Кіріспе

Жануардың көбею мүшелерін алу

Нейтралдау, латын тіліндегі "neuter" ("екі жынысқа да жатпайтын") сөзінен шыққан, адам емес жануардың көбею мүшелерінің толығымен немесе айтарлықтай үлкен бөлігінің алынуы. Еркек жануарлар үшін қолданылатын термин – кастрация, ал ұрғашы жануарлар үшін стерилизация жиі қолданылады. Күнделікті тілде екі термин де "фиксация" деп аталады. Еркек жылқыны кастрациялауды "қайыру" деп атайды. Көбею мүшелері алынбаған жануарды "толық" немесе "бүтін" деп те атайды. Нейтралдау – жануарларды стерильдеудің ең көп таралған тәсілі. Адамгершілік қоғамдар, жануарларды қорғау орталықтары және құтқару ұйымдары жануар иелерін жануарларды стерильдеуге шақырады, бұл қажетсіз балалардың тууына жол бермей, жануарларды құтқару жүйесіндегі артық жануарлардың көбеюіне қарсы тұрады. Көптеген елдерде асырап алушыларға берілмес бұрын, мысықтар мен иттің міндетті түрде стерильденуі талап етіледі.

Әйелдер (спермалау)

Стерилизация – әйел жануарлардың жұмыртқалықтарын, кейде жатырын хирургиялық жолмен алып тастау. Бұл әдіс көбінесе бала тууды бақылау және мінез-құлқының өзгеруі үшін қолданылады. Адам емес жануарларда бұл процедураның техникалық атауы – овогистеректомия немесе овариогистеректомия, ал адамдарда – гистероофоректомия. Стерилизацияның бір түрі – тек жұмыртқалықтарды алып тастау (оофоректомия немесе овариэктомия), бұл әсіресе мысықтар мен жас иттерде, сондай-ақ лапароскопиялық операцияларда жиі қолданылады. Тағы бір, сирек кездесетін әдіс – "жатырды сақтап қалу" әдісі, онда жатыр алынып тасталады, бірақ бір (немесе екі) жұмыртқалық қалдырылады. Толық овариогистеректомия жұмыртқалықтарды, жатырды, жұмыртқа түтіктерін және жатыр мүйіздерін алып тастауды қамтиды. Операция дәстүрлі ашық жолмен немесе лапароскоптық "кілт тесігі" арқылы жасалуы мүмкін. Лапароскоптық хирургиялық құралдардың құны жоғары болғандықтан, ашық операция көбірек қолданылады. Дәстүрлі ашық операция көбінесе кіндіктен төмен, құрсақ ортасынан тік сызық бойынша жасалады. Кесіктің мөлшері хирург пен жануардың дене мөлшеріне байланысты өзгереді. Жатыр мүйіздері анықталады, ал жұмыртқалықтар мүйіздердің ұштарына қарай ізделіп табылады. Жұмыртқалықтарды дене қабырғасына бекітетін байланыс тіні бар, оны жұмыртқалықтарды анықтау үшін кесу қажет болуы мүмкін. Содан кейін жұмыртқалық артериялары сіңірілетін тігіс материалымен байланып, кесіледі. Жатыр денесі (ауыстыратын жануарларда өте қысқа) және оған байланысты артериялар жатыр мойнының алдында байланады (жатыр мойны табиғи тосқауыл ретінде қалады). Содан