Кіріспе

Токио экспресі – Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы науқаны кезінде одақтас күштері берген атау, Жапон императорлық теңіз күштерінің кемелерін түнде Жаңа Гвинея және Соломон аралдары маңындағы жапон әскерлеріне адамдарды, жабдықтарды және құрал-жарақтарды жеткізу үшін пайдалануы. Бұл операцияға жылдам соғыс кемелеріне (көбінесе эсминецтерге), кейіннен суасты кемелеріне әскери қызметшілерді немесе жабдықтарды тиеу және кемелердің жылдамдығын пайдаланып, оларды қажетті жерге жеткізіп, бір түн ішінде бастапқы базаға оралу кірді, осылайша одақтас авиациясы оларды күндіз іске асыра алмады.

Атауы

Гуадалканалдағы одақтас күштер "Кактус" кодосымен белгіленген арал үшін "Кактус экспресі" деген атпен қайта жабдықтау миссияларын бастапқыда атады. АҚШ баспасөзі операциялық қауіпсіздікті сақтау мақсатымен бұл миссияларды "Токио экспресі" деп атағаннан кейін, одақтас күштер де бұл атауды қолдана бастады. Ал жапондықтар түнгі қайта жабдықтау миссияларын "Егеуқұйрық тасымалы" (鼠輸送) деп атады, себебі олар түнде жүзеге асырылды.

Ұйымдастыру және тарихы

Жапон күштеріне түнгі тасымалдау қажет болды, себебі Оңтүстік Тынық мұхитында одақтастардың әуедегі басымдығы орнады. Бұл 1942 жылдың тамызында Гуадалканалға одақтастардың қонуынан кейін және Хендерсон аэродромын "Кактус әуе күштері" базасы ретінде құрудан кейін көп ұзамай болды. Гуадалканал мен Жаңа Гвинеядағы жапондық күштерге әскерлер мен материалдарды баяу жүретін тасымалдау кемелерімен жеткізу күндізгі әуе шабуылына тым осал екені тез анықталды. Сондықтан, жапон Біріккен флотының бас қолбасшысы адмирал Исороку Ямамото, әуе шабуылының қаупі аз болғандықтан, жылдам әскери кемелерді түнде жеткізілімдер жасау үшін пайдалануға рұқсат берді. Токио экспресі 1942 жылдың тамызында Саво аралы шайқасынан кейін басталып, Соломон аралдары науқанының соңына дейін жалғасты. 1943 жылдың 26 қарашасында Сент-Джордж мүйісіндегі шайқаста соңғы үлкен экспресс рейсінің бірі тоқтатылып, жартылай дерлік қиратылды. Әдетте қолданылатын эсминецтер жүк тасымалдауға бейімделмегендіктен, көптеген жабдықтар болаттан жасалған барабандарға салынып, бір-біріне байланып, кемелер тоқтамайынша суға итеріліп жіберілді. Барабандар жағаға қарай ағып немесе қайықпен жиналып алынуы тиіс еді. Алайда, көптеген барабандар жоғалып немесе зақымдалды. Мысалы, 1942 жылдың желтоқсан айындағы бір түні 1500 барабан теңізге жіберілді, олардың тек 300-і ғана қайтарылды. Токио экспресі миссияларына пайдаланылған әскери кемелердің көп бөлігі Рабаул мен Бугенвилде орналасқан Сегізінші флотқа қарасты болды, бірақ Трукта орналасқан Біріккен флот бөлімшелерінің кемелері де экспресс миссиялары үшін уақытша қосылатын. Экспресс миссияларына тағайындалған әскери кемелердің құрамалары ресми түрде "Күшейту бөлімі" деп аталды, бірақ бұл бөлімнің көлемі мен құрамы миссиядан миссияға өзгеретін.

