Кіріспе

Британдық эволюциялық биолог (1942–2021)

Томас (Том) Кавальер Смит, FRS, FRSC, NERC профессоры (21 қазан 1942 – 19 наурыз 2021), Оксфорд университетінің Зоология кафедрасындағы эволюциялық биология профессоры болған. Оның зерттеулері бірнеше бір жасушалы организмдердің (протистердің) жаңа түрлерін табуға әкелді және Хромиста, Хромалвеолата, Опистоконта, Ризария және Экскавата сияқты маңызды таксономиялық топтарды қолдады. Ол барлық организмдерді жіктеу жүйелерімен танымал еді.

Өмір және мансап

Кавалье Смит 1942 жылы 21 қазанда Лондонда дүниеге келген. Оның ата-анасы Мэри Мод (туған аты Братт) және Алан Хайлс Спенсер Кавальер Смит болды. Ол Норвич мектебінде, Гонвилл және Каиус колледжінде, Кембриджде (MA) биология және Лондон Король колледжінде (PhD) зоология бойынша білім алған. Ол 1964-1967 жылдар аралығында докторлық диссертациясын Сэр Джон Рэндаллдың жетекшілігімен қорғады; оның диссертациясы "Хламидомонада рейнхардтииде органелланың дамуы" деп аталды. 1967 жылдан 1969 жылға дейін Кавальер Смит Рокфеллер университетінде қонақ зерттеуші болды. 1969 жылы Лондон Король колледжінде биофизика оқытушысы болып жұмыс істеді. 1982 жылы доцент болып жоғарылатылды. 1980 жылдардың басында Смит тірі организмдердің арасындағы таксономиялық қатынастар туралы жаңа көзқарастарды ұсынды. Ол өте өнімді болды, жаңа қарым-қатынастарды ұсыну үшін бесiз теңдес ақпаратты пайдаланды. 1989 жылы Британ Колумбия университетінің ботаника профессоры болып тағайындалды. 1999 жылы Оксфорд университетіне қосылып, 2000 жылы эволюциялық биология профессоры атанды. Томас Кавальер Смит 2021 жылдың наурыз айында қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды.

Таксономия

Кавальер Смит – өте көп таксономиялық жұмыс істеген ғалым, жаңа қатынастарды ұсыну үшін бесiз теңдесi жоқ мол ақпаратқа сүйенді. Оның ұсыныстары таксономиялық тұжырымдамалар мен жіктелімдерге аударылды, олармен ол жаңа атауларды байланыстырды немесе кейбір жағдайларда ескі атауларды қайта қолданды. Кавальер Смит нақты бір таксономиялық философияны ұстанған жоқ, бірақ оның тәсілі эволюциялық таксономияға жақын болды. Ол және басқа да бірнеше әріптестері кладистикалық тәсілдерге қарсы болды, себебі кладификация мен жіктелудің мақсаттары әртүрлі; оның тәсілі көптеген басқалардың протистерге кең негізделген қарауына ұқсас болды. Кавальер Смиттің таксономиялық ұсыныстарының көлемі зор болды, бірақ компоненттердің саны мен құрамы (таксис) және олардың қарым-қатынастары тұрақты емес еді. Ұсыныстар көбінесе екіұшты және аз ғана уақытқа созылды; ол атауды өзгертпей таксондарды жиі өзгертетін. Оның тәсілі баршаға қабылданбады: басқалар түрлендірілген кладистика философиясын қолданып, протистер таксономиясын атомдық, теріс пікірге қабілетті ұсыныстардың тізбегімен негіздеуге тырысты. Алайда, бұл тәсіл енді қорғауға тұрарлық деп саналмайды. Кавальер Смиттің таксономиялық құрылымдарға әкелген идеялары көбінесе кестелер және күрделі, түсіндірмелермен жазылған диаграммалар түрінде алғаш рет ұсынылды. Ғылыми жиналыстарда ұсынылғанда, олар кейде тым көп ақпаратты қамтыды, ал идеяларды оңай түсіну үшін көбінесе тым кішкентай етіп жазылды. Мұндай диаграммалардың кейбіреулері жарияланымдарға еніп, мұқият зерделеуге мүмкіндік берді, сонда кейбір тұжырымдамалардың болжамдық сипаты анық көрінді. Оның идеяларының байлығы, олардың үнемі дамуы және Кавальер Смиттің эволюциялық жолдарды (филогенезді) зерттеуі мен нәтижесінде пайда болған жіктелімдерге көшуі, оның ерекше сипатын қалыптастырды.

