Кіріспе

Көзді пайдаланбай пернелерді табу арқылы теру. Көзбен пернелерді іздемей теру (соқыр теру немесе сенсорлық пернетақтада теру) – теру стилі. Бұл тіркес пернелерді табу үшін көзді пайдаланбауды білдірсе де, сенсорлық теруші пернетақтадағы олардың орналасқан жерін бұлшық ет жады арқылы біледі. Алайда, бұл термин көбінесе сегіз саусақты пернетақтаның ортасына (бастапқы қатарға) көлденең орналастырып, олардан басқа белгілі бір пернелерге жетуді қамтитын сенсорлық терудің нақты түріне қатысты қолданылады. (Осы қолданыс бойынша, пернетақтаға қарамаса, бірақ бастапқы қатарды да пайдаланбаса, ондай терушілер гибридтік терушілер деп аталады.) Екі қолмен және бір қолмен сенсорлық теру мүмкін. Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласында сот стенографы болған Фрэнк Эдвард МакГуррин 1888 жылы бастапқы қатар арқылы теруді ойлап тапқан деседі. Ағылшын тілінде сөйлейтіндерге арналған стандартты QWERTY пернетақтасындағы бастапқы қатар пернелері: сол қол үшін "ASDF" және оң қол үшін "JKL;". Көптеген қазіргі заманғы компьютерлік пернетақталардың бастапқы қатар пернелерінде көрсеткіш саусақтарға дұрыс орналасуын сақтауға және қайта табуға көмектесетін көтеріңкі нүкте немесе сызық болады.

Тарих

Алғашқы бірнеше механикалық жазу машиналарының бастапқы орналасулары әліппелік тәртіппен (ABCDE және т.б.) болды. Өзгерістер негізінен, алғашқы пайдаланушылардың қатарында болған телеграфшылардың ұсыныстарына жауап ретінде жасалды. Көп қолданылатын әріптер ортаға қарай және жоғары қатарға жылжытылды. Z және S әріптері бір-біріне жақын орналасқан, себебі Z американдық Морзе коды және жиі кездесетін SE диграммасының (екеуі де) кодтары ұқсас болғандықтан, телеграфшы мазмұнды түсіну үшін көбірек сигналдарды күтуге мәжбүр болатын. Оператордың жұмысын баяулату үшін, механизмнің істемеуіне жол бермеу мақсатымен макет әдейі өзгертілген деген пікір кең тараған, бірақ ол дұрыс емес. МакГуррин 500 АҚШ доллары (2019 жылғы шамамен 13 304 АҚШ долларына тең) жеңіп алды және жаңа теру әдісін танымал етті. МакГурриннің шын мәнінде алғашқы «сезімдік теру» (touch typing) жасаған адам болғаны, әлде тек танымал болған бірінші адам болғаны күмәнді. Сол кездегі басқа теру жарыстарындағы терушілердің жылдамдығы олар да ұқсас жүйелерді қолданған болуы мүмкін екенін көрсетеді. 1889 жылы Бейтс Торри өзінің мақаласында «сезімдік жазу» (writing by touch) деген сөздерді қолданды. 1890 жылы Ловиза Эллен Буллард Барнс өзінің кітабында «сезімдік жазу» (write by touch) терминін былай анықтады:

1985 жылы Sector Software компаниясы жасаған және шығарған Touch Typist Typing Tutor бағдарламасы – теруді үйрету бағдарламалық жасақтамасының ерте мысалы. Сезімдік теру, іздеу және басу (search and peck) әдісінен өзгеше, сондай-ақ «аңдап басу» (hunt and peck) немесе екі саусақпен теру әдісінен де ерекшеленеді. Сезімдік теруші пернелердің орнын жаттап алмай, әрбір пернені көзбен іздеп, оны басу үшін саусағын жылжытады, әдетте бас бармақпен. Бұл әдіс нашар саналады, себебі ол сезімдік теруден ғана емес, сонымен қатар терушінің саусақтары үлкен қашықтықты жүріп өтуіне себеп болады. Осы екі әдістің арасында тағы да бірнеше стильдер бар – мысалы, іздеу және басу әдісін қолдану, бірақ саусақтардың санын көбейту; пернетақтаға қарамай теру, бірақ үй қатары әдісінде қолданылатын сегіз саусақтан кемін пайдалану (әдетте, ең әлсіз саусақ – кішкентай саусақтың қолданылмауы, себебі оның күші жеткіліксіз немесе икемділігі нашар, немесе екеуі де); қажетті пернеге жету үшін бүкіл қолды қозғау; немесе әрбір пернені басқаннан кейін үй қатарына қайтудың орнына, тек қана қажет болғанда ғана қозғалу.

