшылар үшін үш негізгі санат бар: 23 жасқа дейінгі, 20 жасқа дейінгі (бұрынғы жасөспірімдер) және 18 жасқа дейінгі (бұрынғы жастар). Халықаралық ережелерден басқа, спортта әртүрлі жастар санаттары қолданылады, көбінесе екі жылдық немесе бір жылдық топтар түрінде. Жас санаттары ересек спортшылар үшін кеңірек, және олар әдетте 35 және одан жоғары жастағы барлық спортшылар үшін бес жылдық жас топтары бар «жеңіл атлетика шеберлері» аясында ұйымдастырылады. Жас топтарының саны шектелмеген, сондықтан 105 жастан асқан ерлер арасындағы әлемдік рекордты Станислав Ковальски иеленеді. Жасы ескерілмейтін жарыстар «ашық» немесе «негізгі» санат деп аталады; халықаралық ережелерде денсаулық сақтау мақсатында төзімділік жарыстарында жасөспірімдердің қатысуына қатысты белгілі бір шектеулер сақталады. Жастар санаттарында жасқа қатысты жалған мәлімдемелер көбінесе Африка және Оңтүстік Азия сияқты нашар дамыған аймақтармен шектеледі, онда ресми құжаттаманы бақылау нашар және білім берудегі үзілістерге байланысты көптеген ересек спортшылар жоғары сыныптық жарыстарға қатысады. Осы аймақтарда «шеберлер» санаттарында жасты растау мәселелері де кездеседі, мысалы, үндістандық қашықтыққа жүгірушілер Дхарампал Сингх Гудха мен Фуажа Сингх (екеуі де 100 жастан асып кеткендерін мәлімдейді) көпшіліктің назарына ілікті.
Age is a significant determiner of ability to compete in athletics, with athletic ability generally increasing through childhood and adolescence, peaking in early adulthood, then gradually declining from around the age of 30 onwards. As a result, numerous age categories have been created to encourage younger and older athletes to engage in competition. At international level, there are three major categories for young athletes: under 23, under 20 (formerly junior), and under 18 (formerly youth). Beyond international rules, different youth categories are in use in the sport, often in the form of two year or single age groupings. Age categories are more extensive for older athletes and these are commonly organised under the umbrella of masters athletics, which has age groups spanning five years for all athletes aged 35 and above. There is no limit to the number of age groupings, hence Stanisław Kowalski holds a world record for men aged 105 years and over. For competitions where age is not taken into account, this is known as senior or open class athletics; in international rules there remain some restrictions on younger people competing in endurance events for health reasons Age falsification for youth categories is mostly limited to less developed parts of the world, such as Africa and South Asia, which have less stringent controls on official documentation and many mature athletes engaging in high school competition due to disruptions to education. The same regions of the world also present issues with age verification in masters age categories, with examples such as Indian distance runners Dharampal Singh Gudha and Fauja Singh (both claiming to be over 100 years old) reaching mainstream attention.
Орындар
Кәсіби жеңіл атлетика көбінесе үш түрлі аренада өтеді: стадиондар, шөп немесе орманды жерде салынған белгілі маршруттар, және жол бойындағы трассалар. Мұндай ареналар іс-шаралардың салыстырмалы түрде біркелкі өтуін қамтамасыз етеді, сондай-ақ спортшылардың қауіпсіздігін арттырып, көрермендерге ләззат сыйлайды. Ал қарапайым деңгейде көптеген жеңіл атлетика түрлеріне арена талаптары өте төмен; кез келген ашық кеңістік немесе алаң жүгіру, секіру және лақтыру сияқты қарапайым жарыстарға жарамды орын бола алады.
Professional athletics almost exclusively takes place in one of three types of venue: stadiums, set courses on grass or woodland, and road based courses. Such venues ensure that events take place in a relatively standardised manner, as well as improving the safety of athletes and enjoyment for spectators. At a more basic level, many forms of athletics demand very little in terms of venue requirements; almost any open space or area of field can provide a suitable venue for basic running, jumping and throwing competitions.
