Уэльстік көлдер: Бирмингем қаласын сумен қамтамасыз ету жобасы

Кіріспе

Уэльстің орта бөлігінде адам жасаған көлдер

Су қоймаларынан су гравитация күшімен Элан су құбыры арқылы Бирмингемдегі Франкли су қоймасына жеткізіледі. Желісі басталып, Франклиге дейін 117 шақырым (73 миль) бойымен төмен түсетіндіктен, суды сору қажет емес. 1:2300 градиенті су ағынының аз болуын қамтамасыз етеді; судың Бірмингемге жетуіне бір жарым-екі күн уақыт кетеді. 1896 жылы құрылысы басталып, 1906 жылы ашылған су құбыры бірнеше аңғардан өтеді және көптеген кірпіштен жасалған туннельдер, құбырлар мен клапандық үйлерді қамтиды. Элан аңғарының су қоймаларын салу жұмыстары 19 ғасырдың соңында өнеркәсіптік қала Бирмингемнің қарқынды өсуінен туындаған таза судың тапшылығына байланысты басталды. Аурудың көптеген ошақтары Бирмингем қалалық кеңесін 1892 жылы Бирмингем корпорациясының Су заңын қабылдаған Ұлыбритания үкіметіне жүгінуге мәжбүр етті. Бұл заң корпорацияға Элан аңғарларының су жиналатын аймағындағы барлық жерді міндетті түрде сатып алуға рұқсат берді. 20 ғасырдың басында алғашқы төрт бөгет салынып жатқанда мыңдаған жұмысшылар (navvies) және олардың отбасылары Элан ауылында тұрды. 1952 жылы Елизавета II монарх ретіндегі алғашқы ресми шараларының бірінде Клервен бөгетін ашты. Элан аңғарының ішу суының ерекше жұмсақтығымен ерекшеленеді, бұл Элан су құбырымен қамтамасыз етілмейтін Батыс Мидлендс аймағындағы жергілікті судың қаттылығынан өзгеше. Қазіргі кезде су қоймалары Dŵr Cymru Welsh Water компаниясына тиесілі және олардың басқаруында. Аңғардың төменгі жағындағы су сүзгілеу жұмыстарын Severn Trent Water компаниясы жүзеге асырады.

Құрылыс

Элан бөгеті схемасы 19 ғасырда өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде Бирмингем халқының қарқынды өсуінен кейін жасалды. Қаланың кеңеюі таза судың жетіспеуінен туындаған су арқылы берілетін аурулардың жиі ошақтар тудыруына және тайфус, холера және дизентерия сияқты ірі эпидемияларға әкелді. Виктория дәуірінің саясаткері, Бирмингем қалалық кеңесінің жетекшісі Джозеф Чемберлен Уэльстің орталық бөлігіндегі Элан және Клервен аңғарларынан таза су алу науқанын бастады. Азаматтық инженер Джеймс Мансерг анықтаған бұл аймақ су қоймаларын салуға өте қолайлы болды, себебі:
оның орташа жылдық жауын-шашын мөлшері жоғары болды, тар аңғарларда бөгеттерді салу оңай еді, тастың негізі су өткізбейтін еді, Уэльстегі су қоймалары Бирмингемдегі су резервуарларынан биік болғандықтан су сору станцияларының қажеті болмады. 1892 жылы Парламент Бирмингем корпорациясының Су заңын қабылдады, соның салдарынан 18 ферма, мектеп және шіркеу (кейін Нантгвилт шіркеуімен алмастырылды) иелерінен алынды. Өтемақы тек жер иелеріне ғана төленді. Су қоймаларын салу жұмыстары келесі жылы, 1893 жылы басталды. Құрылысқа Бермингем қаласы Су департаментінің атынан Джеймс Мансерг жетекшілік етті. Элан аңғарының теңіз деңгейінен биіктігіне байланысты, су 1:2300 градиентімен гравитациялық түрде Бірмингемге құбыр арқылы жеткізілді. Жобаның жоспары бойынша алдымен төменгі Элан аңғарындағы төрт бөгет салынуы керек еді. Клервен бөгеті кейін салынды (жұмыстар 1939 жылы басталуы күтілді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан кешіктірілді; ол 1952 жылы аяқталды).