Жылдамдық

Саусақтап теруге үйрену адамның теру жылдамдығы мен дәлдігін күрт жақсарта алады. Жылдамдық орташа есеппен 30–40 WPM (минут сайын сөз) шамасында болады, ал 60–80 WPM жылдамдығы – адамның ойларымен бірқатар болуға шамамен жеткілікті жылдамдық. Microsoft компаниясы жүргізген сауалнама көрсеткендей, көптеген менеджерлер қызметкерлердің кемінде 50 WPM жылдамдықпен теруін күтеді. Кәсіби терушілер (хатшылар, деректерді енгізушілер және т.б.) 100 WPM-нен асып, оны үнемі және қайта-қайта сақтай алады. Жоғары жылдамдық пен дәлдікті ұстап тұру үшін тұрақты жаттығулар қажет.

Көңіл аударудың төмендеуі

Саусақтармен теруді меңгерген адамға пернетақтаға (қолымен жасырылған және жарығы жеткіліксіз болуы мүмкін) және басқа да назар қажетті жерлерге көзді жылжытудың қажеті жоқ. Бұл өнімділікті арттырып, қателер санын азайтады.

Мойынның тартылуын азайту

Қолмен теру (немесе слепой метод) дене күйін жақсартуға және мойынның ауыруын азайтуға көмектеседі, себебі ол көзді мониторда ұстап тұрады және пернетақтаға жиі қарау қажеттілігін болдырмайды.

Артықшылықтар туралы даулар

Жаңадан бастаушылардың "бір-бірлеп басу" стилі мен сенсорлық терудің арасында көптеген басқа теру стильдері бар. Мысалы, көптеген бір-бірлеп басушылар пернетақтаның орналасуын жаттап алып, көздерін экраннан айырмай теруге қабілетті. 30 адамға жасалған зерттеуде, әртүрлі стиль мен тәжірибесі бар адамдардың сенсорлық және өздігінен үйренген гибридті терушілердің арасында теру жылдамдығында айтарлықтай айырмашылық жоқ екені анықталды. Зерттеуге сәйкес, "Саусақтардың саны теру жылдамдығын анықтамайды. Өздігінен теру стратегиясын қолданушылар, жаттығудан өткен терушілермен бірдей жылдамдықпен теруге қабілетті. Саусақтардың санының орнына, теру жылдамдығын болжауға болатын басқа факторлар бар. Жылдам терушілер, пернетақта бойынша қолдарын жылжытпай, бір орында ұстап, әр әріпті теру үшін бір саусақты тұрақты қолданады". Докторлық диссертациясын қорғайтын Анна Фейттің сөзін келтірейік: "Біз машинамен теру курсына қатысқан адамдардың, өздері үйренген және орташа есеппен 6 саусақты ғана пайдаланған адамдармен салыстырғанда, орташа жылдамдық және дәлдік көрсеткіштері ұқсас екенін көргенде таңқалдық". Дегенмен, зерттеу минутына 75 сөздей теру жылдамдығына ие адамдарды ғана таңдағаны үшін сынға ұшырады, сондықтан нәтижелерді жылдам терушілерге қатысты қолдану қиын.

Оқыту

Қолмен теруші саусақтарын ортаңғы қатардағы "бастапқы позицияға" қойып, кез келген қажетті пернеге жету үшін қай саусақты және қаншалықты жылжыту керектігін біледі. Оқу әдетте стандартты позицияда немесе оған жақын орналасқан әріптерді ғана қамтитын алғашқы теру жаттығуларынан басталады, содан кейін басқа қатарларды біртіндеп меңгеруге көшінделеді. Саусақтарды бастапқы позицияға соқыр түрде қоюды үйрену маңызды, себебі қолдар жиі клавиатурадан көтеріліп, бұрынғыда жолдарды жылжыту тетігін, ал қазір компьютер тышқанын басқару үшін қолданылады. F және J пернелерінде көбінесе беткі ерекшеліктер болады, олар терушіге оларды тек сезу арқылы тануға мүмкіндік береді, соның салдарынан саусақтарды бастапқы қатарға қайта орнату үшін пернелерге төмен қарау қажеттігі жоқ. Теру жылдамдығын біртіндеп арттырып, 60 с/мин немесе одан да жоғары жылдамдыққа қол жеткізуге болады. Жылдамдықтың өсуі әр адам үшін әртүрлі болады. Қолмен теруді үйренуге арналған көптеген веб-сайттар мен бағдарламалық қамтамасыздар бар, олардың көпшілігі тегін. Бастапқыда қолмен теруді үйрену саусақтарға да, санаға да стрессті болуы мүмкін, бірақ жеткілікті деңгейде меңгергеннен кейін саусақтарға минималды жүктеме түседі. Бұрын теру тәжірибесі бар адамдар үшін қолмен теруді үйрену әсіресе қиын, себебі мотивациялық себептерге байланысты: қолмен терудегі бастапқы нәтиже визуалды бағытталған теруге қарағанда әлдеқайда төмен; сондықтан бастапқыда қолмен теруді оқып-үйренудің мәні сезілмейді. Теру жылдамдығы көбінесе жаттығулармен жақсарады. Жаттығу кезінде әлсіз пернелердің жоқтығына көз жеткізу қажет. Теру жылдамдығы көбінесе қалған пернелерді қаншалықты жылдам басуға қарағанда, осы әлсіз пернелерді қаншалықты баяу басуға байланысты анықталады. Егер жаттығу мөлшеріне қарамастан, теру жылдамдығы артпаса, біраз уақыт күтіп, содан кейін қайтадан жаттығуды жалғастыруға кеңес беріледі, себебі теру жылдамдығы әдетте уақыт өте келе, тіпті жаттығуларсыз да артады.

