Кіріспе

Дөңгелек дәншелерден тұратын тас метеориттерінің класы. Хондрит /'//k//Q//n//d//r//ai//t/ – тас (металл емес) метеорит, ол туған денесінің балқуы немесе дифференциациялануы нәтижесінде өзгермеген. Олар Күн жүйесінің ерте кезеңдеріндегі түрлі шаң мен ұсақ дәншелердің бірігуінен алғашқы астероидтардың пайда болуымен қатар құрылады. Планетаның гравитациялық тартылысына түскен кейбір денелер, планета бетіне қарай траекториямен (жылдам немесе көптеген айналымдардан кейін) келіп, ең көп кездесетін метеорит түріне айналады. Олардың метеориттердің жалпы санына үлесі 85,7%-дан 86,2%-ға дейін ауыспайды. Оларды зерттеу Күн жүйесінің пайда болуы мен жасын, органикалық қосылыстардың синтезін, тіршіліктің бастауын және Жерде судың болуын түсінуге маңызды ақпарат береді. Олардың ерекшеліктерінің бірі – хондрулдардың болуы (көне грек тілінен χόνδρος – дән), олар әртүрлі минералдардың балқыған немесе жартылай балқыған тамшылары түрінде ғарышта қалыптасқан дөңгелек дәншелер. Хондрулдар көлем бойынша хондриттің 20%-дан 80%-ын құрайды. Хондриттерді темір метеориттерден темір мен никельдің төмен мөлшерімен ажыратуға болады. Хондрулдары жоқ металл емес метеориттер ахондриттер деп аталады, олар хондриттерге қарағанда кейінірек пайда болған деп саналады. Қазіргі таңда әлемдік коллекцияларда 27 000-нан астам хондрит сақталған. 1976 жылы Жілін метеорит жауынынан табылған ең ірі жеке тас 1770 кг салмаққа ие. Хондриттердің құлауы бірнеше тастан бастап, мыңдаған тастардан тұратын ерекше жауынға дейін жетеді. Мұндай жағдайдың бір мысалы – 1912 жылы Холбрукта болған құлау, онда Солтүстік Аризонада шамамен 14 000 тас жерге түсті.

Шығуы мен тарихы

Хондриттер 4,54 миллиард жыл бұрын Күн жүйесінің бастапқы кезеңінде болған шаң мен ұсақ бөлшектердің бірігуінен пайда болды, бұл 4,54 миллиард жылдан астам уақыттан бері астероидтардың пайда болуына әкелді. Хондриттердің ата-аналық денелері – бұл ешқашан еріп, планеталық дифференциацияға ұшырамаған, шағын және орташа өлшемді астероидтер. 206Pb/204Pb әдісімен жасалған жас анықтамасы 4,566.6 ± 1.0 Ma шамасында, басқа хронометрлердің көрсеткіштерімен сәйкес келеді. Олардың жасын растайтын тағы бір көрсеткіш – хондриттердегі тұрақсыз элементтердің мөлшері, біздің галактикамыздағы Күн мен басқа жұлдыздардың атмосферасындағы мөлшерге ұқсас. Хондрит астероидтары ішкі температураның әсерінен ерімейтін болса да, олардың көпшілігі ішкі құрамында маңызды жылулық метаморфизмге ұшыраған температураға жетті. Жылудың көзі, ең алдымен, жаңадан пайда болған Күн жүйесінде болған, жартылай өмір сүру мерзімі бірнеше миллион жылдан аз қысқа өмір сүретін радиоизотоптардың (әсіресе 26Al және 60Fe) ыдырауынан туындаған энергия болды, бірақ астероидтарға соқтығысулар да қызуға себеп болуы мүмкін. Көптеген хондриттік астероидтарда судың көп мөлшері бар, бұл тас материалмен бірге мұздың бірігуінен туындаған болуы мүмкін. Осының салдарынан көптеген хондриттерде сулы минералдар, мысалы, саз текті минералдар бар, олар судың астероидтегі тау жыныстарымен әрекеттесуі нәтижесінде пайда болды, бұл процеске сулы өзгеріс деп аталады. Сонымен қатар, барлық хондриттік астероидтар басқа астероидтармен соқтығысудан туындаған соққылық және әсерлік процестерге ұшырады. Бұл оқиғалар қарапайым тығызданудан бастап, брекшиялардың, тамырлардың, жергілікті балқудың және жоғары қысымды минералдардың пайда болуына дейін әртүрлі әсерлерге әкелді. Осы екіншілік жылулық, сулы және соққылық процестердің жиынтық нәтижесі – қазіргі таңда белгілі хондриттердің тек бір бөлігі ғана бастапқы шаң, хондрулдар мен олардың пайда болған инклюзияларын өзгермеген күйде сақтап қалды.

