Кіріспе
Норвегиялық-америкалық бизнесмен және қайырымдылық ісіне қызмет етуші
Фред Кавли (20 тамыз 1927 – 21 қараша 2013) – норвегиялық-америкалық бизнесмен және қайырымдылық ісіне қызмет етуші. Ол Норвегияның Эресфьорд қаласындағы шағын шаруашылықта дүниеге келген. Ол Калифорния штатының Мурпарк қаласында орналасқан «Кавлико» корпорациясын құрды. Оның басшылығымен компания әлемдегі аэронавтика, автомобиль және өнеркәсіптік салаларға сенсорлар жеткізуші ірі компаниялардың біріне айналды, соның ішінде «General Electric» және «Ford Motor Company» сияқты компанияларға да қызмет көрсетті. 2000 жылы ол «адамзаттың игілігі үшін ғылымды дамыту және ғалымдардың еңбегін жұртшылыққа түсіндіру және қолдау көрсету» мақсатында «Кавли» қорын құрды. Қордың миссиясы астрофизика, наноғылым, нейроғылым және теориялық физика салаларындағы ғылыми-зерттеу институттарының халықаралық бағдарламасы, профессорлық қызметтер мен симпозиумдар арқылы іске асырылады. Қор астрофизика, наноғылым және нейроғылым салаларындағы «Кавли» сыйлығын тағайындайды. Ол көбінесе қайырымдылық қызметімен ақпарат құралдарында танымал болды.
Қавлидің өмірі
1927 жылы туған Кавли Норвегияның Эресфьорд ауылында (халқы 450 адам) өсті. 14 жасында ағасы Аслақпен бірге алғашқы кәсіпорнын ашты – автомобильдер үшін ағаш пеллетасынан отын шығару. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Норвегия нацистер басып алғанда болды. Әкесінің Сан-Францискода 13 жыл тұрғанынан шабыттанған жас Кавли АҚШ-қа көшіп кеткісі келді. Тронхеймдегі Норвегия Техникалық институтында (NTI) инженерлік білімін аяқтағаннан кейін үш күн өткен соң ол Америкаға аттанды. Жұмысы немесе демеушісі болмағандықтан, визалық өтініші бастапқыда қабылданбады, сондықтан 1955 жылы ол Канаданың Монреаль қаласына көшіп барды. Келесі жылы визасы мақұлданды және ол АҚШ-қа көшті. Ол Лос-Анджелесте "Атлас" зымыраларының ұшуын басқаруға арналған кері байланыс жүйесін әзірлейтін компанияда инженер болып жұмыс істеді. Ол осы жерде бас инженер болып көтерілді. Өз кәсібін құруды көздеген ол Los Angeles Times газетінде жарнама берді, онда "Өз кәсібін бастау үшін қаржылық қолдау іздейтін инженер" деген қарапайым, бірақ тиімді мәтін жазылған. Екі жылдан кейін ол Калифорния штатының Мурпарк қаласында орналасқан Kavlico Corporation компаниясын құрды. Оның басшылығымен компания әлемдегі эрокосмик, автомобиль және өнеркәсіптік салалар үшін сенсорлардың ірі жеткізушілерінің біріне айналды, соның ішінде General Electric және Ford Motor Company сияқты компанияларға да қызмет көрсетті. Норвегия және адамзат игілігі үшін жасаған еңбегі үшін 2008 жылы Норвегия ғылым және технология университеті оған құрметті докторлық дәрежесін берді. Кавли Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болды. Ол сондай-ақ АҚШ Президентінің ғылым және технология жөніндегі кеңесшілер кеңесінің және Калифорния университеті Президентінің ғылым және инновация жөніндегі кеңесінің бұрынғы мүшесі болды. 2009 жылы Кавли мырза Солтүстік-Батыс университетінен құрметті ғылым докторы дәрежесін алды. 2011 жылы ол АҚШ-тағы ең көне ғылыми білім беру орталықтарының бірі – Франклин институтынан Бизнес көшбасшылығы үшін Бауэр сыйлығын және Эндрю Карнеги сияқты жеке байлығын қоғамдық игілікке арнаған және филантроп ретінде табысты мансап жасаған тұлғаларға екі жылда бір рет берілетін Карнеги медалін алды. Сондай-ақ 2011 жылы Кавли мырзаға Осло университеті доктор философиясы дәрежесін құрметпен берді. Калифорния университетінің Санта-Барбара (UCSB) қорының мүшесі ретінде, ғылыми зерттеулер мен білім беруді қолдаумен қатар, оның қайырымдылық қызметіне Thousand Oaks Civic Arts Plaza-дағы Фред Кавли сахналық өнерлер театры және басқа да жобалар кіреді. Ол ажырасып, екі ересекті баласы бар еді. 2013 жылдың 21 қарашасында Кавли Санта-Барбарадағы Калифорниядағы үйінде холангиокарцинома – сирек кездесетін қатерлі ісік түріне операциядан кейін қайтыс болды.
