Кіріспе

Плазмалық кейінді жарқылы (немесе кейінді жарқылы) – иондау көзі алынғаннан кейін плазмадан шығатын сәулелену. Плазманың жарқырауын сақтайтын сыртқы электромагниттік өрістер болмайды немесе разрядты сақтауға жеткіліксіз болады. Плазмалық кейінді жарқылы уақытша – үзілісті (импульстік) плазма көзіне байланысты, немесе кеңістіктік – алыс плазма көзіне байланысты болуы мүмкін. Кейінді жарқылыда плазмада пайда болған бөлшектер энергиясын жояды және тұрақты бөлшектердің түзілуіне бағытталған екінші химиялық реакцияларға қатысады. Газ құрамына байланысты, суперэластикалық соқтығысулар плазма атомдары мен молекулаларының ровиброникалық еркіндік дәрежелерінде сақталған энергияны босату арқылы плазманы кейінді жарқылыда біраз уақытқа дейін сақтап тұруы мүмкін. Әсіресе молекулалық газдарда, плазма химиясы кейінді жарқылыда плазма жарқылынан едәуір өзгеше болады. Плазманың кейінді жарқылы әлі де плазма болып табылады және осылайша плазманың көптеген қасиеттерін сақтайды.

Тарих

Плазмалық кейін қалған жарқылықтың алғашқы суреттері 1953 жылы түсірілген. Гелий кейін қалған жарқылығы, кейін қалған жарқылықтың ең көп қолданылатын түрлерінің бірі, алғаш рет 1963 жылы Артур Л. Шмельтекопф және Х. П. Бройда сипаттаған. Алғашқы ағынды кейін қалған жарқылықтағы иондану зерттеулері 1960 жылдардың басында атмосфералық ион химиясын түсіну үшін басталды. Осы уақытқа дейін стационарлық кейін қалған жарқылық зерттеулері жүргізілген, бірақ бұл тәсіл әмбебаптығының жетіспеуімен және дәйектілігінің болмауымен шектелген. 1964 жылға дейін жасалған зерттеулерде атмосфералық реакциялардың әртүрлі зерттеулерде күрт өзгеше реакция жылдамдықтары байқалды. Сондықтан ағынды кейін қалған жарқылық атмосфералық реакциялардың жылдамдық тұрақтыларын дәлірек сипаттау үшін қолданылды.

Қашықтан басқару плазмасы

Қашықтағы плазма – разрядты тудыратын сыртқы электромагниттік өрістерден кеңістікте бөлінген плазма. Плазма бастапқы плазма көзінен алысқа жіберілсе, онда қалдық газ разряды қашықтықтан плазма болып саналады. Қашықтықтан плазманың уақытша плазмаға қарағанда артықшылығы – оны үздіксіз плазма көзі ретінде қолдануға болады, демек көптеген жүйелерге реагент иондарын беруде кеңірек қолданылады. Қашықтықтан плазмалар, әсіресе, аналитикалық химия саласында иондардың тұрақты ағыны қажет болғанда жиі қолданылады. Сонымен қатар, олар күрделі вакуумдық жүйелерді ажыратусыз тазалау әдісі ретінде де кеңінен таралған.

Уақытша плазма

Уақытша плазма – плазма көзінен туындайтын, уақыт бойынша шектелген кейін қыздыру (жарық). Қоздыру көзін жою, бастапқы плазманың туындаған кеңістігінде қысқа мерзімге кейін қыздырудың пайда болуын қамтамасыз етеді. Уақытша плазманың қашықтықтан плазмаға қарағандағы артықшылығы – оны жабық жүйеде ұстауға болады, соның арқасында температура мен қысымды басқару оңайлайды. Уақытша плазма көбінесе иондық реакцияларды атмосфералық жағдайда бақыланатын ортада модельдеу үшін қолданылады.

Ағып тұрған жарық

Ағып тұратын жарық – инертті газ ағынында, әдетте гелий немесе аргон иондарын жасау үшін қолданылатын иондық көз. Ағып тұратын жарық иондық көздері газдардың қоздырылуы үшін арналған, одан кейін плазмаға айналатын диэлектрлік разрядтан тұрады. Ағып тұратын жарық иондық көздері реакциялық иондарды таңдау үшін таңдалған иондық ағын түтігімен байланыстырылуы мүмкін. Бұл иондық көз массалық спектрометриямен біріктірілгенде, ол ағып тұратын жарық массалық спектрометриясы деп аталады. Ағып тұратын жарық массалық спектрометриясы гелий немесе аргон тасымалдаушы газындағы ағын түтігінде протонды су кластерлік иондарын жасау үшін ағып тұратын жарықты пайдаланады, олар массалық спектрометрмен өлшенетін сынама молекулаларымен әрекеттеседі. Бұл жүйелерді іздік газ талдауы үшін қолдануға болады. Бұл бастапқы иондау көзін анықталатын аналиттен кеңістікте бөлек ұстап, бастапқы иондаудың жарығын аналитке бағыттау арқылы жұмыс істейді. Аналиттер иондық өнімдерді жасау үшін ағыс бойына қосылады. Иондарды анықтау әдетте массалық спектрометр немесе оптикалық спектроскопия арқылы жүзеге асырылады.

Стационарлық жарық

Стационарлық кейінгі жарқылы (СКЖ) – иондау импульсіне ұшыраған шамның ішіндегі газды қоспадан тұратын қашықтықтанғы плазманы зерттеу әдісі. Аталған иондау импульсінен кейін қоспаның иондық құрамы, оны қамтитын шамның қабырғасында уақытқа қарай өлшенеді. Плазмалық тазалау алыстағы плазма көздерін пайдаланып, кейінгі жарқылы жасап, ол тазартылатын жүйеге жіберіледі, содан кейін кейінгі жарқылының иондары ластанушы заттармен әрекеттеседі. Егер оттегі тасымалдаушы газ ретінде қолданылса, иондалған оттегі түрлері ауыр органикалық қосылыстармен әрекеттесіп, H2O, CO2 және CO түзеді. Бұл өнімдер жүйеден оңай шығарылып, органикалық ластанушы заттарды тиімді түрде жояды. Бұл жүйенің бөлшектеуін қажет етпейді, соның салдарынан жинау-бөлшектеуге кеткен уақытты үнемдейді, ал вакуумдық жүйелерде жүйенің қысымын өзгертуге кеткен уақытты да қысқартады. Бұл плазмалық тазалау әдісі, әсіресе химиялық бумен жабындау әдістерінде тиімді, онда тазалық өнімділіктің маңызды бөлігін құрайды.