Жеңіл атлетика стадионы
Стандартты ашық трасса стадион пішіндес, ұзындығы 400 метр және кемінде сегіз 1,22 м ені бар жолақтан тұрады (кіші ареналарда алты жолақ болуы мүмкін). Ескі трассалардың құрылыстарында 440 ярд (402,3 м; 1/4 миль) сияқты стандартты емес ұзындықтар кездесуі мүмкін (АҚШ-та көпте қолданылады). Тарихи тұрғыдан алғанда, трассалар топырақпен жабылған. Қазіргі заманғы кез келген ауа райына төзімді трассалар синтетикалық, ауа райына төзімді жүгіру жабынымен жабылған, ол әдетте резеңкеден (қара SBR немесе түрлі-түсті EPDM ұсақ бөлшектері) және полиуретан немесе латекс шайырларымен байланыстырылған. Ескі трассалар шлакпен жабылған болуы мүмкін. Мұндай нысандарды жеңіл атлетика стадиондары деп атайды. Стандартты жабық трасса ашық трассаға ұқсас жобаланған, бірақ ұзындығы 200 метр және төрттен сегіз жолаққа дейін, әр жолақтың ені 0,90 м мен 1,10 м аралығында болады. Көбінесе жабық трассаның бұрылыстары кішкентай бұрылу радиусын өтеу үшін көлбеу болып жасалады. Дегенмен, кеңістік шектеулеріне байланысты жабық трассалар 160 ярд (146,3 м) сияқты стандартты емес ұзындықтарға ие болуы мүмкін, мысалы, Миллроуз ойындарында қолданылатын Мэдисон Сквер Гардендегі трасса. Кеңістік шектеулеріне байланысты, жабық ғимараттарда өткізілетін жарыстарда көбінесе ашық ауада өткізілетін жеңіл атлетика жарыстарының көп бөлігі ұйымдастырылмайды.
A standard outdoor track is in the shape of a stadium, 400 metres in length, and has at least eight lanes 1.22 m in width (small arenas might have six lanes). Older track facilities may have nonstandard track lengths, such as 440 yards (402.3 m; 1/4 mile) (common in the United States). Historically, tracks were covered by a dirt running surface. Modern All weather running tracks are covered by a synthetic weather resistant running surface, which typically consists of rubber (either black SBR or colored EPDM granules), bound by polyurethane or latex resins. Older tracks may be cinder covered. The facilities can be called track and field stadiums or athletics stadiums. A standard indoor track is designed similarly to an outdoor track, but is only 200 metres in length and has between four and eight lanes, each with width between 0.90 m and 1.10 m. Often, the bends of an indoor track will be banked to compensate for the small turning radius. However, because of space limitations, indoor tracks may have other nonstandard lengths, such as 160 yard (146.3 m) indoor track at Madison Square Garden used for the Millrose Games. Because of space limitations, meetings held at indoor facilities do not hold many of athletics events typically contested outdoors.
Жарысқы жарыстар
Кросс-күнделікті жарыс трассасының стандарты жоқ, және әрбір жарыс алаңын құрайтын орта ерекше анықтайды – кейбіреулері салыстырмалы түрде тегіс және ерекшеліктері жоқ, ал басқалары табиғи кедергілермен, тар бұрылыстармен және толқынды жермен қиын болуы мүмкін. Мақсатты түрде салынған трассалар аз болғанымен, кросс-күнделікті жүгіру трассаларының көп бөлігі кез келген ашық табиғи жердің ішінде, әдетте, елді мекенге жақын саябақта, орманда немесе жасыл жеңілдікте құрылады. Элиталық және кәсіби деңгейдегі жарыстар циклмен өткізілуі керек, және әрбір айналымның ұзындығы 1750 м мен 2000 м аралығында болуы тиіс. Күрделі кедергілер, мысалы, терең орлар, биік тосқауылдар және қалың өсімдіктер әдетте болмайды; трассаны аяқпен жүріп аяқтауға болады. Спорттың жол жүгіруден ерекшеленуі үшін жасанды немесе макадамдалған беттерді пайдалану көбінесе барынша азайтылады немесе мүлдем болдырмайды. 5 км-ден астам жол жүгіру трассаларында жүгірушілерге трасса бойында белгіленген жерлерде сусын немесе тағам ұсынылады, ал ірі жарыстарда ұзақ қашықтыққа жүгірудің денсаулыққа қауіпті болуына байланысты медициналық қызметкерлер болады.
There is no standardised form of cross country course and each venue is significantly defined by the environment it contains – some may be relatively flat and featureless, while others may be more challenging with natural obstacles, tight turns, and undulating ground. While a small number of purpose built courses exist, the vast majority of cross country running courses are created by cordoning a specific area within any open natural land, typically a park, woodland or greenspace near a settlement. At the elite and professional level, courses must be looped and each lap must be between 1750 m and 2000 m in length. Severe obstacles such as deep ditches, high barriers and thick undergrowth not normally present; the course should be able to be completed whilst remaining on foot throughout. In order to maintain the sport's distinction from road running, the usage of unnatural or macadamised surfaces is generally kept to a minimum or avoided entirely. Road running courses over 5 km usually offer drinks or refreshment stations for runners at designated points alongside the course and medical professionals are present at the courses of major races due to the health risks involved with long distance running.