кейін жатыр мен жұмыртқалықтар толығымен алынып тасталады. Құрсақ қан кетуіне тексеріліп, үш қабатты тігіспен жабылады. Алғашқы және тері асты қабаты сіңірілетін тігіс материалымен жабылады. Содан кейін тері тігіледі, сәулелендіріледі немесе жабыстырылады. Мысықтардың құрсақ сызығын тігу үшін ең қолайлы тігіс аралығы 5 мм деп ұсынылған. Лапароскоптық операция дене қабырғасындағы кішкентай кесіктер (порттар) арқылы енгізілген камера мен құралдарды пайдалану арқылы жасалады. Пациент анестезия астында, арқасына жатып жатады. Кесіктердің саны және орналасуы қолданылатын жабдық пен техникаға байланысты өзгереді. Хирург операция кезінде экранды қадағалайды. Бірінші порт кіндіктен кейін жасалады және камера енгізіледі. Құрсақ көмірқышқыл газымен толтырылып, операция жасауға арналған кеңістік құрылады. Екінші порт кіндіктен бірнеше сантиметр алға орналастырылады және Бабкок форцепсі деп аталатын ұзын ұстағыш құрал енгізіледі. Хирург құралмен жұмыртқалықты табады және оны құрсақ қабырғасы арқылы енгізілген инеге іліп қояды. Бұл жұмыртқалық пен жатырды басқа органдардан қауіпсіз түрде алыстатады. Содан кейін хирург ұстағыш құралды алып тастап, оның орнына тінді күйдіріп кесетін құралды орнатады. Бұл құрал қан тамырларын жабық үшін және кесу үшін электр энергиясын пайдаланады. Ішінде тігіс салмайды. Жұмыртқалық жатырдан және дөңгелек байламынан бөлінеді. Күйдіру құралы алынып, оның орнына ұстағыш құрал қойылады, ол жұмыртқалықты кішкентай құрсақ кесігі (порт) арқылы шығару үшін қолданылады. Бұл процедура екінші жағында да қайталанады және кішкентай тесіктер бірнеше тігіспен жабылады. Басқа әдіс жатырды да алып тастауды қамтиды. Ұрғашы иттерде тек жұмыртқалықтарды алып тастап, жатырды қалдыру қазіргі заманғы емес, себебі бұл жағдайда пиометра қаупі сақталады. Лапароскоптық операцияның артықшылықтары – азырақ ауырсыну, тез жазылу және жараның тез жабылуы. Бір зерттеу көрсеткендей, пациенттер ашық операцияға қарағанда операциядан кейінгі алғашқы үш күнде 70% көбірек белсенді болады. Ашық операцияның көбірек ауырсынуға себеп болуының себебі – үлкен кесіктер қажеттігі және жұмыртқалықты денеден шығару қажеттігі, бұл құрсақтағы тіндерді созып, жыртып алады (анестезия кезінде пациенттердің осы кезде тез тыныс алуы жиі кездеседі). Ұрғашы иттердің жұмыртқалықтарын алып тастау прогестерон өндірісін тоқтатады, ол табиғи тыныштандыратын гормон және серотонинді көтереді. Сондықтан, стерилизация кез келген байқалатын агрессивті мінез-құлқыны, адамдарға немесе басқа иттерге қатысты, күшейте алады.

