Кіріспе

Жасушаның электрлік зарядты бөлудегі өзгерістер

Биологияда деполяризация немесе гипополяризация – жасуша ішінде электрлік зарядтың таралуындағы өзгеріс, нәтижесінде жасушаның ішкі жағындағы теріс заряд сыртқы жағына қарағанда азаяды. Деполяризация көптеген жасушалардың жұмысы, жасушалар аралық байланыс және организмнің жалпы физиологиясы үшін маңызды. Жоғары сатыдағы организмдердегі жасушалардың көпшілігі жасуша сыртымен салыстырғанда теріс зарядталған ішкі ортаны сақтайды. Бұл зарядтың айырмашылығы жасуша мембранасының потенциалы деп аталады. Деполяризация процесінде жасушаның теріс ішкі заряды уақытша оңға қарай өзгереді (кем теріс). Теріс мембраналық потенциалдан оңға қарай өту, әрекет потенциалы сияқты бірнеше процестер кезінде жүреді. Әрекет потенциалы кезінде деполяризация соншалықты үлкен болады, жасуша мембранасының потенциалдық айырмашылығы қысқа мерзімге полярлығын кері айналдырады, яғни жасушаның ішкі жағы оң зарядқа ие болады. Зарядтың өзгеруі әдетте жасушаға натрий иондарының енуінен болады, бірақ ол кез келген катионның енуінен немесе кез келген анионның шығуынан да туындауы мүмкін. Деполяризацияның кері процесі гиперполяризация деп аталады. Биологияда "деполяризация" терминінің қолданылуы физикадағы қолданылуынан өзгеше, онда ол кез келген полярлықтың (яғни кез келген электр зарядының болуы, оң немесе теріс) нөлге өзгеруіне қатысты жағдайларды білдіреді. Деполяризация кейде "гипополяризация" деп те аталады. Дегенмен, жасуша ішінде тыныш потенциалды қалыптастыру процесі деполяризацияға ыңғайлы жасуша сыртындағы ортаны да жасайды. Натрий-калий сорғысы жасушаның ішкі және сыртқы жағдайларын деполяризация үшін оңтайландыруға жауапты. Жасушадан әрбір екі оң зарядты калий ионын (K+) шығаруға бірқатар үш оң зарядты натрий ионын (Na+) сору арқылы жасушаның тыныш потенциалы ғана емес, сонымен қатар жасуша сыртындағы натрий концентрациясын арттыру және жасуша ішіндегі калий концентрациясын арттыру арқылы қолайсыз концентрация градиенті де құрылады. Жасушада калийдің және жасуша сыртында натрийдің артық мөлшері болғанымен, пайда болған тыныш потенциал плазмалық мембранадағы вольтажға сезімтал иондық каналдардың жабылуын сақтайды. Бұл мембрана арқылы сорғыланған иондардың таралуына жол бермейді және калийдің ағып кету каналдарының жұмысын қамтиды, бұл калий иондарының бақыланатын пассивті ағымын қамтамасыз етеді, бұл теріс тыныш потенциалды қалыптастыруға көмектеседі. Бұл жылдам өзгерістер жасушаның ішкі жағында жүруі үшін жасушаның плазмалық мембранасында бірнеше оқиғалар орын алуы керек. Натрий-калий сорғысы жұмысын жалғастыра отырып, жасуша тыныш потенциалда болған кезде жабылып қалған вольтажға сезімтал натрий және кальций каналдары вольтаждың бастапқы өзгеруіне жауап ретінде ашылады. Натрий каналдары мембрана деполяризацияланғаннан кейін де жылдам жабылуға себеп болатын ішкі инактивация механизміне ие. Бұл тепе-теңдік кезінде натрий каналдары инактивацияланған күйге енеді, мембраналық потенциал қайтадан теріс зарядталғанға дейін натрий иондарының ағынын уақытша тоқтатады. Жасушаның ішкі жағы жеткілікті оң зарядталғаннан кейін деполяризация аяқталады және каналдар тағы да жабылады.

