Кіріспе
Ирактық-американдық математик Томас Л. Саати (18 шілде 1926 – 14 тамыз 2017) Питтсбург университетінің еңбегі сіңген профессоры, ол Джозеф М. Кац Бізнес мектебінде оқытты. Ол – ірі масштабты, көп тарапты, көп критерийлі шешімдерді талдау үшін қолданылатын шешім қабылдау аясы – Аналитикалық иерархия процесінің (АИП) және оның тәуелділік пен кері байланыспен шешімдерге жалпыламасы – Аналитикалық желі процесінің (АЖП) изобретаторы, архитектор және негізгі теоретик. Кейін ол АЖП математикасын нейрондық желі процесіне (НЖП) нейрондық оқу және синтез саласында қолдануға жалпылады, бірақ олардың ешқайсысы АИП сияқты кең танылмады. Ол 2017 жылдың 14 тамызында бір жыл бойы онкологиялық аурумен күрескеннен кейін дүние салды. Питтсбург университетінде жұмыс істегенге дейін Саати Пенсильвания университетінің Уортон мектебінде статистика және операциялық зерттеулер профессоры болды (1969–1979). Осыған дейін ол он бес жыл АҚШ үкіметтік мекемелерінде және үкіметтік тапсырыспен зерттеулер жүргізетін компанияларда жұмыс істеді. Сол кездегі жұмыс берушілеріне Пентагондағы МТИ-дың Операциялық бағалау тобы, Теңіз зерттеулер бюросы және АҚШ Мемлекеттік департаментінің Қаруды бақылау және қарусыздандыру агенттігі кірді.
Thomas L. Saaty (July 18, 1926 – August 14, 2017) was a Distinguished University Professor at the University of Pittsburgh, where he taught in the Joseph M. Katz Graduate School of Business. He is the inventor, architect, and primary theoretician of the Analytic Hierarchy Process (AHP), a decision making framework used for large scale, multiparty, multi criteria decision analysis, and of the Analytic Network Process (ANP), its generalization to decisions with dependence and feedback. Later on, he generalized the mathematics of the ANP to the Neural Network Process (NNP) with application to neural firing and synthesis but none of them gain such popularity as AHP. He died on the 14th of August 2017 after a year long battle with cancer. Prior to coming to the University of Pittsburgh, Saaty was professor of statistics and operations research at the Wharton School of the University of Pennsylvania (1969–79). Before that, he spent fifteen years working for U. S. government agencies and for companies doing government sponsored research. His employers at that time included the Operations Evaluation Group of MIT at the Pentagon, the Office of Naval Research, and the Arms Control and Disarmament Agency at the U. S. State Department.
Үлестер
Саати Питтсбург университетінің еңбегі сіңген профессоры болды. Ол операциялық зерттеулер (параметриялық сызықтық бағдарламалау, эпидемиялар және биологиялық агенттердің таралуы, кезек теориясы және операциялық зерттеулермен байланысты мінез-құлық математикасы), қару-жарақ бақылау және қарусыздандыру, сондай-ақ қалалық жоспарлау салаларына үлес қосты. Ол математика, операциялық зерттеулер және шешім қабылдау тақырыбында 35 кітап және 350 мақала жазған. Олардың арасында графтар теориясы және оның қолданылуы, сызықтық емес математика, аналитикалық жоспарлау, ойын теориясы және қақтығыстарды шешу сияқты пәндер бар. Математикалық генеалогия жобасы бойынша, оның 14 докторанты болған. Саатидің өзі Йель университетінде Эйнар Хилледің шәкірті болды. Бейбітшілік пен қақтығыстарды шешуге ұзақ жылдар бойы қызығушылық танытқан Саати 1983 жылы көптеген елдерде филиалдары бар және зейнеткер дипломаттар, келіссөзшілер мен қақтығыстарды талдаушылармен жұмыс істейтін қақтығыстарды шешу жөніндегі халықаралық орталық құруды ұсынды. Бұл идея алғаш рет 1984 жылғы наурыз айында жарық көрген "Атом ғалымдарының бюллетені" журналында "Қақтығыстарды шешу орталығы" деген мақаласында жарияланды және кейін 1989 жылы J. M. Alexander-мен бірлесіп жазған "Қақтығыстарды шешу" кітабының қосымшасында пайда болды. Бұл ұсыныстың қазіргі заманғы қайта қарастырылған нұсқасы оның Питтсбург университетіндегі өмірбаянымен бірге жарияланған. 