Стратегиялық әсері

Токио экспресі жапондықтар үшін екі жақты ұтысқа айналды, өйткені Токио экспресінің он бес айында көптеген эсминецтер жоғалды, ал нәтижесінде ешқандай пайда болмады. Бұл кемелерді қысымға ұшыраған жапондық кеме жасаушылықтары ауыстыра алмады, және олар бұрыннан тапшылықта болды. Сонымен қатар, олар конвойлерді сүйемелдеуге өте қажет болды, яғни, жапондық кемелерді американдық суасты қайықтарынан қорғап, метрополияны жабдықтауды қамтамасыз етуге керек болды. Жапон императорлық теңіз күштері қиын жағдайға түсті, себебі Хендерсон аэродромындағы американдық әуе күштері жапондықтарға баяу жүк тасымалдайтын кемелерді пайдалануға мүмкіндік бермеді. Эсминецтермен салыстырғанда, жүк кемелері отынды үнемдірек пайдаланды, сонымен қатар толыққанды әскерлерді, жеткілікті жабдықтар мен жарақтарды тасымалдауға және тиімді жүк тиеу-түсіру жүйесіне ие болды. Бірақ олар баяу және маневрлеуге қиын болды, сондықтан оңай батып кетті – тек алмастырылмайтын жабдықтар мен жүк кемелерін ғана емес, сонымен қатар олардың үмітсіз жағдайдағы әскерлерін де жабдықтаусыз қалдырып, олардың күресу қабілетін азайта түсті. Нәтижесінде, теңіз күштері, Императорлық Жапонияның мұнаймен қамтамасыз етілудегі кемшілігін ескере отырып, эсминецтерді пайдалану кезінде қажеттіліктен артық отын жұмсауға мәжбүр болды, яғни "көрсетілгендей экономикалық емес науқанды" жүргізуге мәжбүр болды, және бұл отын "өте құнды (және осал) флот эсминецтерін ашық алдыңғы шепке орналастыру үшін пайдаланылды, ал аралдағы американдық қырғынға жеткілікті адамдар мен жарақтар жеткізілмеді". Ең жақсы жағдайда да (жеткізілген жүктің бес бөлігінің бірі ғана жағалауға жеткенде) эсминецтер стратегиясы құрлықтағы ұтылған соғысқа және өте қымбат теңіз жеңілісіне әкелді.

Джон Ф. Кеннеди және PT-109

Джон Ф. Кеннедидің PT 109 қайығы 1943 жылдың 1-2 тамыз түндегі Токио экспресіне жасалған "жақсы жоспарланбаған және үйлестірілмеген" шабуылда жоғалды. 15 PT қайығы 60 торпеданы отырды, олардың саны отыздан асты, бірақ бірде-бір дұрыс тимеді, ал PT 109 қайығы Амагири эсминецімен соғысып, батып кетті. Амагири эсминеці жабдықтау миссиясынан оралғанда, шамдары өшірілген күйде, жоғары жылдамдықпен келе жатқан болды.

Гуадалканалдағы Токио экспресінің соңы

1943 жылдың ақпан айының басына қарай одақтастар Гуадалканалда жеңіске жетіп, оны адаммен және жабдықпен қамтамасыз ету үшін қолданылған "Слот" аймағын толық бақылауға алды. Бұл, әлсіреген жапон әскеріне аралды және оның аса құнды Хендерсон әуежайын қайтарып алуға тырысуға мүмкіндік бермеді. Аралдағы жапондықтарға қарсы соңғы жеңісті хабарлау мақсатында, 1943 жылдың 9 ақпанында аралдағы одақтас құрлық әскерлерінің командирі генерал Александр Патч жоғары тұрған адмирал Уильям Ф. Хэлсиге: "Токио экспресі енді Гуадалканалға тоқтамайды" деген хабарлама жолдады.

Желі

Жапондық демобилизация бюроларының ресми тізілімінің аудармасы, онда Жапон императорлық армиясы мен әскери-теңіз күштерінің Тынық мұхиты соғысының Оңтүстік-Батыс аймағындағы қатысуы туралы мәліметтер келтірілген.