Гиперполяризациялау

Реполяризация процесі жасушаның потенциалын шамадан тыс арттырады. Калий иондары аксоннан осылайша көп мөлшерде шығып, тынығу потенциалын асып кетеді, нәтижесінде жаңа жасуша потенциалы тынығу потенциалынан теріс болады. Тынығу потенциалының толыққанды қалпына келуіне барлық вольтажға сезімтал иондық каналдардың жабылуы және натрий-калий иондық сорғысының жұмысы ықпал етеді.

Нейрондар

Деполяризация адам организміндегі көптеген жасушалардың жұмысы үшін өте маңызды, мысалы, бір нейронның ішінде де, екі нейрон арасында да стимулдардың берілуі соның дәлелі. Стимулдарды қабылдау, олардың нейрондық интеграциясы және нейронның стимулдарға жауабы – бәрі де нейрондардың деполяризацияны пайдаланып стимулдарды нейрон ішінде немесе нейрондар арасында жеткізуге қабілетіне байланысты.

Стимулға жауап беру

Нейронға түсетін әсер физикалық, электрлік немесе химиялық болуы мүмкін, сондай-ақ олар нейронды белсенділендіре немесе тежей алады. Тежегіш әсер нейронның дендритіне жіберіледі, бұл нейронның гиперполяризациясына себеп болады. Тежегіш ынталандырудан кейінгі гиперполяризация нейрон ішіндегі кернеудің тыныш күйдегі потенциалынан төмендеуіне әкеледі. Нейронды гиперполяризациялау арқылы тежегіш ынталандыру деполяризацияның болуы үшін жеңіліп өтуге тиіс үлкен теріс зарядты тудырады. Ал қоздырғыш әсер керісінше, нейронның кернеуін арттырады, бұл нейронды тыныш күйдегіден қарағанда деполяризацияға оңайрақ бейімдейді. Ол қоздырғыш немесе тежегіш болсын, әсер нейронның дендриттері арқылы клетка денесіне интеграциялану үшін жіберіледі.

Стимулдарды интеграциялау

Стимулдар жасуша денесіне жеткеннен кейін, жүйке жауап беру үшін әртүрлі стимулдарды интеграциялауы керек. Дендриттер арқылы келген стимулдар аксон төбешігінде жиналады, онда олар нейрондық жауапты анықтау үшін қосылады. Егер стимулдардың қосындысы белгілі бір кернеуге, яғни шектік потенциалға жетсе, деполяризация аксон төбешігінен аксон бойымен жалғасады.

Жауап

Аксон дөңесінен аксон терминалына қарай жүретін деполяризация толқыны әрекет потенциалы деп аталады. Әрекет потенциалы аксон терминалына жетеді, онда ол нейроннан нейротрансмиттерлердің босатылуын қозғастырады. Аксоннан босатылған нейротрансмиттерлер басқа нейрондар немесе бұлшықет жасушалары сияқты басқа жасушаларды стимуляциялауды жалғастырады. Нейрон аксоны бойынша әрекет потенциалы өткеннен кейін, келесі әрекет потенциалы аксон арқылы жүруі үшін аксонның тыныш мембраналық потенциалы қалпына келтірілуі керек. Бұл нейронның қалпына келтіру кезеңі деп аталады, осы кезеңде нейрон басқа әрекет потенциалын жіберуге қабілетсіз.