Кавальер-Смиттің баяндау стилі

Кавалер Смит Чарльз Дарвиннің бұрынғы дәстүрлі стиліне, яғни повествотивтік тәсілге адалуда батыл болды. Оның бір мысалы – Chromista жақтаушылығы, ол хлорофилл a және c (негізінен хризофиттер және басқа да страменопилдер, криптофиттер және гаптофиттер) бар пластидтерді біріктірді, топтың кладаға сәйкес келетіндігіне қарамастан, бұл туралы нақты дәлелдер бар еді. Кавалер Смит хлорофилл a/c пластидтерін үш топтың ортақ ата-тегі алған бір эндосимбиотикалық оқиға болды деп мәлімдеді, ал топтар арасындағы айырмашылықтар (цитологиялық құрамдастар мен олардың орналасуы сияқты) кейінгі эволюциялық өзгерістердің нәтижесі болды. Хромисттердің монофилетикалық екендігін түсіндіру үшін, сондай-ақ, барлық үш топтың гетеротрофты (протозоалық) мүшелері пластидтері бар ата-тегінен пайда болған болуы керек еді. Балама гипотеза бойынша, үш хромофит тұқымдасы тығыз байланысты емес (басқа тұқымдастарды ескермей), яғни полифилетикалық, олардың барлығы пластидсіз ата-тегінен шыққан, ал жеке симбиотикалық оқиғалар хлорофилл a/c пластидтерін страменопилдер, криптомонадтар және гаптофиттерде қалыптастырған. Кейінгі зерттеулерде хромисттердің полифилиясы расталды. Кавалер Смит эволюциялық түсініктерді таксондарға және иерархиялық схемаларға аударатын объективті және қайталанатын әдістемеге ие болмағандықтан, оның жарияланымдарын мұқият қадағаламағандар үшін оның жұмысы көбінесе шатастыру тудырды. Оның көптеген таксондары жиі түзетуді қажет ететін, төменде көрсетілгендей. Бұл, өз кезегінде, таксономиялық атау қолданылған таксондардың шегіне қатысты түсініспеушіліктерге әкелді. Кавалер Смит инновациялық таксономиялық ұғымдар үшін таныс атауларды (мысалы, Protozoa) қайта қолданды. Бұл түсініспеушілік тудырды, өйткені Protozoa ескі мағынасында да, жаңа мағынасында да қолданылды және осы күнге дейін қолданылуда. Кавалер Смиттің жылдам жариялануға бейімділігі және оның баяндамалары мен таксономиялық қорытындыларын жиі өзгертуі оның тәсілдері мен талаптарын жиі талқылауға себеп болды. Palaeos.com оның жазу стилін былай сипаттады: Оксфорд университетінің профессоры Кавалер Смит жоғары бағаланған үлкен еңбектер жиынтығын жасады. Дегенмен, оның ерекшелігін анықтау қиын, өйткені ол даулы. Бұл жазу стиліне байланысты болуы мүмкін. Кавалер Смит басқалар мәлімдеме жасайтын жерде мәлімдемелер жасайды, басқалар пікір білдіретін жерде мәлімдемелер жасайды және періштелердің аяқ басуға қорқатын жерлерде пікір білдіреді. Сонымен қатар, ол мақтаншыл, реакциялық және тіпті қиыншылық тудырушы болып көрінуі мүмкін. Екінші жағынан, ол басқалар қателескен кезде дұрыс болғанның көптеген мысалдары бар. Біздің ойымызша, мұның бәрін басып өтетін бір ғана ерекшелік бар: ол егжей-тегжейге ден қояды. Бұл өте ұзақ, өте күрделі мақалаларға әкеледі және оның ерте өмірге қатысты көзқарастарын түсіндіруге тырысқандардың арасында қараңғы шулар, шаштарды жырту және тістерді сығыруға себеп болады. Мысалы, Zrzavý (2001) [және] Patterson (1999) қараңыз. Дегенмен, ол барлық маңызды фактілерді қарастырады.