Басқа

Еркек тышқандар – аталық бездің Sertoli жасушаларының микротубульдік динамикасындағы KATNAL1 генінің қайтымды реттелуі. Аналық сүтқоректілер – овуляцияға дейін және оның кезінде күніне бір рет ауыз арқылы берілетін 3 фосфодиэстераза ингибиторы ORG 9935 мейоздың жалғасуын тоқтатып, ұрықтандырылмаған, дамылмаған ооциттің фолликула жарылмай-ақ овуляциясын тудырады.

Ерте жастағы балаларды стерилизациялау

Ерте жастағы стерилизация, сондай-ақ педиатриялық стерилизация немесе пуберталық гонадектомия деп аталады, бұл жасы жеткенше жұмыртқалық немесе ұрықты алып тастау. Ол негізінен жануарларды бағу және құтқару орталықтарында қолданылады, онда күшіктер мен мысықтарды асырап алудан бұрын стерилизациялау арқылы стерилизациялау туралы келісімді сақтамау мәселесін жоюға болады, мұндай жағдайлар әдетте 40%-дан асып түседі. Бір топ сарапшылар мысықтарды 5 айға дейін стерилизациялауды ұсынады. Жоғарыда айтылған жасқа байланысты емес қауіптер мен пайдалы жақтары ерте жастағы стерилизацияға да қатысты, бірақ түрлі зерттеулер көрсеткендей, бұл процедура қауіпсіз және дәстүрлі жастағы стерилизациямен салыстырғанда өлім-жітімнің жоғарылауымен немесе денсаулық және мінез-құлық проблемаларымен байланысты емес. Жастарда анестезиядан кейін жақсы қалпына келеді және асқынулар азырақ болады. Бір зерттеуде әйел иттерде процедура неғұрлым ертерек жасалса, несеп ұстамау қаупі де соғұрлым жоғары екені анықталды; зерттеуде әйел иттерді 3-4 айлық жастан ертерек стерилизацияламау ұсынылды. Бір зерттеуде 5,5 айдан бұрын стерилизацияланған иттерде жамбас дисплазиясының көрсеткіші 6,7% болса, 5,5 айдан кейін стерилизацияланған иттерде 4,7% болды, бірақ ерте жастағы стерилизациямен байланысты жағдайлар көбінесе жеңіл түрінде болады. Стерилизация жасау жасы мен артрит және ұзын сүйек сынықтары арасында байланыс жоқ. Ерекше атап өтерлік жайт, UC Davis-тегі Lynette Hart зертханасының екі зерттеуі. 2013 жылғы алғашқы зерттеу, белгілі бір салалық сарапталған журналда жарияланған, "толыққанды еркек және әйелдерде жарылысқан буынның жыртылуының (CCL) бірде-бір жағдайы тіркелмегенін, бірақ ерте стерильденген еркек және әйелдерде олардың көрсеткіші тиісінше 5 және 8 пайызды құрағанын көрсетті. Ерте стерильденген еркектердің шамамен 10 пайызында лимфосаркома (LSA) диагнозы қойылды, бұл толыққанды еркектерге қарағанда 3 есе көп. Кейін оқшауланған әйелдерде гемангиосаркома (HSA) жағдайларының пайызы (шамамен 8 пайыз) толыққанды және ерте стерильденген әйелдерге қарағанда 4 есе көп болды. Аналық жасушалардағы ісіктердің бірде-бір жағдайы тіркелмеді, бірақ қарыншалық кезеңнен кейін стерильденген әйелдерде 6 пайызға жуық жағдай тіркелді". 2014 жылғы екінші зерттеуде жақын туысқан тұқымдардағы (ретриверлер) айқын айырмашылықтар байқалды, бұл тұқымдар арасындағы айырмашылықтың өте жоғары екенін және заңдық шаралар мен хирургиялық талаптар иттердің денсаулығы мен әл-ауқатына ең жақсы шешім емес екенін көрсетті. Зерттеуде нақты былай делінген: "Лабрадор ретриверлерінде, жыныстық бездері толықтай сақталған еркек және әйелдердің шамамен 5 пайызында бір немесе бірнеше буын аурулары болса, 6 айда стерилизация жасау екі жыныста да бір немесе бірнеше буын ауруларының көрсеткішін екі есеге арттырады. Алтын ретриверлердің еркек және әйелдерінде, толыққанды иттерде буын ауруларының 5 пайыздық көрсеткішімен, 6 айда стерилизация жасау буын ауруларының көрсеткішін толыққанды иттерге қарағанда 4-5 есеге арттырады. Лабрадор ретриверлерінің аналықтарында бір немесе бірнеше қатерлі ісіктердің көрсеткіші 3 пайыздық деңгейден сәл жоғары болды. Ал алтын ретриверлерінің аналықтарында, бір