Көздің таяқшалары

Жасушалар ішіндегі деполяризацияның маңыздылығы мен әмбебаптығын көздің таяқша жасушалары мен олармен байланысты нейрондар арасындағы қарым-қатынаста байқауға болады. Таяқша жасушалары қараңғыда болғанда, олар деполяризацияланады. Таяқша жасушаларында бұл деполяризация деполяризацияланған күйдегі таяқша жасушасының жоғары вольтаждығының арқасында ашық күйінде қалатын иондық каналдармен сақталады. Бұл иондық каналдар кальций мен натрийдің жасушаға еркін өтуіне мүмкіндік береді, деполяризацияланған күйді ұстап тұрады. Деполяризацияланған күйдегі таяқша жасушалары үнемі нейротрансмиттерлерді бөліп шығарады, олар өз кезегінде таяқша жасушаларымен байланысты жүйкелерді қозады. Бұл цикл таяқша жасушалары жарыққа түскенде бұзылады; таяқша жасушасының жарықты сіңіруі натрий мен кальцийдің таяқша жасушасына кіруін жеңілдеткен каналдардың жабылуына себеп болады. Бұл каналдар жабылғанда, таяқша жасушалары аз нейротрансмиттер шығарады, бұл миға жарықтың күшеюі ретінде қабылданады. Сондықтан, таяқша жасушалары мен олармен байланысты нейрондардың жағдайында, деполяризация сигналдың берілуін қосатын емес, керісінше, миға жетіп тоқтатуға кедергі келтіреді.

Қан тамырлары эндотелийі

Эндотелий – қан және лимфа тамырларының ішкі бетін қаптаған жай қабықты эпителий жасушаларының жұқа қабаты. Қан тамырларын қаптаған эндотелий қан тамырлары эндотелийі деп аталады, ол жүрек-қан тамыр жүйесінен қан ағыны мен қан қысымының күштеріне төтеп беруге тиіс. Осы жүрек-қан тамыр жүйесі күштеріне төтеп беру үшін эндотелий жасушалары бір мезгілде қан айналымы күштеріне төтеп бере алатын, сонымен қатар құрылымының беріктігінде белгілі бір деңгейде икемділікті сақтайтын құрылымға ие болуы керек. Қан тамырлары эндотелийінің құрылымдық беріктігінің икемділігі жүрек-қан тамыр жүйесінің жалпы функциясы үшін маңызды. Қан тамырларындағы эндотелий жасушалары олардың құрылымының беріктігін өзгерту арқылы қан тамырларының тонусын сақтайды, қан тамырларының қатаюын алдын алады, тіпті жүрек-қан тамыр жүйесіндегі қан қысымын реттеуге көмектеседі. Эндотелий жасушалары деполяризацияны пайдаланып, осы мүмкіндіктерге жетеді, осы арқылы құрылымдық беріктігін өзгертеді. Эндотелий жасушасы деполяризацияға ұшырағанда, оның қатаңдығы мен құрылымдық беріктігі айқын түрде төмендейді, себебі осы жасушаларды құрылымдық тұрғыдан қолдайтын талшықтар желісі өзгереді. Қан тамырлары эндотелийіндегі деполяризация эндотелий жасушаларының құрылымдық тұтастығы үшін ғана емес, сонымен қатар қан тамырлары эндотелийінің қан тамырларының тонусын реттеуге, қан тамырларының қатаюын болдырмауға және қан қысымын реттеуге көмектесу қабілеті үшін де маңызды.

Жүрек

Деполяризация жүректің төрт камерасында болады: екі атрияда бірінші, содан кейін екі қарыншада. Оң жақ көкбауыр қабырғасындағы синоатриалдық (SA) түйін оң және сол жақ атрияларда деполяризацияны бастайды, бұл электркардиограммадағы P толқынына сәйкес жиырылуға себеп болады. SA түйін деполяризация толқынын атриовентрикулярлық (AV) түйінге жібереді, ол атриялар жиырылуын аяқтау үшін шамамен 100 мс-тай кешіктіріп, содан кейін QRS толқынында байқалатын екі қарыншаның жиырылуын тудырады. Осы уақытта атриялар қайта поляризацияланып, босаңсайды. Қарыншалар T толқынында қайта поляризацияланады және босаңсытылады. Бұл процесс жүректе қандай да бір мәселе болмаса, үздіксіз жалғаса береді.

Деполяциялық блокерлер

Деполяризацияны бұғаттаушы агенттер деп аталатын дәрілер бар, олар деполяризацияға жауапты каналдарды ашып, олардың жабылуына жол бермей, соның салдарынан реполяризация процесін тоқтатады және ұзаққа созылған деполяризацияны тудырады. Мысалдарға никотиндік агонисттер, суксаметоний және декаметоний жатады.