Кіріспе

Америкалық аболиционист, Sand Creek қырғынына қатысудан бас тартқан әскери шенеунік Силас Стиллман Суль (/ˈsoʊl/ [sole]) (26 шілде 1838 – 23 сәуір 1865) – американдық аболиционист, әскери офицер және "жетекші" Жер асты жолында. Канзас Jayhawker ретінде ол Джон Браун қозғалысын қолдады және оның жақтаушысы болды, американдық Азамат соғысына дейінгі қақтығыстар кезінде. Соғыс барысында Суль Колорадо еріктілеріне қосылып, Одақ армиясында капитан шеніне дейін көтерілді. Суль 1-ші Колорадо атқыш полкінің D ротасының командирі болды, ол Sand Creek-те және 1864 жылғы 29 қарашада болған үндістердің қырғынына куә болды. Ол 1865 жылғы ақпанда оқиғаны тергеу үшін шақырылған АҚШ әскери тыңдауында куәлік берді. Екі айдан кейін Суль, кейбіреулердің пікірінше, кек алу мақсатымен өлтірілді.

Ерте өмір

Силас Суль аболиционистер отбасында Мэн штатының Бат қаласында дүниеге келді, ол "Мейфлауэр" кемесінің жолаушысы Джордж Сульдің ұрпағы еді. Отбасы Лоренстен бірнеше шақырым оңтүстікке орналасқан Коул-Крикке келгеннен кейін, Силастың әкесі Амаса өз үйін "Жер асты жолының" аялдамасы ретінде ұйымдастырды. 17 жасында Силас Миссуриден қашып келген құлдарды солтүстікке ертіп, азаттыққа шығарды.

Канзастағы жанжал

1850-ші жылдардың соңында Миссури штатының құлдықты қолдаушы күштері мен Канзас штатының құлдықты жоюшы күштері ашық соғысқа түсті. Бұл қақтығыстың мәні – Канзастың Одаққа құл немесе еркін штат ретінде қабылдануы еді. Осы кезең көбінесе «Қан төгілген Канзас» деп аталды. 1859 жылдың шілде айында құлдықты қолдаған жиырма адам Канзасқа қашып кеткен құлдарды іздеу үшін кіріп келді. Олар Лоуренс қаласындағы дәрігер Джон Дой басқарған, 13 бұрынғы құлдың Айова штатына қауіпсіз жеткізілуін ұйымдастырған «Жер асты жолы» тобын анықтап, оларға шабуыл жасады. Миссуриліктер доктор Дойды тұтқындап, бұрынғы құлдарды сатты. Дой сол кезде құлдарды ұрлаған деген айыппен сотталды және Миссури түрмесінде бес жылға кесілді. Ол түрмеге ауыстырылуын күтіп отырған Сент-Джозеф түрмесінде, Суль және Лоуренстік бір топ адам оны босатуға шешім қабылдады. Суль түрмеге барып, түрме бастығына Дойдың әйелінен хат алғанын айтты. Хатта былай деп жазылған: «Бүгін түнгі сағат он екіде». Сол түні олар түрме бастығын басып алып, Дойдың Канзасқа қашып кетуіне көмектесті. Кейін «Өлмес ондық» деп танылған олар Лоуренске жеткенде суретке түсті (жоғарыдағы сол жақта). Содан кейін, сол жылы Джон Браун Харперс-Ферриге жасалған шабуылдан кейін тұтқындалғаннан кейін, Суль тағы да түрмеден қашуды жоспарлап отырғанын көрді. Браун сотқа тартылып, айыпталды және аспанға тігіліп өлім жазасына кесілді. 1859 жылдың қараша айында Суль оны аралап, қашып кетуіне көмектесуді ұсынды. Алайда Браун Сульге өзінің құлдықты жою қозғалысы үшін шейіт болуды шешкенін және өлімі Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы соғысқа ықпал етеді деп үміттене отырып, аспанға тігілуге дайын екенін айтты. Бұл Сульдің жоспарлаған құтқару әрекетін тоқтатты. Дегенмен, пастор және «Secret Six» мүшесі Томас Уэнтуорт Хиггинсон, Сульдің досы, Браунмен бірге тұтқындалған Альберт Хазлетт және Аарон Дуайт Стивенс екеуін құтқаруға тырысты. Осы жоспардың бөлігі ретінде Суль мас ирландтыққа айналып, төбелес салғаны үшін тұтқындалды және түнімен Чарльз Таун түрмесіне қамалды. Ол түрме бастығын өзін қысқа уақытқа камерасынан шығаруға көндіріп, осы уақытта Браунмен және екі адаммен байланысқа шықты. Браун, Хазлетт және Стивенс түрмеден қашудан бас тарды, оның орнына олардың ісі үшін шейіт болуды жөн көрді. Чарльз Таун түрмесінен босатылғаннан кейін Суль Бостонға сапар шегіп, әртүрлі құлдықты жоюшылармен кездесіп, ақын Уолт Уитменмен достық қарым-қатынас орнатты.