немесе бірнеше қатерлі ісіктердің 3 пайыздық көрсеткішімен, 8 жасқа дейінгі барлық кезеңдерде стерилизация жасау кем дегенде бір қатерлі ісіктің көрсеткішін 3-4 есеге арттырады. Алтын және лабрадор ретриверлерінің еркектерінде стерилизация жасау қатерлі ісіктердің пайда болуына салыстырмалы түрде аз әсер етеді". Иттердің мінез-құлқы бойынша, ажырау қорқынышы, агрессия, қашуға талпыну және орынсыз жою азайды, ал шуға сезімталдық және жыныстық мінез-құлық артты. Агрессиялық мәселелері бар еркектерде ертерек стерилизация жасау саңылауды күшейтеді. Мысықтардың жыныстық мінез-құлқы оларды асыраушылар үшін жағымсыз етеді. Ерте стерилизация әйел иттерде сүт безінің ісігі пайда болу қаупін айтарлықтай төмендетеді. Стерильденбеген аналық иттерде сүт безінің ісігі 71% жағдайда кездеседі (оның шамамен 50% қатерлі, 50% игі), бірақ егер ит бірінші жылу циклына дейін стерильденсе, сүт безінің ісігін дамыту қаупі 0,35% дейін төмендейді, бұл 99,5% төмендеуді білдіреді. Стерилизацияның сүт безінің ісігін азайтуға оң әсері иттің әр жылу циклымен төмендейді (болашақта сүт безінің ісігін азайту үшін ең жақсысы бірінші жылу циклынан бұрын стерилизация жасау деген пікірді растайды), және сүт безінің ісігі қайталануын азайту үшін стерилизация жасаудың қосымша пайдасы жоқ. Нестеризациялау мысықтардың өмір сүру ұзақтығын арттырады: бір зерттеуде кастрацияланған еркек мысықтар толыққанды еркектерге қарағанда екі есе ұзақ өмір сүреді, ал стерильденген әйел мысықтар толыққанды әйелдерге қарағанда 62% ұзақ өмір сүреді. АҚШ-тағы нестерильденген мысықтар жануар шағудан ем қабылдау ықтималдығы 3 есе жоғары. Мысықты стерилизациялау денсаулыққа пайдалы, өйткені кастрацияланған еркектерде ұрықтың қатерлі ісігі дамытылмайды, стерильденген әйелдерде жатыр, жатыр мойны және жұмыртқалық қатерлі ісігі дамытылмайды, және екеуінің де сүт безінің қатерлі ісігі даму қаупі төмендейді. Көбейту мүмкіндігі болмағандықтан, әйелде жүктілікке байланысты асқынулардың қаупі жоқ, мысалы, қан кету және жалған жүктілік, соңғысы стерильденбеген әйел иттердің 50% - ден астамында кездеседі. Жатырдың қабынуы, жатыр қатерлі ісігі, жұмыртқалық қатерлі ісігі және ұрықтың қатерлі ісігінің алдын алуға болады, өйткені сезімтал органдар алынып тасталады, бірақ стерильденген әйелдерде жатырдың қабынуы дамуы мүмкін. Жатырдың қабынуы (іріңмен толған жатыр) ('Pyo' = ірің; 'metra' = жатыр) - өмірге қауіпті жағдай, бұған шұғыл ветеринарлық көмек қажет. 10 жасқа дейін стерильденбеген әйел иттерде жатырдың қабынуының қаупі барлық тұқымдар бойынша 25% құрайды, бірақ кейбір тұқымдарда 54% - ға жетеді. Жабық жатырдың қабынуына (жатыр мойны жабық болғандықтан ірің шыға алмайды) емдеу үшін ауруханаға жатқызу, тамырға сұйықтық құю және тиісті антибиотиктерді қолдану қажет, ал анестезия мен операцияға төзе алатын болса, іріңмен толған жатырды шұғыл түрде алып тастау қажет. Егер жануардың жағдайы мүмкіндік берсе (мысалы, жатыр мойны ашық болғандықтан жатырдан ірің шығып жатқан "ашық" жатырдың қабынуы болған жағдайда) немесе талап етсе (жануардың жасы үлкен болса немесе операцияға төзе алмайтын болса), егер иесі иттерді көбейту үшін толық қалдырғысы келсе немесе операцияға байланысты ветеринарлық төлемдерді төлей алмаса, медициналық емдеуге тырысуға болады. Іріңдеген жатырды шұғыл түрде алып тастау, әдеттегі "стерилизация" операциясынан өлім қаупі әлдеқайда жоғары. Иттерде жатырдың қабынуына байланысты өлім қаупі 17% - ға жетеді. Осылайша, 10 жасқа дейін толыққанды әйел иттерде жатырдың қабынуынан өлім қаупі 9% - ға жетеді (54% - ның 17%), бұл қаупі стерильденген жағдайда дерлік нөлге төмендейді.