Жарыстар
Жеңіл атлетика жарыстарын үш негізгі түрге бөлуге болады: халықаралық чемпионаттар, ұлттық чемпионаттар және жыл сайынғы кездесулер мен жарыстар. Халықаралық чемпионаттардағы немесе Олимпиадалардағы жеңіл атлетика – бұл спорттың ең жоғары деңгейі, онда спортшылар өз елдерін немесе аймақтарын өкілдік етеді. Мұндай жарыстарды ұйымдастыруды әдетте әлемдік, континенттік немесе аймақтық жеңіл атлетика федерациясы бақылайды. Спортшылар өз елдерінің жеңіл атлетика федерациясы іріктеу арқылы осы жарыстарға қатысу мүмкіндігіне ие болады, әдетте бұл спортшылардың бұрынғы жетістіктері немесе ұлттық іріктеу жарыстарындағы көрсеткіштері бойынша бағаланады. Ұлттық чемпионаттар – ұлттық федерация бекіткен жыл сайынғы жарыстар, олардың мақсаты әр түрде елдің үздік спортшысын анықтау. Жыл сайынғы бір күндік кездесулер мен жарыстар – бұл бәсекенің ең қарапайым деңгейі және жеңіл атлетика жарыстарының ең көп таралған форматы. Мұндай шараларды көбінесе спорт ұйымдары, жарнамалық компаниялар немесе басқа да мекемелер ұйымдастырады. Жарыстарда көбінесе жеңіл атлетиканың бір түрі ғана ұсынылады. Дегенмен, ірі халықаралық жеңіл атлетика чемпионаттары және көп түрлі спорттық іс-шаралар аясында өткізілетін жеңіл атлетика жарыстарында әдетте жеңіл атлетика, жол жүгіру және жүріс сынды түрлердің біріктірілген жиынтығы ұсынылады.
Athletics competitions can be broadly divided into three types: international championships, national championships, and annual meetings and races. Athletics at international championships, or Games, represent the pinnacle of competition within the sport, and they are contested between athletes representing their country or region. The organisation of these competitions is usually overseen by either a world, continental, or regional athletics governing body. Athletes gain entry into these competitions by earning selection from their national athletics governing body, which is generally done by assessing athletes via their past achievements or performances at a national selection event. National championships are annual competitions endorsed by a national governing body which serve the purpose of deciding the country's best athlete in each event. Annual one day meetings and races form the most basic level of competition and are the most common format of athletics contests. These events are often invitational and are organised by sports organisations, sports promoters, or other institutions. Competitions typically feature only one of the sports within athletics. However, major outdoor international athletics championships and athletics competitions held as part of multi sport events usually feature a combination of track and field, road running and racewalking events
Көп спорттық жарыстар
Қазіргі заманғы жазғы Олимпиада ойындары – әлемдік жеңіл атлетика жарысының алғашқы ұйымдастырылған шарасы болды. Жеңіл атлетиканың төрт негізгі түрі 1896 жылы құрылған Олимпиада бағдарламасына енгізілді, бірақ кейіннен кросс-кантри жарысы алынып тасталды. Олимпиада жарысы – жеңіл атлетикадағы ең беделді жарыс, ал көптеген жеңіл атлетика жарыстары жазғы Олимпиада ойындарының ең танымал жарыстарының қатарында. Олимпиадада барлығы 47 жеңіл атлетика жарысы өткізіледі, оның 24-і ерлерге, 23-і әйелдерге арналған (2012 жылғы Лондон Олимпиадасының мәліметі бойынша). Ерлер мен әйелдер бағдарламаларындағы жарыстар бірдей немесе ұқсас, жалғыз ерекшелік – ерлер 50 шақырымдық жүріс жарысына қатысады. Олимпиада үлгісін қабылдап, 20 ғасырда көптеген көп түрлі спорттық жарыстар пайда болды, олардың бағдарламасында жеңіл атлетика бастапқыдан-ақ негізгі спорт түрі ретінде енді. Оларға Ұлттар Достастығы ойындары, Орталық Америка және Кариб теңізі елдерінің ойындары, Универсиада және тағы да көптеген жарыстар кірді. Жазғы Паралимпиада ойындарына физикалық мүмкіндігі шектеулі спортшылар қатысады. Паралимпиадалық жеңіл атлетика бағдарламасында 1960 жылдан бері стадиондағы және жол жарыстары өткізіліп келеді. Паралимпиада жарысы – физикалық мүмкіндігі шектеулі спортшылар арасындағы ең беделді жарыс. Паралимпиада ойындарының жеңіл атлетикасы мүгедектердің коляскада жүріп жарысатын жарыстарын да қамтиды. Көру қабілеті нашар спортшылар көретін жетекшімен бірге жарысады. 2012 жылғы Лондондағы жазғы Паралимпиадада халықаралық жеңіл атлетика жарысында алғаш рет жетекшілерге медальдар табысталды, мысалы, велоспорттағы пилоттарға, ал Паралимпиаданың қысқы ойындарындағы жетекшілер бұрыннан-ақ медаль алған.