2002 жылы операциялық зерттеулерге 1954 жылдан бергі ең маңызды үлестерді тізімдеген мақалада Саатидің төрт еңбегі көрсетілді: "Параметриялық бағдарламалау" (1954, С. И. Гасспен бірлесіп), "Операциялық зерттеулердің математикалық әдістері" (1959), "Кезек теориясының элементтері" (1961) және "Аналитикалық иерархия процесі" (1980). Операциялық зерттеулерге арналған кітап бұл саланың формалды математикалық әдістерін тұңғыш рет жинақтады және орыс және жапон тілдеріне аударылды. Кезек теориясы бойынша жан-жақты жұмысты Оксфорд университетінің математикалық шолуларында Д. Г. Кендалл қарап, бұл кітапты "кезек теориясының маңызды энциклопедиясы" деп атады, кітаптың соңындағы библиографиядағы 910 тармақ оның ауқымын көрсетеді. "Қару-жарақ бақылау және қарусыздандырудың математикалық әдістері" кітабы 1969 жылғы сәуірде "Менеджмент ғылымы" журналында қарастырылды: "Бұл қызықты кітап саясаттағы дұрыс математикалық құрылымдарды анықтаудың қазіргі міндетіне маңызды үлес қосады. Оның көптеген қызықты модельдері мен тақырыбының өте маңыздылығына байланысты ұсынылады". Аналитикалық иерархия процесі PageRank алгоритмін 20 жылдан астам уақытқа бұрын болжады, бұл тиісті матрицаның ең үлкен өзіндік мәніне сәйкес келетін өзіндік векторды пайдаланудың негізгі идеясы. Саати 2005 жылы Ұлттық инженерлік академияға, ал 1971 жылы Испанияның Корольдік ғылым академиясына (Real Academia de Ciencias Exactas, Físicas y Naturales) сайланды. 1973 жылы ол төрт түстік мәселе бойынша "Гатридің төрт түстік болжамындағы он үш түрлі-түсті вариациялары" атты мақаласы үшін Америка математикалық қауымдастығынан Лестер Р. Форд сыйлығын алды, ал 2000 жылы Халықаралық көп критериалды шешім қабылдау қоғамының алтын медалін алды. 2007 жылы ол QFD институтының Akao сыйлығын алды. 2008 жылы Аналитикалық иерархия процесін жасағаны үшін INFORMS Impact Prize сыйлығымен марапатталды. Импакт сыйлығы екі жылда бір рет операциялық зерттеулер және басқару ғылымдары саласына үлкен әсер еткен еңбектерді мойындау үшін беріледі. Идеяның немесе зерттеудің әсерінің кеңдігіне ерекше назар аударылады. 2011 жылы ол Польшаның Краков қаласындағы Ягеллон университетінен құрметті доктор ғылымы дәрежесін алды. 2011 жылдың желтоқсан айында ол "Ақпараттық технологиялар және шешім қабылдау" халықаралық журналында жарияланған профессор Луис Г. Варгаспен бірлесіп жазған "Топтық әл-ауқат функцияларының мүмкіндігі" атты мақаласы үшін ақпараттық технологиялар және шешім қабылдау саласына қосқан үлесі үшін Герберт Саймон сыйлығын алды. Университет ғалымдарының көпшілігі оның ұсынған негізінде жұмыс істейді. Саати 2017 жылдың 14 тамызында 91 жасында, қатерлі ісік диагнозы қойылғаннан кейін 14 ай өткен соң қайтыс болды.
Білім
PhD, Математика, Йель университеті, 1953 ж. (диссертация, Айнар Карл Хиллдің жетекшілігімен: "Бессел-Трикоми теңдеуі туралы"). Париж университетінде аспирантура, 1952–1953 жж. Математика магистрі, Йель университеті, 1951 ж. Физика магистрі, Американың католиктік университеті, 1949 ж. Бакалавр, Колумбия Юнион колледжі, 1948 ж.