Кіріспе

Америкалық криптоаналитик және автор (1892–1980)

Ерте өмір және білім

Фридман Индиана штатының Хантингтон қаласында квакер дінін ұстанушы сүт шаруасы, банкир және саясаткер Джон Марион Смит пен София Смиттен (қыз есімі Строк) туған. Фридман тоғыз баланың ең кішісі болды (он бірі нәресте шағында қайтыс болды) және шаруа қожалығында өсті. Ол Пи Бета Фи қауымдастығының мүшесі болды. Тілдерге деген қызығушылығын ерте білдірген ол латын, грек және неміс тілдерін оқыды, сонымен қатар "талай басқа да пәндерді" зерттеді. Ол және оның бір бауыры ғана жоғары оқу орнына түсті.

Ривербанк зертханалары мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Элизабет Смит 1916 жылы Иллинойс штатының Женева қаласындағы Ривербанк зертханасында жұмыс істей бастады. Бұл АҚШ-та криптографияны зерттеу үшін құрылған алғашқы мекемелердің бірі болды. Бай тоқыма саудагері полковник Джордж Фабиан Ривербанк зертханасының иесі болды және Шекспирге қызығушылық танытты. Фридман жұмыс іздеп, Чикагодағы Ньюберри кітапханасына барды, онда Фабианның қызығушылығын білетін кітапханашымен сөйлесті. Кітапханашы Фабианды шақырды, ол лимузинде келіп, Элизабетті Ривербанкте түнеуге шақырды, онда олар Фабианның Иллинойс штатының Женева қаласындағы үлкен қонысында өмір қандай болатынын талқылады. АҚШ-тың бірнеше мемлекеттік департаменттері Ривербанк зертханасынан көмек сұрады немесе мамандарды оқыту үшін жіберді. Олардың арасында Агнес Мейер Дрисколл да болды. Фридмандар келесі төрт жыл бойы елдегі жалғыз криптографиялық нысанда бірге жұмыс істеді, 1919 жылы Х. Ярдлидің "Қара бөлмесі" МИ-8 ретінде, әскердің шифрлау бюросы құрылғанға дейін. 1921 жылы Фридмандар Ривербанкті тастап, Вашингтондағы Соғыс департаментіне жұмыс істеді. Бұрынғы кету әрекеттерін Фабиан теріске шығарды, ол олардың поштасын ұстады. Бұған жауап ретінде Жағалау күзеті 1922 жылы жұмысынан кеткен Элизабет Фридманды уақытша түрде олардың хабарламаларының кодтарын шешу үшін жалдады. 1927 жылдан 1939 жылға дейін өте маңызды болған бұл бөлім АҚШ-тың жағалау күзетінің құрамына қосылды. Фридман Сан-Франциско мен Флоридадағы жағалау күзетінің станциялары жинаған тыңдаулардың басым бөлігін өзі шешті. 1928 жылдың маусым айында ол Тынық мұхит жағалауының координаторымен бірге орналасқан К. А. Хаузельге ром тасымалдаушылардың хабарламаларын қалай шифрлау керектігін үйрету үшін жіберілді. Оның үйретуімен Хаузель 21 ай ішінде 3300 хабарламаны шифрлай алды. 1929 жылдың қазан және қараша айларында ол Хьюстонға (Техас штаты) АҚШ прокуроры шақырған 650 контрабандалық іс бойынша шешім шығару үшін жұмысқа қабылданды. Осылайша ол контрабандистер қолданған 24 кодтаманы ашып берді. Фридманның жұмысы есірткі контрабандасымен айналысқан Езра Брадерс айыптылығын растаған кодталған ақпаратты ұсынуға жауапты болды. Фридман АҚШ-тың жағалау күзетінде, есірткілер бюросында, ішкі кірістер бюросында, тыйым салу және кеден бюросында және Әділет департаментінде жұмыс істеген кезде үш жыл ішінде 12000-нан астам кодталған хабарламаны қолмен шешті, нәтижесінде 650 қылмыстық қудалау болды. Фридманның көмегімен айыпталғандардың бірі - Аль Капоне. 1930 жылы Фридман хаттарды шифрлаудағы жұмыс жүктемесін көбейту үшін жеті адамнан тұратын топ құруды ұсынды. Оның ұсынысы 1931 жылы мақұлданды, және ол Америкадағы жалғыз кодты бұзу бөлімін басқаратын әйел болды. Кеме "тұрып, тексеріл" деген сигналға құлақ аспағаны үшін, Канаданың туын көтеріп, батып кеткен болатын. Канада үкіметі АҚШ-қа қарсы 350 000 доллар талап арыз жазды, бірақ Фридман бұзған жиырма үш хабарламадан алынған барлау мәліметтері АҚШ-тың бастапқыда күдіктенгендей, АҚШ-тың де-факто иелігін көрсетті. Кеменің нағыз иелері анықталды және Канаданың көпшілігі талаптан бас тартты. Канада үкіметі Фридманның көмегін 1937 жылы опиум контрабандасы тобымен іздеді, ақырында ол Гордон Лим мен басқа бірнеше қытайлықтардың соттарында куәлік етті. Оның тіл білмеуіне қарамастан, қытай тіліндегі шифрланған кодты шешудің сәтті шешімі сотталудың кілті болды. Бірі швейцариялық желі болып шықты, бірақ қалған екеуін операцияны басқарған СС агенті Йоханнес Зигфрид Беккер (кодтық аты: Сарго) Германиямен байланыс орнату үшін қолданды. Бекер туралы биограф Джейсон Фагон былай дейді: "Элизабет оның қас жауы болды. Ол оны басқа барлық құқық қорғау және барлау органдарының сәтсіз орындаған жерінде бақылап шықты. Ол ФБР істей алмайтын нәрсені істеді." "Күлдір әйел" деп аталатын оның антиквариаттық қуыршақ дүкені оның жапқышы болды, өйткені ол жапон агенттерімен өзінің бизнес хат алмасуынан әйелдердің аттарын пайдаланып хат алмасты. Оның хабарламаларында Перл-Харбордағы әскери кемелердің жағдайы туралы кодталған материалдар бар. Ол Фолгер Шекспир кітапханасы мен Америка Шекспир театры мен академиясының сыйлықтарын жеңіп алды. Бұл кітапта Фридмандар Галлап пен Игнатиус Доннелли сияқты баконшыларды техникалық шеберлік пен нәзіктікпен жоққа шығарды, сондықтан кітап сол тақырыпты қарастырған басқаларға қарағанда әлдеқайда көп мақтау алды. Гэллаптың бұрын полковнигі Фабиан үшін Riverbank-те жасаған жұмысы Бэкон Шекспирді жазды деген болжамға негізделген және ол түпнұсқа басылымдардағы Шекспирдің фолиоларында ойлап тапқан екі әріпті шифрды қолданды, "әртүрлі шрифттерді" пайдаланды. Алайда, Фридмандар "өмірлік еңбектерінің классикалық демонстрациясында" өз басылымдарындағы бетке жасырылған бакондық шифрды жасырды. Ол әртүрлі шрифттерді пайдаланып, даудың соңғы бағасын білдіретін курсивпен жазылған сөз тіркесі болды: "Мен пьесаларды жазбадым. Ф. Бэкон." Олардың кітабы бұл тақырып бойынша соңғы сөз емес, бірақ шешуші жұмыс деп есептеледі. Айырықша жағдай, Фридмандарды криптологиямен таныстырған – Бэкон Шекспирді жазды дегенді дәлелдеу үшін Riverbank-те жасалған күш-жігер болды. 1969 жылы күйеуі қайтыс болғаннан кейін, Фридман зейнеткерлік өмірінің көп бөлігін оның еңбектерінің кітапханасын және библиографиясын құруға арнады. 1971 жылы ол өзінің қағаздарын, қазір Маршалл қорының "Элизабет Смит Фридман жинағы" деп белгілі, сыйға берді. Фридман Әйелдер лигасы сияқты қоғамдық ұйымдарға мүше болды және округтың мемлекеттік мәртебесі үшін жұмыс істеді. Ол сонымен қатар беделді қоғамдық спикер болды. Олардың екі баласы болды: Барбара Фридман Атчисон (1923–2021) және Джон Рамсей Фридман (1926–2010). 1930 жылдары Уильям Фридман өмірінің соңына дейін мазалаған депрессияның белгілерін көрсетуге бастады. Элизабет оны қолдады және оның кемшіліктерін жабуға көшті.