Минералды темір жол

Стандартты габаритті темір жол болған Элан аңғары темір жолы, жоба үшін Бирмингем корпорациясымен салынды. Ол Уэльстің орталық темір жолындағы Раядер маңындағы түйіскен жерден Элан аңғары арқылы өтті. Салынып біткен алғашқы бөлігі – Rhayader-дегі басты желіден Caban Coch бөгетінің құрылыс алаңына дейінгі тармақ болды. Бұл депода цемент салқындату қоймасы, жалпы мақсаттағы қоймалар, көмір сақтау алаңы, ағаш шеберлері, ұсталар, жинаушылар және вагон жасаушылардың шеберханалары, сондай-ақ ара өндіріс орындары болды. Кейіннен барлық басқа бөгеттерге де қосымша тармақтар салынды. Локомотивтер мен вагонтар бетон парапеттерімен қолдау көрсетілген ағаш тіреулер арқылы бөгеттердің үстіне жетті. Темір жол Dol y mynach бөгетінің негізі салынып жатқан жерге дейін созылды (кейінірек салынған Claerwen бөгетінен аңғардың төменгі жағында). Өркенді кезеңінде темір жолдың жалпы ұзындығы 6 локомотивпен күніне 1000 тоннаға дейін материал тасымалдады. Төменгі бөгеттердің құрылысы аяқталғаннан кейін, 1916 жылға қарай Элан аңғары темір жолының барлық бөлігі демонтаждалды. 1940-1950 жылдары Claerwen бөгеті салынып жатқанда автокөлік пайдаланылды. Темір жолдың қажеттілігі Caban Coch, Pen y garreg және Craig Goch бөгеттерінің негізі бетонға кіріктірілген ірі, дұрыс емес тас блоктарынан ("алмалар") тұрғандықтан туындады. Тас Элан өзенінің жанындағы Cigfran және Craig Cnwch карьерлерінен, сондай-ақ Раядерден оңтүстікке қарай орналасқан Cerrig Gwynion-дағы Aberdeuddwr карьерінен жергілікті түрде өндірілді. Дәл пішінделген тастар локомотивтермен бөгеттерге арналған ашық вагонмен тасылды. Содан кейін олар бу крандарымен төмен түсірілді. Бөгеттердің орталық бөліктері бетон қаптамамен жабылды. Сыртқы қабырғалар Llanelwedd (Builth Wells және Pontypridd) маңындағы карьерлерден әкелінген кескіш таспен қапталды. Кенттегі Chatham жанында жасалған цемент теңіз арқылы Aberystwyth қаласына жеткізіліп, теміржол арқылы Элан аңғарына тасылды. Элан аңғары жобасының құны бюджеттен асып кетті, себебі Caban Coch-тан басқа бөгеттердің жанынан қолайлы құрылыс тасын таба алмады, сонымен қатар Уэльстің орталық және оңтүстік бөлігіндегі басқа карьерлерден беткі тас әкелу қажет болды.

The Elan Valley Railway, which was a standard gauge line, was built by Birmingham Corporation especially for the project. It ran through the Elan Valley from a junction near Rhayader on the Mid Wales Railway. The first section to be built was a branch from the main line at Rhayader to the main work site at the Caban coch dam. This depot included a cement cooling shed, general stores, coal storage, workshops for carpenters, smiths, fitters and wagon builders, and sawmills. Further branches were eventually built to all the other dam sites. Engines and trucks reached the top of the dams on wooden trestle scaffolds supported by concrete parapets. The line went as far as the site where the foundations of the Dol y mynach dam were being built (lower down the valley from the later Claerwen dam). At its height, the railway had a total length of with six locomotives transporting up to 1,000 tons of materials a day. Following the completion of the lower dams, the entire Elan Valley Railway had been entirely lifted by 1916. Road transport was used when the Claerwen dam was built in the late 1940s and 1950s. The railway was required because the core of the Caban coch, Pen y garreg and Craig goch dams were built from large irregular stone blocks ("plums") embedded in concrete. The rock was mined locally from Cigfran and Craig cnwch quarries by the Elan River and the Aberdeuddwr quarry on Cerrig Gwynion, just to the south of Rhayader. The shaped stones were hauled by locomotive to the dam sites on flatbed trucks. They were then lowered into place by steam crane. The central cores of the dams were encased with a concrete lining. The outside walls were faced with cut stone brought from quarries at Llanelwedd near Builth Wells and Pontypridd. The cement, which was made near Chatham in Kent, was sent by sea to Aberystwyth and brought by railway to the Elan Valley. The cost of the Elan valley scheme ran over budget because of the failure to find suitable building stone near any of the dams apart from Caban coch, as well as the necessity of bringing in facing stone from other quarries in mid and south Wales.

Жұмысшылар ауылы

Елан аңғарындағы бөгеттерді салу жобасы он жылға созған кезеңде, жұмысшылар құрылыс алаңының жанында ағаш үйлерден тұратын ауылда тұрды. Қалыптылық пен денсаулықты сақтау мақсатында қатаң бақылауда ұсталған бұл елді мекен, кейін Элан ауылына айналды (Елан аңғарына қараңыз). Кіру-шығуды күзетшілер бақылап, аурудың таралуын азайту және алкогольдің контрабандасын тоқтату үшін шаралар қабылданды. Жаңа жұмысшылардың барлығы ауруханаға түсу алдында паразиттерден тазартылып, жұқпалы ауруларға тексерілді. Тәртіп сақтау үшін, бір отбасы сегіз жалғыз ер адаммен бірге террасалық үйде тұрды. 11 жасқа дейінгі балаларға білім беру үшін мектеп ашылды, олар осы жасқа келгенге дейін жұмыс істеуге міндетті болды. Лагерьде жарақат алғандарға арналған аурухана, жұқпалы науқастарды оқшаулауға арналған бөлімше және монша да болды. Ерлерге сыра ішуге рұқсат болса, әйелдерге рұқсат етілмеді. Басқа да мүмкіндіктердің ішінде кітапхана, қоғамдық зал, дүкен және асхана бар еді.

