Кіріспе
Мемлекеттік қызметкерлерді қабілетіне қарай жұмысқа алу. Меритократиялық жүйе – мемлекеттік қызметкерлерді олардың жұмыс атқару дағдыларына негіздеп, саяси байланыстар есебінен емес, тағайындау және жұмысқа алу процесі. Бұл жүйе, олжалау жүйесіне қарсы болып табылады.
The merit system is the process of promoting and hiring government employees based on their ability to perform a job, rather than on their political connections. It is the opposite of the spoils system.
Тарих
Ең ерте белгілі қабілеттілік жүйесінің мысалы Цинь және Хан династияларына дейін жетеді. Үлкен, кең империяны басқару үшін үкімет күрделі шенеуніктер желісін сақтап тұрды. Хан әулетінің құлауынан кейін Үш патшалық кезеңінде тоғыз сатылы жүйе құрылды. Қабілеттілік жүйесінің идеясы 17 ғасырда Қытайдан Британдық Үндістанға, содан кейін континенттік Еуропаға тарады.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарының мемлекеттік қызметі 1829 жылы Эндрю Джексон президент болған кезде, «олжалар жүйесі» арқылы жұмыс істей бастады. 1881 жылы АҚШ президенті Джеймс Гарфилдті, қызметке үміткер болған ашулы адамның өлтіруі, оның қаншалықты қауіпті екенін көрсетті. Президент Гарфилдті Чарльз Дж. Гито атты, ол президенттің өзіне мемлекеттік қызметтегі лауазым беруге міндетті деп есептеген және оны бермеу арқылы Республикалық партияның өміршеңдігіне қауіп төндірген. 1883 жылы АҚШ федералдық бюрократиясына тағайындау жүйесі Пендлтон азаматтық қызмет реформасы заңымен жаңартылды, бұл меріт жүйесін кең таралған тәжірибеге айналдырды. Мәрттік жүйесі үміткердің қабілетін, емтихан комиссиясы ұсынатын жазбаша бәйге емтиханын сәтті тапсыру арқылы анықтайды. Емтихан тапсырушылардың жауаптары қол қойылмаған болуы керек, осылайша емтиханшылардың тарапынан жақсылыққа ұмтылу мүмкіндігі болдырмайды. Емтихан нәтижелеріне сәйкес, үміткерлердің еңбегіне қарай реттелген, іріктеуден өткен үміткерлердің тізімі жасалады. Атқарушы биліктің жұмыс күшін басқару кезінде, тағайындамалар осы талапкерлер тізімінен дәрежесі бойынша жүзеге асырылуы тиіс, егер жоғары дәрежедегі үміткерді төменгі дәрежедегі үміткерге қарағанда тағайындаудың негізді себебі көрсетілмесе.
Қатаң реті
Қатаң ретілеу – компания белгілеген топтарға нәтижелі жұмыс істейтін қызметкерлерді бағалау жүйесі. "Ранк және янк" терминін General Electric компаниясының бұрынғы бас директоры Джек Уэлч қалыптастырған. "Ранк және янк" нашар жұмыс істейтін қызметкерлерді жұмыстан босатуға және олардың орнына жаңа қызметкерлерді тартуға ынталандырды. Көптеген адамдар, Уэлч сияқты, және Microsoft компаниясының бұрынғы бас директоры нашар жұмыс істейтін қызметкерлерді ауыстырудың қажеттілігіне сенсе, ал басқалары, BlessingWhite компаниясының бұрынғы басқарушы директоры Том Барри сияқты, "жетістіксіз қызметкерлерді қайтадан жұмыста ынталандыруға" сендіреді.
Орындауды бағалаудың салдары
Америка Құрама Штаттары бюрократияға қарсы бағытталғандықтан, ескірген "Еңбек өтемі" жүйесінен алшақтады. 28 штат "Қалаған кезде" орталықты құрды, онда мемлекеттік қызметкерлерді ешқандай себепсіз кез келген уақытта жұмыстан босатуға болады. 2014 жылы Ардагерлер істері департаменті кездесулерді жоспарлаудағы мәселелерге байланысты қиындыққа тап болды. Конгресс дереу шаралар қабылдауды талап етті және Ардагерлер істері департаментіне "бұзық" қызметкерлерді жұмыстан босатуды бұйырды. Дональд Ф. Кеттл өзінің "Қадір-қасиет принципі дағдарыста" атты еңбегінде "қалау бойынша" тәжірибелерді және олардың үкіметтің бюрократиялық тәжірибесіне пайдалы емеспе екенін зерттейді. Кеттлдің сөзіне göre, үкіметтік бағдарламалардың көбеюіне байланысты "жаман" бюрократиялық қызметкерлерді жұмыстан босату тек "үкіметтің басқару мүмкіндіктерін әлсіретеді". Кеттлдің пікірі сияқты салдарлар жұмыс берушілер қабылдаған жалғыз шаралар емес.
Артықшылықтары
Жұмыс орнында еңбек сіңіргендіктен бағалау жүйесінің маңызы – халыққа сапалы қызмет көрсету. Егер қызметкерлерді жұмысқа алу немесе жоғарылату кезінде олардың еңбегі адал түрде бағаланса, онда адал, тиімді және өнімді жұмыс ортасы құрылады. Қызметкерлер ұйымды құрайды, ал олардың клиенттерге көрсеткен қызметі ұйымның сәттілігіне әкеледі. Ұйым қызметкерлері мен клиенттері болмаса, құлауға бейім. Мотивацияланған және қуанышты қызметкерлер – еңбек сіңіргендіктен бағалау жүйесінің басты қағидасы. Өз жұмысына қанағаттанған қызметкерлер жоғары өнімділік көрсетеді (аз уақытта көп жұмыс жасап, ұйымға шығын азайтады), жұмыстан кету ықтималдығы төмендейді (қызметкерлердің айналымы төмендейді), жұмыс орнындағы мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік беретін жақсы байланыс орнатылады (басшы мен қызметкерлер арасындағы сенім мен жайлылық атмосферасы), компанияның ұсынып беретін мүмкіндіктерін (мысалы, түскі үзіліс, науқас демалысы, сыйлықтар және т.б.) тиімді пайдаланады. Қорытындылай айтқанда, басшылық жұмыс орнында табысқа жету үшін қажетті атмосфераны және стандарттарды орнатуға жауапты.
Кемшіліктері
Меритократиялық жүйе қызметкерлер арасындағы ынтымақсыздыққа, өнімділікке кері әсер ететін қақтығыстарға себеп болады деп сынға ұшырады. Ол қызметкерлердің арасында бәсекелестікті күшейтетін, оларды бір-біріне қарсы қоятын орта құрады. Бұл өнімділіктің төмендеуіне әкелетін жағымсыз әрекеттерге ұласуы мүмкін. Қызметкерлер пікірлерде жақсы көрсетілу және жеке мақсаттарға жету үшін командалық бірлікті бұзуға бейім болады, бұл олардың командалық мақсаттарынан басым түседі.