Өлімнен кейін танылу

Фридманның еңбегі оның қайтысынан кейін кеңірек танылды. Фридман АҚШ Әскери-теңіз күштеріне Екінші дүниежүзілік соғыстағы рөлін өліміне дейін құпия ұстауға міндеттенетін антқа қол қойды, және ол осылай істеді. Тек 2008 жылы ғана құжаттар толыққанды түрде бұрынғы құпиясынан арылды. 1975 жылы Уильямның атымен аталатын Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) аудиториясы 1999 жылы «Уильям және Элизабет Фридман аудиториясы» деп қайта аталды. 2020 жылдың 7 шілдесінде АҚШ Жағалау күзеті Элизабет Смит Фридманның құрметіне 11-ші «Легенда» кластың Ұлттық қауіпсіздік кемесін (NSC) атағанын мәлімдеді. Хабарламада былай делінген: «Легенда класты кемелер Жағалау күзетінің бай тарихында аңызға айналған әйелдер мен ерлерді құрметтейді». 2021 жылдың мамыр айында Фэгоненың өмірбаяны және архивтік хаттар мен фотосуреттер негізінде Элизабет Смит Фридманның өмірі туралы «Американдық тәжірибе» теледокументалдық сериясының «Код бұзушы» атты эпизоды 2021 жылдың 11 қаңтарында тұңғыш рет көрсетілді. 2021 жылдың қазан айында Эми Батлер Гринфилд «Барлық тыңшылардың қорқатын әйелі: Код бұзушы Элизабет Смит Фридман және оның жасырын өмірі» атты өмірбаянын жариялады.

Шығармалары мен басылымдары

Фридман, Уильям Ф. және Фридман, Элизабет Смит Бастауыш алфавиттерді қалпына келтіру әдістемелері, Riverbank Publication No 21, 1917.