Үй кезегі

"Home row" – компьютерлік клавиатурадағы пернелердің ортаңғы қатары. Ағылшын тіліндегі ең көп таралған клавиатураның түрі, QWERTY макетінде "F" және "J" – үй қатарындағы үй пернелері. Пернетақтаның ортаңғы қатары "үй қатары" деп аталады, өйткені машинистер саусақтарын осы пернелерде ұстап, үй қатарында жоқ кез-келген басқа пернелерді басып болғаннан кейін оларға қайта оралуға үйретіледі. Кейбір пернетақталарда негізгі қатардағы кейбір пернелерде кішкене дөңгелек бар. Бұл саусақты үй қатарына қайтаруға көмектеседі. Мысалы, QWERTY пернетақтасында "poll" сөзін жазу үшін, барлық саусақтарыңызды үй қатарына қойыңыз. (Оң қол оң бармағымен "J" пернесін, сол қол сол бармағымен "F" пернесін жауып тұруы керек.) Машинист кішкентай саусағын "" пернесін басу үшін қолданады, ол нүктелі үтірден жоғары орналасқан, содан кейін кішкентай саусағын ол шыққан нүктелі үтірге қайтарады. "А" пернесінде орналасқан сақина бармағы "" пернесін басып, кейін кері қарай тікелей жоғары қарай жылжытылады. Соңында, сол сақина бармағы "" пернесінде қалады да, оны екі рет басып тұрады. Тәжірибелі машинистер бұл жұмысты минутына 100 сөзден асатын жылдамдықпен орындай алады.

Басқа әдістер

1960 жылдан бері (немесе одан да ертерек) оқытылатын әдіс: сол жақ кішкентай саусақ пернелерге арналған, сақина саусақ – , ортаңғы саусақ – , сол жақ көрсету саусағы – жауапты, ал пернетақтаның оң жағында: көрсету саусағы – және , ортаңғы саусақ – , сақина саусақ – және кішкентай саусақ – жоғарғы қатардың оң жағындағы барлық басқа пернелерге арналған. Бұл екі әдіс, бұрынғы жазу машиналарының орналасуын көрсетеді, онда кейбіреулерінде және/немесе пернелері болмаған. Үшінші әдіс – екі әдістің қосылған нұсқасы: сол қол жоғарыда көрсетілгендей жұмыс істейді, ал оң қол негізгі әдістегідей (оң көрсету саусағы тек санға арналған). Кейбіреулер бұл әдісті ыңғайлырақ деп санайды, себебі екі қолдың саусақтары көбінесе ішке қарай жылғалыстайды. Әрбір теру әдісі үшін арнайы эргономикалық пернетақталар жасалған. Пернетақта пернелер мен немесе пернелер арасында бөлінеді. Кейбір жоғары сапалы компьютерлік пернетақталар сенсорлық теруге арналған. Мысалы, көптеген өндірушілер бос механикалық пернетақталарды ұсынады. Кәсіби сенсорлық терушілер үшін бос пернетақта қолдану қиындық тудырмауы керек. Мұндай пернетақталар «аңшылық және тебу» әдісін қолданушыларды көздерін пернетақтадан алмай теруге мәжбүрлейді, бұл нашар көру қабілеті бар адамдар қолданатын Брайль пернетақтасына ұқсас.