Кіріспе

Неміс-американдық сейсмолог Бену Гутенберг (; 4 маусым 1889 – 25 қаңтар 1960) – ғылымға маңызды үлес қосыған неміс-американдық сейсмолог. Ол Калифорния технология институтында Чарльз Фрэнсис Рихтермен бірге жұмыс істеген және оның ұстазы болды. Рихтердің жер сілкінісінің шамасын өлшеуге арналған Рихтер шкаласын жасауға қатысты серіктесі еді.

Ерте өмір, отбасы және білім

Гутенберг Германияның Дармштадт қаласында туған. Оның әкесі фабрика иесі болған. 1911 жылы Геттинген университетінен физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Оның ғылыми жетекшісі Эмиль Вихерт болды.

Мансап

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Гутенберг газ соғысы операцияларын қолдау үшін неміс армиясында метеоролог болып қызмет етті. Гутенберг Страсбург университетінде қызмет еткен, бірақ 1918 жылы Страсбург француз қаласына айналғанда осы қызметін жоғалтты. Бірнеше жыл бойы әкесінің самын фабрикасын басқару арқылы өзін асырауына тура келді. 1926 жылы Франкфурт-на-Майне университетінде жалақысы төмен кіші профессорлық лауазым алды. 1920 жылдары ол әлемдегі, әсіресе Германиядағы жетекші сейсмологтардың бірі болғанымен, әкесінің фабрикасындағы жұмысына тәуелді болып қалды, бірақ бос уақытында ғылыми зерттеулерін жалғастырды. 1928 жылы Геттингендегі академиялық ұстазы Эмиль Вихерттің орнын алуға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Гутенбергтің еврей тегі осы шешімге әсер еткен болуы мүмкін, себебі 1920 жылдары неміс университеттерінде антисемиттік көзқарастар күшті болды. Осы себептерге байланысты, ол Гюстав Ангенхайстердің орнын басу үшін Потсдамда профессорлық лауазымға да қабылданбады.

АҚШ-қа көшіп келу

Гутенберг Германияда ғылыми жұмыстың мансабын жалғастыра алмағандықтан, 1930 жылы Пасаденадағы Калифорния технология институтында геофизика профессоры қызметін қабылдады. Карнеги институтынан Калтехке ауысқанда сейсмологиялық зертхананың алғашқы директоры болды. Егер ол Германияда толық профессорлық қызметке қол жеткізген болса да, 1933 жылы еврей тегінен болған көптеген ғалымдар сияқты одан айырылар еді, олардың кем дегенде 30-ы Гутенбергтің қолдауымен АҚШ-қа көшіп кетті. Гутенберг Калифорния технология институтының сейсмологиялық зертханасын әлемдегі жетекші сейсмологиялық институтқа айналдырды, әсіресе Чарльз Фрэнсис Рихтермен бірлескен жұмысында. Олар сейсмикалық шама мен энергия арасындағы қатынасты мына теңдеуде көрсетті:

Бұл теңдеу жер сілкінісінен шыққан энергияны сейсмикалық толқындар арқылы эргтермен береді. Гутенберг-Рихтер заңы деп белгілі тағы бір маңызды нәтиже, белгілі бір энергияға ие жер сілкіністерінің ықтималдық таралуын анықтайды. Гутенберг сонымен қатар жердің ішкі құрылымының басқа да қасиеттерін, соның ішінде ядро-мантия шекарасының тереңдігін анықтаумен айналысты. 1952 жылы Гутенберг Бельгия Корольдік ғылым, әдебиет және көркем өнер академиясының Шарль Лагранж сыйлығына ие болды. Гутенберг 1957 жылға дейін сейсмологиялық зертхананың директоры болып қызмет етті. Оның орнын Фрэнк Пресс басты. Ол 70 жасында Калифорнияда рактан қайтыс болды.

Жеке өмірі

Бену Гутенбергтің жеке өмірі Германияда нацистік режимнің билікке келуімен қатар жүрген саяси тұрақсыздық кезіндегі көші-қонның қиындықтарымен сипатталды. 1930 жылдары нацистердің ықпалы күшейгендіктен Гутенберг виза алуда қиындықтарға тап болды. Германиядан АҚШ-қа көшкеннен кейін Бену Гутенберг пен оның әйелі Герта 1930 жылдары нацистік қуғын-сүргіннен паналау іздеген адамдарға көмек көрсетуде маңызды рөл атқарды. Олардың арасында бұрынғы әріптестері, студенттері мен достары болды, оның ішінде профессор Хельмут Ландсберг және профессор Виктор Конрад. Бұл адамдар білім алулары мен күнделікті қажеттіліктерін қамтамасыз етуге қолдау алды, осылайша олардың мемлекеттік жәрдемге немесе студенттік несиеге мұқтаж болмауына мүмкіндік берді. Герта Гутенбергтің қатысуы тек қаржылық көмекпен шектелмеді; ол Нью-Йорктегі католиктік ұйым сияқты мекемелер арқылы байланыстар мен көмек көрсетуде маңызды рөл атқарды, бұл профессор Виктор Конрадтың АҚШ-қа көшіп баруына көмектесті.