Кавальер-Смиттің үлесі

Кавалер Смит барлық тіршілік нысандарының, әсіресе протостардың таксономиясы және жіктелуі туралы кеңінен жазды. Оның биологияға қосқан маңызды үлестерінің бірі – өмірдің жаңа патшалығын ұсынғандығы: Хромиста, бірақ ол монофилеттік екені кеңінен қабылданбаған (жоғарыда қараңыз). Ол сондай-ақ эукариоттар үшін хромальвеолата (1981), опистоконта (1987), ризария (2002) және экскавата (2002) сияқты жаңа таксономиялық топтарды енгізді. Көпке танылғанмен, оның көптеген тұжырымдары даулы болып келді және ғылыми қауымдастықта кеңінен мойындалмады. Оның таксономиялық қайта қараулары барлық тіршілік нысандарының жалпы жіктелуіне үнемі әсер етіп отырды.

Сегіз патшалық үлгісі

Кавалер Смиттің алғашқы ірі жіктеу жүйесі – барлық организмдерді сегіз патшалыққа бөлу болды. 1981 жылы ол Роберт Уиттакердің Бес патшалық жүйесін толығымен қайта қарастыру арқылы сегіз патшалық болуы мүмкін деген ұсыныс жасады: Бактериялар, Эуфунги, Силиофунги, Animalia, Biliphyta, Viridiplantae, Cryptophyta және Euglenozoa. 1983 жылы ол жүйесін, әсіресе архебактериялардың бактериялардан бөлек топ екендігіне күшті дәлелдер пайда болғандықтан, 1981 жылғы жіктеуде қалдырылмаған көптеген тармақтарды қосу, полифилия мәселелерін шешу және туыстық байланыстар туралы жаңа идеяларды қолдау мақсатында қайта қарады. Сонымен қатар, митохондриясы жоқ кейбір протостардың табылуына байланысты жаңа ахуал туды. Митохондриялар протеобактерияның эндосимбиозының нәтижесі екені белгілі болғандықтан, бұл митохондриясыз эукариоттардың бастапқыда осындай болғаны және эукариогенезде маңызды қадам болғаны жорамасталды. Осыған байланысты, бұл митохондриясыз протистерге Архезоя протозандық кіші патшалығы ретінде ерекше мәртебе берілді, кейін ол патшалық деңгейіне көтерілді. 1993 жылы сегіз патшалыққа: Eubacteria, Archaebacteria, Archezoa, Protozoa, Chromista, Plantae, Fungi және Animalia кірді. Архезоя патшалығы полифилия және парафилия дәлелдеріне байланысты көптеген құрамы өзгерістерден өтті, соңында ол тоқтатылды. Ол Архезоя патшалығының бұрынғы кейбір өкілдерін Амебозоалар тобына жатқызды.

Жеті патшалық үлгісі

Кавалье Смит және оның әріптестері 2015 жылы классификацияны қайта қарап, оны PLOS ONE журналында жариялады. Олардың бұл жүйесінде прокариоттар екі қана қабылданып, бактериялар (бұрынғы "эубактериялар") және археялар (бұрынғы "архебактериялар") деп бөлінді. Бұл, бактериялар мен археялардың таксономиялық жобасы (TOBA) және «Тіршілік каталогы» бойынша қол жеткен келісімге негізделген.

Өмір ағашының ұсынылып отырған тамыры

2006 жылы Кавалер Смит барлық тіршілікке ортақ соңғы ата-тектің қамшысыз, грам-теріс бактерия ("негибактерия") болғанын, оның екі мембранасы бар екенін (дидерма бактериясы деп те аталады) ұсынды.

Марапаттар мен құрметтер

Кавалье Смит 1980 жылы Лондонның Линнеев қоғамының (FLS), 1983 жылы Биология институтының (FIBiol), 1987 жылы Корольдік өнер қоғамының (FRSA), 1988 жылы Канаданың жоғары деңгейдегі зерттеулер институтының (CIFAR), 1997 жылы Канаданың Корольдік қоғамының (FRSC) және 1998 жылы Лондонның Корольдік қоғамының (FRS) мүшесі болып сайланды. 2004 жылы Жапония императорынан Халықаралық биология сыйлығын, ал 2007 жылы зоология саласындағы Линнеев медалімен марапатталды. 1998 және 2007 жылдар аралығында Канаданың жоғары деңгейдегі зерттеулер институтының (CIFAR) мүшесі және CIFAR-дың интеграцияланған микробтық биоәртүрлілігі жөніндегі кеңесшісі болып тағайындалды. 2007 жылы Лондон зоологиялық қоғамының Фринк медалін жеңіп алды.