Кіріспе

Санта-Фе институты (SFI) – Санта-Фе қаласында, Нью-Мексико штатында, АҚШ орналасқан тәуелсіз, коммерциялық емес теориялық ғылыми-зерттеу институты. Ол физикалық, есептеу, биологиялық және әлеуметтік жүйелерді қоса алғанда, күрделі адаптивті жүйелердің негізгі принциптерін көп салалы зерттеуге арналған. Пенсильвания университеті жыл сайын жариялайтын "Global Go To Think Tank Index Reports" басылымының 2020 жылғы мәліметтері бойынша институт әлемдік «Жоғары ғылым және технологиялық ой-санау орталықтары» тізімінде 24-орында және «Ең үздік пәнаралық зерттеу орталықтары» тізімінде де 24-орында тұр. Институтта тұрақты профессорлық-оқытушылар құрамы мен докторантурадан кейінгі зерттеушілердің шағын тобы, негізгі қызметі басқа мекемелерде жүзеге асатын сыртқы профессорлық-оқытушылар құрамы және көптеген қонақ ғалымдар жұмыс істейді. Институтқа кеңес берушілер тобында бірнеше Нобель сыйлығының лауреаттары бар көрнекті ғалымдар да бар. Теориялық ғылыми зерттеулер институттың басты бағыты болғанымен, ол күрделі жүйелер бойынша танымал жазғы мектептерді және орта мектептен бастап аспирантураға дейінгі студенттерге арналған басқа да білім беру және насихаттау бағдарламаларын ұйымдастырады. Институттың жылдық қаржыландырылуы жеке донорлар, гранттарды беруші қорықтар, мемлекеттік ғылым агенттіктері және оның бизнес желісімен байланысты компаниялардан түседі. 2014 жылғы бюджеті 10 миллион доллардан асып түсті. Эволюциялық теоретик Дэвид Кракауэр 2015 жылдың 1 тамызында институт президенті болды.

Тарих

Санта-Фе институты 1984 жылы Джордж Кован, Дэвид Пайнс, Стирлинг Колгейт, Мюррей Гелл-Манн, Ник Метрополис, Херб Андерсон, Питер А. Карратерс және Ричард Слански сияқты ғалымдар құрды. Пайнс пен Гелл-Манннан басқалары Лос-Аламос Ұлттық зертханасының ғалымдары болды. Бастапқыда «Рио-Гранде институты» деп аталған бұл институт академиялық кафедралар мен мемлекеттік агенттіктердің ғылыми бюджеттерінің шеңберіндегі дәстүрлі пәндік шекаралардан тыс теориялық зерттеулер жүргізу үшін платформа іздеді. SFI-ның бастапқы мақсаты – күрделілік теориясы немесе жай ғана күрделі жүйелер деп аталатын жаңа пәнаралық зерттеу саласы туралы түсінік тарату болды. Бұл жаңа бастама ғылымдағы негізін қалаушылар байқаған артып келе жатқан мамандануға балама ретінде қарастырылды, ол пәндер арасындағы синтезге баса назар аудару арқылы жүзеге асырылды. Пәнаралық ғылым идеясының танымалдылығы артқан сайын, ұқсас мақсаттарға ұмтылған бірқатар тәуелсіз институттар мен кафедралар пайда болды. Институтта тұрақты түрде жұмыс істейтін постдокторанттар мен профессорлық-оқытушылар құрамы зерттеушілердің көп бөлігін құрайды. Сыртқы факультет – шамамен 100 серіктес зерттеушіден тұратын топ, олардың негізгі қызметі басқа мекемелерде, әдетте университеттерде. Бұл адамдар институтқа жиі келіп, оның жалпы зерттеу бағдарламасына үлес қосатын үлкен және тараған ғалымдар қауымдастығын құрайды. Институттың Қолданбалы Күрделілік Желісі, бұрынғы Бизнес Желісі, күрделі жүйелерді зерттеуге қызығушылық танытқан жеке компаниялар мен мемлекеттік органдардың тобы. Бизнес желі мүшелері институттың мәжілістеріне немесе институтта зерттеушілер ретінде жұмыс істеу үшін өкілдерін жиі жібереді. Институттың Ғылыми Кеңесі – маңызды стратегиялық мәселелер бойынша институтқа кеңес беретін көрнекті ғалымдардың үлкен тобы. Бұл топқа бірнеше Нобель сыйлығының иегерлері кіреді, сондай-ақ қазіргі желілік эколог Дженифер Данн – ғылым вице-президенті. Институтқа Қамқоршылар Кеңесі басшылық етеді, оның төрағасы – Putnam Investments компаниясының Кэтрин Коллинз.

Зерттеу

Институтта жүргізілетін зерттеулер күрделі бейімделу жүйелері немесе жай ғана күрделі жүйелер деп аталатын жүйелерге қатысты. Жақындағы зерттеулерге эволюциялық есептеулер, метаболизм және экологиялық масштабталу заңдары, қалалардың негізгі қасиеттері, вирус штамдарының эволюциялық түрленуі, приматтардың әлеуметтік топтарының өзара әрекеттесуі мен қақтығыстары, тілдердің тарихы, түрлердің өзара әрекеттесуінің құрылымы мен динамикасы (соның ішінде азық тізбектері), қаржы нарықтарының динамикасы, адамзаттың ішіндегі иерархия мен ынтымақтастықтың пайда болуы, сондай-ақ биологиялық және технологиялық жаңарулар кіреді. Күрделілік экономикасы мектебіне негіз салынған үлес. Экономикалық физика саласына іргелі үлес. Жүйелік биология саласына негізгі үлес. "Адам тілдерінің эволюциясы" жобасы – барлық адам тілдерін ортақ түбірге (Прото-адам тілі) дейін іздеу әрекеті.

Төрағалар

1984 жылы құрылғаннан бері Санта-Фе институтының 7 президенті болды. SFI президентінің қызмет мерзімі мен биогрфиясы: Джордж Коуэн 1984–1991 жылдары Лос-Аламос ұлттық зертханасында химия директоры, ғылыми-зерттеу жөніндегі директордың орынбасары және аға зертханашы болып 39 жыл қызмет етті. Эдвард Алан Кнап 1991–1995 жылдары 1982–1985 жылдар аралығында Ұлттық ғылым қорының директоры болды. Эллен Голдберг 1996–2003 жылдары Америка микробиология қоғамының иммунология бөлімінің төрағасы және Ұлттық ғылым қорының биологиялық ғылымдар жөніндегі консультативтік комитетінің төрағасы қызметін атқарды. Роберт Айзенштейн 2003–2004 жылдары Ұлттық ғылым қорының физика бөлімінің директоры болды. Джеффри Уэст 2005–2009 жылдары Лос-Аламос ұлттық зертханасындағы жоғары энергиялық физика тобын құрды. Джерри Сэблофф 2009–2015 жылдары Смитсонов ғылыми комиссиясының төрағасы болды. Дэвид Кракауэр 2015 жылдан қазірге дейін Висконсин ашылулар институтының директоры.