The modern Summer Olympics was the first event at which a global athletics competition took place. All the four major sports within athletics have featured in the Olympic athletics programme since its inception in 1896, although cross country has since been dropped. The Olympic competition is the most prestigious athletics contest, and many athletics events are among the most watched events at the Summer Olympics. A total of 47 athletics events are held at the Olympics, 24 for men and 23 for women (as of London 2012). The events within the men's and women's programmes are either identical or have a similar equivalent, with the sole exception being that men contest the 50 km race walk. Following the model of the Olympics, various other multi sport events arose during the 20th century, which included athletics as a core sport within the programme from the outset. These included the Commonwealth Games, the Central American and Caribbean Games, Universiade, and many others. The Summer Paralympics include athletes with a physical disability. Track and field, and road events have featured in the Paralympic athletics programme since its inception in 1960. The Paralympic competition is the most prestigious athletics contest where athletes with a physical disability compete. Athletics at the Paralympic Games also include wheelchair racing where athletes compete in lightweight racing chairs. Athletes with a visual impairment compete with a sighted guide. At the 2012 Summer Paralympics in London, for the first time at an international athletics event, the guides received medals, such as the pilots in cycling, and the guides at the Paralympic Winter Games have done for a while.
Әлем чемпионаттары
Дүниежүзілік жеңіл атлетика чемпионаты – World Athletics ұйымы ұйымдастыратын жеңіл атлетиканың басты жаһандық чемпионаты. Екі жылда бір рет өткізілетін бұл жарыс алғаш рет 1983 жылы ұйымдастырылды және қазірде Олимпиада бағдарламасына толық сәйкес келетін жарыс бағдарламасын ұсынады. Осылайша, жол жүгіру, жүріс және жеңіл атлетика жарыс бағдарламасына кіреді. Крос-кантри жүгірудің жеке жаһандық чемпионаты – Дүниежүзілік жеңіл атлетика кросс-кантри чемпионаты – бар, ол 1973 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Дүниежүзілік жеңіл атлетика жабық ғимараттағы чемпионаты екі жылда бір рет өткізілетін жеңіл атлетика чемпионаты, онда тек жабық ғимараттағы жеңіл атлетика түрлері ғана ұсынылады. Жеке жол жүгіру шараларының ең маңыздысы – жыл сайынғы Дүниежүзілік жеңіл атлетика жартылай марафоны чемпионаты (бұрынғы IAAF жартылай марафоны чемпионаты). Ресми әлем чемпионаты мәртебесіне ие болмаса да, екі жылда бір рет өткізілетін Дүниежүзілік жеңіл атлетика жүріс командалық чемпионаты жүріс спорты үшін ұқсас рөл атқарады. Ашық стадиондағы жеңіл атлетика – жеңіл атлетиканың басқа түрлерінен бөлек, өзіндік жаһандық чемпионаты жоқ жалғыз спорт түрі, бірақ IAAF Continental Cup (континенттік командалар арасындағы төрт жылдық жарыс) толығымен ашық стадиондағы жеңіл атлетикадан тұрады. Басқа да әлем чемпионаттарына 19 жасқа дейінгілер арасындағы Дүниежүзілік жеңіл атлетика чемпионаты және 2017 жылы таратылған Дүниежүзілік жастар чемпионаты жатады, олар тиісінше 19 және 17 жасқа дейінгі спортшыларға арналған. World Masters Athletics 35 жастан асқан спортшылар үшін 5 жылдық жас топтары бойынша Дүниежүзілік Masters Athletics чемпионатында жарыс өткізеді. Қазірде таратылған IAAF Road Relay World Championships экден марафоны эстафетасының жаһандық шарасы болды. Дене мүмкіндігі шектеулі элиталық спортшылар Дүниежүзілік Пара-жеңіл атлетика чемпионатында бақ сынасады.
