Кіріспе

Британдық криптограф, драматург және сценарист Леопольд Сэмюэл Маркс (24 қыркүйек 1920 – 15 қаңтар 2001) – ағылшын жазушысы, сценарисі және криптограф. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол құпия «Арнайы операциялар орындаушы ұйымының» оккупацияланған Еуропадағы қарсылық қозғалысы агенттерін қолдаған кодтар кеңсесіне жетекшілік етті. Соғыстан кейін Маркс драматург және сценарист болып жұмыс істеді, ол соғыс жылдарындағы криптографиялық тәжірибесін жиі пайдаланатын сценарийлер жазды. Ол Майкл Пауэллдің режиссерлік мансабына зиян келтірген, бірақ кейіннен Мартин Скорсезе шедевр деп атаған «Томды аңдып көру» фильмінің даулы сценарийін жазды. 1998 жылы, өмірінің соңында Маркс соғыстағы өзінің тәжірибесі туралы «Жібек пен цианид арасында» атты жеке тарихын жариялады, онда ол «Арнайы операциялар орындаушы ұйымының» басшылығын сынады.

Ерте өмір

Маркс дінге берілген еврей отбасында дүниеге келді. Ол Лондонның Чаринг Кросс-роудтағы антиквариат кітап сатушы Marks & Co фирмасының бірлескен иесі Бенджамин Маркстің ұлы болды. Әкесі оған Эдгар Аллан Поның "Алтын жәндік" әңгімесін көрсеткенде ол ерте жасынан криптографиямен танысты. Осы ерте қызығушылығынан бастап, ол әкесі кітаптардың ішкі жағына жазған құпия баға кодтарын шешу арқылы кодты бұзудағы шеберлігін көрсетті.

Криптография бойынша жұмыс

Маркс 1942 жылдың қаңтар айында Ұлыбритания армиясына әскерге шақырылды және криптограф мамандығы бойынша дайындалды; айтуынша, ол шифрларды ашу жаттығуларын бірнеше сағаттың ішінде бір апталық жұмыс көлемінде орындау қабілетін көрсеткен.

Криптографиялық тәжірибенің дамуы

Маркстың алғашқы міндеттерінің бірі – өлеңдерге негізделген кілттерді қолданатын қос транспозициялық шифрларды қолданудан шығару болды. Бұл өлең шифрларының ең үлкен артықшылығы – оларды жаттау оңай еді, бірақ маңызды кемшіліктері де болды.

Гестапо қызметі мен "Аңталмайтын"

Гестапоның сигнал іздеушілері жасырын радио операторларына қауіп төндірді, ал оккупацияланған Францияда олардың өмір сүру ұзақтығы орташа есеппен алты аптаға жетер еді. Сондықтан код-мастерден келетін қысқа және сирек хабарлар бағалы болды. Қысым агенттерді хабарламаларды кодтау кезінде қателіктер жасауға итермелеуі мүмкін, сондықтан үй станциясы оларға оны қайта кодтауды (әдетте қауіпсіз) және қайта таратуды (қауіпті, әрі уақыт өте келе одан да қауіпті) бұйыратын. Осы мәселеге жауап ретінде Маркс Букингемширдегі Грендон Андервудта топ құрып, оны кадрлармен толықтырып, оқытты. Олар Англияда қайта тарату қаупінсіз шешуге болатын, түсініксіз ("дешифрлеуге келмейтін") хабарламаларды криптоталдаумен айналысты. Оның тағы бір жаңалығы – даладағы кодтауды жеңілдету болды, бұл қателерді азайтып, хабарламаларды қысқартуға мүмкіндік берді, нәтижесінде хабар тарату уақыты қысқарды.

Нидерландыдағы "Das Englandspiel"

Немістер тұтқынға алынған радиооператорларды әдетте дереу өлім жазасына кеспейтін. Мақсаты – оларды өздеріне пайдалану немесе оларды имитациялау үшін жеткілікті ақпарат алу болатын. Барлық жер астындағы "тізбектердің" қауіпсіздігі үшін оператордың нағыз және әлі де бос екенін анықтау маңызды еді, бірақ тәуелсіз тексеру мүмкіндіктері шектеулі болды. Маркс олардың Нидерландыдағы агенттерінің неміс контрбарлауы Abwehr арқылы құпиясы ашылғанына көз жеткізді (бірақ оны дәлелдей алмады). Маркс Майкл Пауэллдің "Көзі қараған Том" (1960) фильміне сценарий жазды, ол сериалдық кісі өлтірушінің құрбандарын пышақтап жатқанда түсіріп алу туралы әңгімелейді. Фильм сол кезде сыншылардың қатты наразылығын тудырып, "зұлым және порнографиялық" деп сипатталды. 1998 жылы Маркс SOE-дегі жұмысы туралы "Жібек пен Цианид арасында: Код жасаушының әңгімесі 1941–1945" атты кітабын жариялады. Кітап 1980-жылдардың басында жазылған, бірақ 1998 жылға дейін Ұлыбритания үкіметінен жариялауға рұқсат алмады.