Кіріспе
Басқару ғылымдары (немесе басқарушылық ғылымдар) – институттарға, корпорацияларға, үкіметтерге және басқа да ұйымдық құрылымдарға қатысты күрделі мәселелерді шешу және стратегиялық шешімдер қабылдаудың кең және салааралық зерттеуі. Ол басқару, экономика, бизнес, инженерлік, басқару консалтингі және басқа да салалармен тығыз байланысты. Ол математикалық модельдеу, статистика және сандық алгоритмдерді қоса алғанда, ғылыми зерттеулерге негізделген әртүрлі принциптерді, стратегияларды және талдау әдістерін қолданады. Мақсаты – ұйымның күрделі шешімдерге оңтайлы немесе жақын оңтайлы шешімдер табу арқылы ұтымды және дәл басқару шешімдерін қабылдау қабілетін жақсарту. Басқару ғылымдары бизнеске ғылыми әдістерді қолдана отырып, мақсаттарға жетуге көмектеседі. Бұл сала бастапқыда қолданбалы математиканың дамуынан туындады, онда алғашқы қиындықтар жүйелерді оңтайландырумен байланысты болды, оларды сызықтық модельдеуге болады, яғни объективті функцияның оптималдығын (пайданың максималды мөлшері, конвейерлік өндірістің тиімділігі, егін жинақымы, өткізу қабілеті және т.б.) немесе шығынның, тәуекелдің, бағаның ең төменгі деңгейін анықтау. Бүгінде басқару ғылымдарының пәлі, менеджерлік тұрғыдан маңызды түсініктер мен шешімдер алу үшін математикалық немесе басқа сандық формада құрылымдалған мәселелерге қатысты, әртүрлі басқарушылық және ұйымдастырушылық қызметті қамтуы мүмкін.
Management science (or managerial science) is a wide and interdisciplinary study of solving complex problems and making strategic decisions as it pertains to institutions, corporations, governments and other types of organizational entities. It is closely related to management, economics, business, engineering, management consulting, and other fields. It uses various scientific research based principles, strategies, and analytical methods including mathematical modeling, statistics and numerical algorithms and aims to improve an organization's ability to enact rational and accurate management decisions by arriving at optimal or near optimal solutions to complex decision problems. Management science looks to help businesses achieve goals using a number of scientific methods. The field was initially an outgrowth of applied mathematics, where early challenges were problems relating to the optimization of systems which could be modeled linearly, i. e., determining the optima (maximum value of profit, assembly line performance, crop yield, bandwidth, etc. or minimum of loss, risk, costs, etc.) of some objective function. Today, the discipline of management science may encompass a diverse range of managerial and organizational activity as it regards to a problem which is structured in mathematical or other quantitative form in order to derive managerially relevant insights and solutions.
Тарих
Қазіргі кезде басқару ғылымы бизнестің тиімділігін арттыратын шешімдерді табуға қатысты көптеген тақырыптарды қамтитын кең ұғым болса да, ол жақын арада ғылыми зерттеу саласы болған жоқ. Басқару ғылымы идеясын қалыптастырған көптеген кәсіпкерлер мен басқару мамандары бар. Дегенмен, көбінесе осы саланың негізін салушысы 20-ғасырдың басындағы Фредерик Уинслоу Тейлор саналады. Сонымен қатар, басқару саласындағы сарапшы Лютер Гулик және менеджмент саласындағы сарапшы Питер Друкер 1930 және 1940 жылдары басқару ғылымының дамуына үлкен әсер етті. Друкердің сөзіне сүйенсек, "корпорацияның мақсаты – экономикалық тиімділікке қол жеткізу", және осы ойлау жүйесі басқару ғылымының негізі болып табылады. Осы тұлғалардың ықпалынан бұрын, "халық адвокаты" деп танылған Луи Брандейс болды. 1910 жылы Брандейс "ғылыми басқару" деп аталатын жаңа бизнес тәсілін ұсынды. Бұл термин кейде Фредерик Уинслоу Тейлорға дұрыс емес атрибуцияланады. Осы адамдар басқару ғылымының бастапқы идеяларын ұсынып, оның қалыптасуына үлкен үлес қосты. Осы идея пайда болғаннан кейін, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одан әрі зерттелді. Осы тұста басқару ғылымы тек идея ғана емес, тәжірибелік қолданысқа ие болды. Мұндай тәжірибелер қазіргі кездегі ғылымның дамуына өте маңызды болды. Басқару ғылымының бастаулары операциялық зерттеуге байланысты, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтас күштер әскери операцияларға көмектесу үшін түрлі сала ғалымдарын тартқанда маңызды рөл атқарды. Осы алғашқы кезеңдерде ғалымдар шектеулі технологиялар мен ресурстарды тиімді пайдалану үшін қарапайым математикалық модельдерді қолданды. Осы модельдерді корпоративтік секторда қолдану басқару ғылымы деп аталды. 1967 жылы Стаффорд Биер басқару ғылымын "операциялық зерттеудің бизнеске қолданылуы" деп сипаттады.
Қолданбалар
Менеджмент ғылымының қолданылу аясы кең, сондықтан оны көптеген салаларда қолдануға болады. Төменде менеджмент ғылымының қолданылу мысалдары келтірілген. Қаржы саласында менеджмент ғылымы портфельді оңтайландыру, тәуекелді басқару және инвестициялық стратегияларды әзірлеуде маңызды рөл атқарады. Математикалық модельдерді қолдану арқылы сарапшылар нарық тенденцияларын бағалай алады, активтерді тиімді бөледі және қаржылық тәуекелдерді азайтады, бұл хабардар және стратегиялық шешімдер қабылдауға көмектеседі. Денсаулық сақтау саласында менеджмент ғылымы ресурстарды бөлуді, пациенттерді жазылу кестесін және мекемелерді басқаруды оңтайландыруда маңызды рөл атқарады. Математикалық модельдер медицина қызметкерлеріне операцияларды жеңілдетуге, күту уақытын қысқартуға және күтім көрсетудің жалпы тиімділігін арттыруға көмектеседі. Логистика және жеткізу тізбегін басқару менеджмент ғылымының қолданылуынан айқын пайда көреді. Оптимизациялау алгоритмдері маршруттарды жоспарлауда, қойманы басқаруда және сұранысты болжауда көмектеседі, бұл бүкіл жеткізу тізбегінің тиімділігін жақсартады. Өндірісте менеджмент ғылымы процестерді оңтайландыру, өндірісті жоспарлау және сапаны бақылауды қолдайды. Математикалық модельдер қиындықтарды анықтауға, өндіріс шығындарын азайтуға және жалпы өнімділікті арттыруға көмектеседі. Бұдан бөлек, менеджмент ғылымы жобаларды басқару, маркетинг және адам ресурстарында стратегиялық шешімдер қабылдауға үлес қосады. Сандық техникаларды пайдалану арқылы ұйымдар деректерге негізделген шешімдер қабылдап, ресурстарды тиімді бөліп, әртүрлі функционалдық салаларда жалпы өнімділікті арттыра алады. Қорытындылай айтқанда, менеджмент ғылымының қолданылуы өте кең, ол өнеркәсіптер спектрінде құнды түсініктер мен шешімдер ұсынады, нәтижесінде шешім қабылдау процестерін тиімдірек және нәтижелі етеді.