Having no job or sponsor waiting for him, his visa application was initially rejected, and so in 1955 he immigrated to Montreal, Quebec, Canada instead. The following year his visa was approved and he moved to the United States. He found work as an engineer for a Los Angeles business that developed feedback flight controls for Atlas missiles. He would rise to the position of Chief Engineer here. Looking to start his own business he advertised in the Los Angeles Times newspaper soliciting financial backers with the simple but effective text "Engineer seeking financial backing to start own business". Two years later he founded the Kavlico Corporation, located in Moorpark, California. Under his leadership, the company became one of the world's largest suppliers of sensors for aeronautic, automotive, and industrial applications supplying amongst others General Electric and the Ford Motor Company. in recognition of his work on behalf of Norway and humanity. In 2008, he was also awarded an honorary doctorate, Doctor Honoris Causa, by the Norwegian University of Science and Technology, in recognition of his work to the benefit and advancement of science and research. Kavli was a Fellow of the American Academy of Arts and Sciences. He was also a former member of the U. S. President's Council of Advisors on Science and Technology, and former member of the University of California President's Board on Science and Innovation. In 2009, Mr. Kavli received an honorary Doctor of Science degree from Northwestern University. In 2011, he received the Bower Award for Business Leadership from the Franklin Institute, one of the oldest science education centers in the United States, and the Carnegie Medal of Philanthropy, which is given biennially to one or more individuals who, like Andrew Carnegie, have dedicated their private wealth to the public good, and who have sustained impressive careers as philanthropists. Also, in 2011, Mr. Kavli was conferred the degree of doctor philosopliae honoris causa by the University of Oslo. A Trustee of the University of California, Santa Barbara (UCSB) Foundation, in addition to supporting scientific research and education, his philanthropic activities include the Fred Kavli Theatre for Performing Arts at the Thousand Oaks Civic Arts Plaza, California, as well as other projects. He was divorced and had two grown children. On November 21, 2013, Kavli died at his Santa Barbara, California home after surgery for cholangiocarcinoma, a rare form of cancer.
Кавли сыйлығы
Кавли қоры арқылы Кавли астрофизика, наноғылым және нейроғылым салаларында ғылыми жүлделер құрды. Кавли жүлделері Норвегия ғылым және әдебиет академиясы мен Норвегияның білім және ғылыми-зерттеу министрлігінің бірлескен ұйымдастыруымен табыс етіледі және 2008 жылдан бері екі жыл сайын Ослодағы салтанатты шарада тапсырылып келеді. Әр жүлдеге диплом, алтын медаль және 1 000 000 АҚШ доллары қарастырылған. Кавли осы үш салаға – "ең үлкенінен, ең кішісіне, ең күрделісіне дейін" – қызығушылық танытуын қалады, себебі ол бұл салалардың 21 ғасырдың ең қызықты ғылыми салалары болып, зор пайда әкелу мүмкіндігіне ие деп санайды. Кавли сондай-ақ бұл жүлделердің ғылым саласындағы Нобель жүлделерінен ерекшеленуіне ниеттенгенін айтты. Осыған байланысты, жүлделердің бір маңызды айырмашылығы: Кавли жүлдесінің лауреаттарын беделді халықаралық ғалымдардан құралған комиссиялар анықтайды. Комиссия мүшелерін Қытай ғылым академиясы, Франция ғылым академиясы, Макс Планк қоғамы, АҚШ Ұлттық ғылым академиясы және Корольдік қоғам ұсынады, ал комиссия төрағаларын Норвегия ғылым және әдебиет академиясы таңдайды. 2008 жылдың 12 қарашасында Ақ үйдің Овал кабинетінде өткен қабылдауда АҚШ президенті Джордж Буш және ғылым жөніндегі кеңесшісі доктор Джон Марбургер Кавли жүлдесінің төрт американдық иегерін марапаттады. (Келесі жылдардағы лауреаттар туралы мәліметтерді Кавли жүлдесінен қараңыз.)
Кавли қоры
Кавли қоры Калифорния штатының Окснард қаласында орналасқан. Оның мақсаты – ғылымды адамзаттың игілігі үшін дамыту және ғалымдар мен олардың жұмысын жұртшылықтың түсінуі мен қолдауын күшейту. Ол 2000 жылы мырза Кавли құрған және АҚШ, Еуропа және Азияның жетекші университеттері мен институттарында ірі ғылыми-зерттеу институттарын құруға белсенді түрде қатысады. Кавли қоры Калифорния университеті Санта-Барбара, Калифорния университеті Беркли, Стэнфорд университеті, Калифорния технология институты, Чикаго университеті, Колумбия университеті, Йель университеті, Нью-Йорк университеті, Корнелл университеті, Калифорния университеті, Сан-Диего, Нидерландыдағы Дельфт технология университеті, Массачусетс технология институты, Пекин университеті, Қытай ғылым академиясы, Гарвард университеті, Кембридж университеті және Норвегия ғылым және технология университетінің кампустарында Кавли институттарын құруға гранттар берді. Бұл мекемелерге бүгінгі күнге дейін Кавли қорының көмегі тиді, және болашақта бұл тізімнің ұзаратыны күмәнсіз. Кавли институттарынан өзге, алты Кавли профессурасы құрылды: екеуі Калифорния университеті Санта-Барбарада, біреуі Калифорния университеті Лос-Анджелесте, біреуі Калифорния университеті Ирвинде, біреуі Колумбия университетінде және біреуі Калифорния технология институтында.
Құрметтер
Норвегия Корольдік Еңбек Орденінің Үлкен офицері. Норвегия ғылым және технология университеті – құрметті доктор.
Дәйексөздер
Адамның табиғатындағы білуге құштарлық бізді қазіргі деңгейге жеткізді, және болашақта да қажеттілікке сай жаңа биіктерге көтеретініне мен толық сенемін.