Су электр қуаты

Құрылыс ауылындағы электрлік көше жарығы су электр генераторлары арқылы қуаттандырылды. Бір ғасыр өткен соң, шағын гидрогенерация Елан аңғарының кейбір су қоймаларының жанама өнімі ретінде қайтадан қолданысқа енгізілді. 2013 жылдан бастап, жаңартылатын энергиямен айналысатын Infinis фирмасы ауданда жалпы қуаты шамамен 4 МВт болатын бес су турбинасын пайдалануда.

Ашылу және одан кейінгі даму

Бірмингемді сумен қамтамасыз ету жобасын король Эдуард VII және королева Александра 1904 жылғы 21 шілдеде ресми түрде ашты. Алғашқы төрт бөгет 20 ғасырдың басында Бірмингемнің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті ауыз сумен қамтамасыз еткендіктен, Доль-и-Минх, Килоервинт және Пант-и-Беддаудағы Клервен өзенін бөгеттеу жұмыстарын 1930 жылға дейін кешіктіру ұсынылды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан, бұл құрылыс кезеңі кейінге шегерілді. Клервен өзенін бөгеттеу жұмыстары 1946 жылы ғана басталды. Азаматтық инженерия және материалдардың жақсаруына байланысты Доль-и-Минх, Килоервинт және Пант-и-Беддау бөгеттерін салу жоспарларынан бас тартылды. Оның орнына, аңғардың жоғары жағында бір, әлдеқайда үлкен бетон бөгет салу жұмыстары басталды. Жобалаушылар Клервен бөгетінің Элан аңғарындағы алдыңғы бөгеттермен сыртқы түрінен сәйкес болуын қалағандықтан, итальяндық тас қалаушыларға бөгет қасбетін сәндеу үшін викториялық тас өрнегімен әшекейлеуге келісімшарт жасалды. Елизавета II 1952 жылы монарх ретіндегі алғашқы шараларының бірінде Клервен суқоймасын ресми түрде ашты. Суқоймалар желісінің безендірілген тоғандар түріндегі масштабты моделі Бірмингемдегі Каннон Хилл паркінде орналасқан.

Дамбаларды бұзатын құрылғылар

1942 жылы Нант-и-Гро бөгеті, бастапқыда жұмысшылар ауылына су жеткізу үшін салынған, Барнс Уоллис су астындағы жарылыс бөгет қабырғасын құлатуға жеткілікті гидростатикалық қысым тудыратынына көз жеткізу үшін пайдаланды. Сынақ сәтті аяқталды, себебі бөгет қабырғасының ортасында, оның негізіне орнатылған зарядтан айқын бұзылу пайда болды. Нант-и-Гродан алынған тәжірибе "Upkeep" серіптеу бомбаларын жасауға мүмкіндік берді. Олар 1943 жылы RAF бомбалаушылар бригадасы Германияның Рур айманындағы бірнеше бөгеттерді бұзып, зақымдаған шабуылда қолданылды. Нант-и-Гро бөгетінің қалдықтары 1942 жылғы күйінде сақталған, бірақ ағаштармен жартылай жасырылған. Бөгеттерді бұзу операциясынан кейін, неміс тарапынан болатын жауап шараларына қарсы сақтық үшін Кабан Коч суқоймасының үстіндегі аңғарға болат кабельдер тартылды.

Құрастырылмаған кеңейту жоспары

1970 жылдардың басында Крейг Гох су қоймасын жаңа және биік төменгі бөгет пен солтүстік-батысқа қарай тағы бір бөгет салу арқылы едәуір кеңейту ұсынылды. Бұл бөгеттер Иствуит аңғарынан ағып түсетін суды тоқтатып, құратын еді. Бұл жоба Уэльстің орталық бөлігіндегі барлық басқа су қоймаларын қарапайым қылып, шақырымдаған жабайы таулы аңғарларды суға батыратын еді. Ақырында, өнеркәсіптік суға деген қажеттіліктің азаюы және мұндай кеңеюдің қоршаған ортаға тигізуі мүмкін салдарларға хабардарлықтың артуы себепті бұл ұсыныстардан бас тартылды.

Танымал мәдениетте

Элизабет Кларк 1969 жылы Faber & Faber баспасында жарық көрген "The Valley" атты кітабында Уэльстің екі маңызды құрылыс кезеңі арасындағы аңғардағы төбелік шаруалардың өмірін суреттеді. Кітапта бөгеттерге көп сілтеме жасалады, сондай-ақ шаруалардың көзқарасынан кейінірек өткізілген сараптама туралы да айтылады. Франсис Брет Янг өзінің "Су астындағы үй" романына [Heinemann, 1932] негіз ретінде Элан аңғарын зерттеді және 1887 жылы оның қандай болғанын көзге елестетті.