Колорадодағы өмір және азаматтық соғыс

1860 жылы мамыр айында Суль – ағасы Уильям және туысы Сэм Гласспен бірге Колорадодағы алтын кендеріне барып, алтын қазып, сондай-ақ темірші шеберханасында жұмыс істеді. 1861 жылы Азамат соғысы басталғаннан кейін Суль K ротасына, 1-ші Колорадо жаяу әскеріне қатысып, 1862 жылғы Нью-Мексико науқанында, оның ішінде Глориетта өткеліндегі маңызды шайқаста өтті. 1864 жылдың қараша айында оған 1-ші Колорадо атқыштар полкінің D ротасымен басқару тапсырылды.

Сэнд-Крик қазасы

1864 жылғы 29 қарашада Санд-Крикте, сол кездегі Колорадо территориясының оңтүстік-шығыс бөлігінде полковник Джон Чивингтон Үшінші Колорадо кавалериясына Оңтүстік Шайен басшысы Блэк Кетлдің Оңтүстік Шайендер лагеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Шабуылға дейін Суле басқа офицерлерге: «Біздің білген жағдайды ескеретін кез келген адам [мұндай] кісі өлтіруге қатысса, ол төменгі, қорқақ, ит ұрпағы еді» деді.

Шабуыл басталғанда Суле әскерлеріне олардың қарсыласы бейбітшіл басшының тобы екенін еске салды, ал кейбіреулері «бүгін оқ атпаймыз» деп жауап берді. Оның ротасы оларға берілген бұйрықты орындамай, елді мекенге апаратын шатқалға кірмей, жағалау бойымен қозғалып, қырғынды бақылады. Қатты шайқас болды, бірақ олар өлтіруге қатыспады. Шабуылдан кейін Чивингтон өзінің «жеңісі» туралы телеграммасында Сулені «өзінің үндістерді өлтірмегеніне және ақтарға қарағанда үндістерге көбірек көңіл бөлгеніне ұқсас сөздері үшін» айыптады. АҚШ Конгресі оқиғаға байланысты бүкіл елдегі наразылықтарға жауап ретінде Санд-Крик қырғынын тергеу үшін арнайы комиссия құрды. Суле мен басқалардың Санд-Крик қырғыны туралы берген ауызша және жазбаша куәліктері Чивингтонның отставкаға келуіне, Колорадоның екінші территориялық губернаторы Джон Эванстың қызметтен босатылуына және АҚШ Конгресінің жазық дала үндістеріне қарсы жалпы соғыс туралы АҚШ армиясының көптеген өтініштерін қабылдамауына әкелді.

Жеке өмір және отбасы

Цитата |quoted=true |bgcolor=#ADD8E6|width=35em |align=left| quote=Сөйле әпкесі Энниге жазған хатында: "Сен және анам маған христиан болуымды және тым жабайы болмауымды жазып отырсыңдар, бірақ армия адамды осы жағынан көп түзете қоймайды, және сендер білесіңдер, мен ешқашан христиан болған емеспін, және табиғатымнан жабайымын, бірақ мен әлемді көп көрдім және көп өзгерген жоқпын. Менің ойымша, мен нашарлауымға көп қауіп жоқ, өйткені біздің полковник – методист пастор, және ол мені ішіп, құмар ойнап, ұрлық жасап немесе кісі өлтіргенді көрген сайын, анаңа немесе әпкем Энниге жазамын дейді, сондықтан мен тура болуға тырысамын." 1864 жылдың шілдесі – Сайлас. Оның қайтыс болғаннан кейін жесірі қайтадан тұрмысқа шықты. Ол екінші күйеуі Альфред Лиамен бірге авантюрист, жазушы және геосаяси стратегиялық Гомер Лианың ата-анасы болды.

Есте сақтау

1865 жылғы 26 сәуірде Соулдің қосылуына көптеген адамдар, соның ішінде әскери және азаматтық шенеуніктер қатысты. Бір журналист қосылуды "осы елде бұрын-соңды көрмеген ең сәндісі" деп сипаттады. Соул Денвер қалалық зиратына (қазір Чизман паркі орналасқан жер) жерленді. Чаффи округындағы бір арнаның (бұрынғы атауында ұятты сөздер болған) аты Силас Соул арнасы деп өзгертілді. 2022 жылы Колорадо штатындағы Пингри паркі, Пингри жолы және Пингри төбесі үшін жаңа атау ретінде ұсынылды, себебі Колорадо мемлекеттік университеті жақын орналасқан кампусын Колорадо мемлекеттік университетінің Тау кампусы деп атады.