The World Athletics Championships is the primary global athletics championships held by World Athletics. The biennial competition was first held in 1983 and now features an event programme which is identical to the Olympics. Thus, road running, racewalking and track and field are the sports which feature at the competition. Cross country running has its own discrete global championships – the World Athletics Cross Country Championships – which has been held annually since 1973. The World Athletics Indoor Championships is a biennial athletics championships which features solely indoor track and field events. The foremost separate road running event is the annual World Athletics Half Marathon Championships (formerly IAAF World Half Marathon Championships). While not having official world championship status, the biennial World Athletics Race Walking Team Championships fulfils a similar role for the sport of racewalking. Outdoor track and field is the only sport in athletics that does not have a its own distinct global championship which is separate from other types of athletics, although the IAAF Continental Cup (a quadrennial competition between continental teams) is composed entirely of outdoor track and field events. Other world championships include the World Athletics U20 Championships and the 2017 defunct World Youth Championships in Athletics, which are for athletes under 19 and under 17, respectively. World Masters Athletics conducts the World Masters Athletics Championships for athletes in 5 year age divisions over the age of 35. The now defunct IAAF World Road Relay Championships served as the global event for ekiden marathon relay races. Elite athletes with a physical disability compete at the World Para Athletics Championships.
Аймақтық/Континенттік чемпионаттар
Африка, Азия, Еуропа, Солтүстік және Орталық Америка, Кариб бассейндері (NACAC), Океания және Оңтүстік Америкада жеңіл атлетика чемпионаттары түрлі форматтарда жүйелі түрде өткізіледі. Мысалы, Океания аймақтық жеңіл атлетика чемпионаты Океания U20 жасөсперімдерінің жеңіл атлетика чемпионатымен біріктіріледі. Көптеген негізгі аймақтар жеке-жеке кросс, жол жүгіру және марафон чемпионаттарын өткізеді. Сондай-ақ, Pan American Combined Events кубогы бар. Орталық Америка және Кариб чемпионаты Орталық Америка және Кариб атлетика конфедерациясы (CACAC) тарапынан ұйымдастырылады.
African, Asian, European, North & Central and Caribbean (NACAC), Oceania and South American Athletics Championships are held regularly in a variety of configurations. For example, the Oceania Area Championships in Athletics are combined with the Oceania U20 Athletics Championships. Most of the main regions hold separate cross country, road running and marathon championships. There is the Pan American Combined Events Cup. Central American and Caribbean Championships are organised by the Central American and Caribbean Athletic Confederation (the CACAC)).
Мәдениет және БАҚ
Жеңіл атлетика, әсіресе оның спортшылары, ежелгі заманнан бері көркем бейнеленген. Сақталған мысалдардың бірі – б.з.д. 2250 жылға дейін сақталған Ежелгі Египет қабірлеріндегі жүгірушілер мен биік секірушілердің суреттері. Жеңіл атлетика Ежелгі Грекияда жоғары бағаланған, ал ежелгі пентатлонның жарыстары Дискоболус және Дискофорос сияқты алып мүсіндерге, сондай-ақ көптеген вазалар мен керамикалық бұйымдардың мотивтеріне шабыт берді. Аристотель өзінің «Риторика» еңбегінде пентатлонның маңыздылығын талқылап, сол дәуірдегі спортшылардың эстетикасы туралы ойлар қозғады: «Жарыс жолында да, дене күшінде де барлық қиындыққа төзуге қабілетті дене. Сондықтан пентатлон спортшылары ең әдемі». Жеңіл атлетика туралы фильмдер көбінесе жүгіру жарыстарына бағытталған: 1962 жылғы «Ұзақ қашықтыққа жүгірушінің жалғыздығы» (осы аттас кітап негізінде түсірілген) фильмі кросс-кантриді қашу құралы ретінде зерттейді. «Отты шашу» – ең танымал жеңіл атлетика фильмдерінің бірі. Бұл Эрик Лидделл мен Гарольд Абрахамстың 1924 жылғы Олимпиада ойындарында спринтте алтын медаль үшін күресінің көркемдік бейнесі. «Жеке үздік» (1981) және «Рельстер арқылы» (1991) сияқты американдық фильмдерде де трек-филд тақырыбы көтеріледі. Жанр ішінде Префонтейн (Стив Префонтейн туралы) және Джим Торп – All American (1951) (Берт