Кемшіліктер

Кез келген хирургиялық процедура сияқты, стерилизацияның дереу туындайтын асқынуларына әдеттегі анестезия және хирургиялық асқынулар жатады, мысалы қан кету, инфекция және өлім. Бұл тәуекелдер әдеттегі стерилизацияда салыстырмалы түрде төмен, бірақ кейбір жануарларда басқа да денсаулық факторларына байланысты артуы мүмкін. Бір зерттеуде анестезиямен байланысты өлім (стерилизация процедураларымен ғана шектелмейтін) сау иттерде 0,05%-ға, сау мысықтарда 0,11%-ға тең деп бағаланды. Науқас жануарлар үшін тәуекел иттерде 1,33%-ды, мысықтарда 1,40%-ды құрады. Егер стерилизацияланған жануарлардың төменгі метаболизмік қажеттіліктерін ескере отырып, тамақтану мөлшері азайтылмаса, мысықтар мен иттерді стерилизациялау семіздік тәуекелін арттыруы мүмкін. Мысықтарда жыныс гормондарының деңгейі төмендегенде тамақ қабылдауының артуы байқалады. Иттерде стерилизацияның семіздікке әкелу ықтималдығы тұқымдар арасында әртүрлі болады. Екі жынысты иттердің де остеосаркома (сүйек қатерлі ісігі) ауруына шалдығу тәуекелі екі есе жоғары. Остеосаркома тәуекелі тұқымның мөлшері және әсіресе бойы артқан сайын артады. Иттердегі жүрек ісіктерін зерттеулер, ең көп кездесетін үш қатерлі ісіктің бірі – гемангиосаркома (қан тамырларының қатерлі ісігі) қатерлі ісігінің стерилизацияланбаған әйелдерге қарағанда стерилизацияланған әйелдерде 5 есе көп кездесетінін, ал стерилизацияланбаған еркектерге қарағанда стерилизацияланған еркектерде 2,4 есе көп кездесетінін көрсетті. Стерилизация мен кастрация иттерде несеп жолдарының қатерлі ісіктерінің көбеюімен байланысты, бірақ тәуекел әлі де 1%-дан аз. Екі жынысты иттерде вакцинацияға жағымсыз реакциялардың тәуекелі 27%-қа дейін 38%-ға артуы мүмкін. Дегенмен, стерилизацияланған және стерилизацияланбаған иттердегі жағымсыз реакциялардың жиынтық көрсеткіші тек 0,32%-ды құрайды. Стерилизацияланған иттерде гормонға жауап беретін алопеция (шаш түсу) дамуы мүмкін. 2004 жылғы зерттеуде стерилизацияланған иттерде бас сүйек тізе буынының (CCL) жыртылуы жиі кездесетіні анықталды, бұл алдыңғы тізе буынының (ACL) зақымдануының бір түрі. Алтын ретриверлерді зерттеу барысында кастрацияланған еркектерде лимфома диагнозы қойылу ықтималдығы стерилизацияланбаған еркектерге қарағанда 3 есе көп, ал жамбас дисплазиясы болу ықтималдығы 2 есе көп екені анықталды. Кастрация мен стерилизация қарт адамдардың когнитивтік бұзылуының тәуекелін арттыруы мүмкін. Бұл туралы ең сенімді деректер Бувьер тұқымы үшін бар. Стерилизацияланбаған еркектерге қарағанда, кастрированные мысықтарда төменгі несеп жолдарының ауруына байланысты проблемалардың пайда болу тәуекелі жоғары. Олар өмірге қауіп төндіретін несеп жолының бітелуіне әкелетін мысық циститінен зардап шегуі мүмкін. Стерилизация еркек иттерде несепке ұстамаудың пайда болу ықтималдығын арттыруы мүмкін. Иттерде, әсіресе үш айлық жасқа толмаған кезде, стерилизация несепті ұстамау тәуекелін арттырады. 12 айға дейін стерилизация жасы ұлғайған сайын тәуекел азаяды. Стерильденген ана иттерде гипотиреоз тәуекелі жоғары.

Қазіргі зерттеулер

Еркек және әйел иттердің агрессиясына стерилизацияның жалпы әсері туралы түрлі зерттеулер бір пікірге келе алмады. Екі зерттеуге сәйкес, мұның себебі басқа факторлардың өзгеруі стерилизациядан гөрі күштірек әсер етеді. Бір зерттеуде таныс және бейтаныс адамдарға, сондай-ақ басқа иттерге қатысты агрессияның 10-60 пайызға дейін төмендегені хабарланды, ал басқа зерттеулерде иеленуші агрессия мен таныс және бейтаныс адамдарға қатысты агрессияның күшеюі тіркелді. Тағы да басқа зерттеулерде стерильденген және стерильденбеген еркектер арасында агрессия қаупі бойынша маңызды айырмашылық жоқ екені көрсетілді. Бұрыннан агрессиясы бар әйелдерде көптеген зерттеулер агрессивті мінез-құлықтың артуын байқады, ал кейбіреулері ажырау қорқынышының күшеюін анықтады. Американдық Kennel Club Canine Health Foundation ұйымының баяндамасында кастрацияланған иттерде мінез-құлық проблемалары айтарлықтай көп екені көрсетілді. Стерильденген әйелдерде ең көп кездесетін мінез-құлық проблемасы – қорқу, ал еркектерде – агрессия. Ерте жастағы гонадектомия шуға байланысты қорқыныш пен дауыс фобиясының көбеюімен байланысты.

Иудаизм

Православтық иудаизм яһудийлердің адамдар мен жануарларды қамауын, өмірді сақтап қалу қажет болған жағдайларды қоспағанда, тыйым салады. 2007 жылы Израильдің сефард бас раввині раввин Шломо Амар жануарларға қатыгездік көрсетпеуді талап ететін яһуди дінінің міндеттемесіне сәйкес, үй жануарларын стерильдеуге рұқсат беретін үкім шығарды.