Ланкастер Торп рөлінде) сияқты биографтық фильмдер де бар. «Марафон рухы» (2007) сияқты деректі фильмдер де жиі кездеседі, ол 2005 жылғы Чикаго марафонына жүгірушілердің дайындығын көрсетеді. Бұл тақырыптағы кітаптар көбінесе ғылыми-танымдық болып келеді және жаттығу оқулықтары мен жеңіл атлетиканың тарихи еңбектеріне ұқсайды. Төрт минуттық мәнді жүгіру тарихы ерекше танымал тақырып, нәтижесінде «Мүміндік мәні» және «3:59.4: Төрт минуттық мәнді бұзуға жасалған тырыс» сияқты кітаптар жарық көрді. Жеңіл атлетика журналистикасы «Жеңіл атлетика апталығы» және «Жүгіру рекорды» сияқты арнайы журналдардың пайда болуына әкелді, екеуі де 1940 жылдардың басында Англияда алғаш рет жарияланды, ал «Трек және далалық жаңалықтар» 1948 жылы АҚШ-та жарық көрді. Runner's World журналы 1966 жылдан бері басылып келеді, ал Жапонияның «Трек және далалық журнал» (Rikujyo Kyogi Magazine) журналы да ұзақ жылдар бойы жарық көріп келеді. Жеңіл атлетика жарыстары көптеген коллекционерлік монеталардың негізгі мотиві ретінде таңдалды. Соңғы мысалдардың бірі – 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын еске алу үшін 2003 жылы шығарылған 10 еуролық грек жүгіру ескерткіш монетасы. Монетаның беткі жағында қазіргі заманғы спортшының бейнесі алдыңғы планға шығарылған, ал фондық бөлігінде екі ежелгі жүгіруші бейнеленген, бұл монетаның «уақытпен тозғандай» көрінуін қамтамасыз етеді. Бұл көрініс б.з.д. 6 ғасырға жататын қара фигуралы вазада алғаш рет пайда болған.
Athletics, and its athletes in particular, has been artistically depicted since ancient times – one of the surviving instances include runners and high jumpers in the motifs of Ancient Egyptian tombs dating from 2250 BC. Athletics was much respected in Ancient Greece and the events within the ancient pentathlon provided inspiration for large statues such as the Discobolus and Discophoros, and for motifs on countless vase and pottery works. Aristotle discussed the significance of the pentathlon in his treatise Rhetoric and reflected on the athlete aesthetic of the period: "a body capable of enduring all efforts, either of the racecourse or of bodily strength This is why the athletes in the pentathlon are most beautiful". Films about athletics are overwhelmingly focused on running events: the 1962 film The Loneliness of the Long Distance Runner (based on the book of the same name) explores cross country running as a means of escape. Chariots of Fire, perhaps one of the most well known athletics films, is a fictionalised account of Eric Liddell and Harold Abrahams's chase for sprint gold medals at the 1924 Olympics. Track and field has been the subject of American films such as Personal Best (1981) and Across the Tracks (1991). Biopics are found within the genre, including Prefontaine (regarding Steve Prefontaine) and Jim Thorpe – All American (1951) featuring Burt Lancaster as Thorpe. Documentaries are also common with examples such as 2007 film Spirit of the Marathon, which follows runners' preparations for the 2005 Chicago Marathon. Books on the subject are predominantly non fiction, and tend towards the forms of training manuals and historical accounts of athletics. The story of the four minute mile has been a particularly popular subject, spawning books such as The Perfect Mile and 3:59.4: The Quest to Break the Four Minute Mile. Athletics journalism has spawned a number of dedicated periodicals including Athletics Weekly and Race Walking Record, both of which were first published in England in the early 1940s, and Track & Field News which was first published in the United States in 1948. Runner's World has been in print since 1966 and the Track & Field Magazine of Japan (Rikujyo Kyogi Magazine) is another long running publication. Athletics events have been selected as a main motif in numerous collectors' coins. One of the recent samples is the €10 Greek Running commemorative coin, minted in 2003 to commemorate the 2004 Summer Olympics. In the obverse of the coin, a modern athlete figure appears in the foreground, shown in the starting position, while in the background two ancient runners are carved in a manner that gives the appearance of a coin that is "worn" by time. This scene originally appeared on a black figure vase of the 6th century BC.