Сипаттамалары

Хондриттердің құрамындағы маңызды компоненттердің бірі – жұмбақ хондрулдар, миллиметрлік шар тәрізді денелер, олар ғарыш кеңістігінде еркін қалқып жүзген, балқыған немесе жартылай балқыған тамшылар түрінде пайда болған; көптеген хондрулдар оливин мен пироксен силикат минералдарына бай. Хондриттерде сондай-ақ Күн жүйесіндегі ең ерте пайда болған нысандардың бірі – отқа төзімді инклюзиялар (оның ішінде Ca–Al инклюзиялары), металдық Fe Ni және сульфидтерге бай бөлшектер, сондай-ақ силикат минералдарының жекелеген түйіршіктері де кездеседі. Хондриттердің қалған бөлігі ұсақ түйіршікті (микрометрлік немесе одан да кіші) шаңнан тұрады, ол тау жынысының матрицасы ретінде кездесуі мүмкін, немесе жеке хондрулдар мен отқа төзімді инклюзиялардың айналасында шеттер немесе қабықшалар түзеді. Осы шаңның ішінде Күн жүйесінің пайда болуына дейін қалыптасқан және галактиканың басқа бөліктерінде пайда болған Күнге дейінгі түйіршіктер бар. Хондрулдардың ерекше құрылымы, құрамы және минералогиясы бар, ал олардың пайда болуы әлі де ғылыми пікірталас нысаны болып табылады. Ғылыми қауым мұндай сфералар Күн жүйесі арқылы өткен соққы толқынының әсерінен пайда болды деген консенсусқа келгенімен, осы соққы толқынының себебіне қатысты әлі де келіспеушіліктер бар. 2005 жылы жарияланған мақалада Юпитерді қалыптастырған газды дискінің гравитациялық тұрақсыздығы 10 км/с жылдамдықпен соққы толқынын тудырды, нәтижесінде хондрулдар пайда болды деп жорамалданды.

Хондриттердің жіктелуі

Хондриттер минералогиясы, химиялық құрамы және оттегі изотоптарының құрамы негізінде шамамен 15 түрлі топқа бөлінеді (Метеориттер жіктемесін қараңыз). Хондриттердің әртүрлі топтары жеке астероидтардан немесе туысқан астероидтар тобынан пайда болған болуы мүмкін. Әрбір хондрит тобының хондрулалар, отқа төзімді инклюзиялар, матрица (тозаң) және басқа компоненттердің ерекше қоспасы мен сипаттамалық дән мөлшері болады. Хондриттерді жіктеудің басқа тәсілдеріне ауа райының әсері мен соққылар жатады. Хондриттерді петрологиялық типі бойынша да жіктеуге болады, бұл олардың жылулық метаморфозаға ұшыраған немесе сулы түрде өзгерген деңгейін көрсетеді (оларға 1 мен 7 арасындағы сан беріледі). "3" саны тағайындалған хондриттегі хондрулалар өзгертілмеген. Санның артуы термиялық метаморфозаның күшеюін білдіреді, ең жоғарысы 7, онда хондрулалар жойылған. 3-тен төмен сандар хондрулалары судың әсерінен өзгерген хондриттерге беріледі, ал 1-ге дейін хондрулалар осы өзгерістің салдарынан жойылған. Әртүрлі жіктеу схемаларының жиынтығы төмендегі кестеде келтірілген.

Түрі Төртүрлі түрі Ерекше белгілері/Хондрула сипаттамасы Әріптік белгілеу

Энстатит хондриттері Молы E3, EH3, EL3
Ерекше E4, EH4, EL4
Кем ерекше E5, EH5, EL5
Мүлдем ерекше емес E6, EH6, EL6
Еріген E7, EH7, EL7

Қалыпты хондриттер
H Молы H3–H3,9
Ерекше H4
Кем ерекше H5
Мүлдем ерекше емес H6
Еріген H7
L Молы L3–L3,9
Ерекше L4
Кем ерекше L5
Мүлдем ерекше емес L6
Еріген L7
LL Молы LL3–LL3,9
Ерекше LL4
Кем ерекше LL5
Мүлдем ерекше емес LL6
Еріген LL7

Көміртек хондриттері
Ivuna Филлосиликаттар, Магнетит CI
Mighei Филлосиликаттар, Оливин CM1–CM2
Vigarano Fe, Ca минералдары мен Al-ға бай Оливин CV2–CV3.3
Renazzo Филлосиликаттар, Оливин, Пироксен, металдар CR
Ornans Оливин, Пироксен, металдар, Ca минералдары және Al CO3–CO3.7
Karoonda Оливин, Ca минералдары және Al CK
Bencubbin Пироксен, металдар CB
Loongana Хондрулалар мен CAIs, металдар CL
High Iron Пироксен, металдар, Оливин CH
Tagish Lake Филлосиликаттар, Магнетит, Ca Mg Fe карбонаттары TAG
Kakangari типі K
Rumurutiites Оливин, Пироксендер, Плагиоклаз, Сульфидтер R

Энстатиттік хондриттер

Энстатиттік хондриттер (сонымен қатар Е типіндегі хондриттер деп те аталады) – Жерге түсетін хондриттердің шамамен 2% ғана құрайтын сирек кездесетін метеориттер түрі. Қазірге дейін 200-ге жуық Е типіндегі хондрит белгілі.

Қарапайым хондриттер

Кәдімгі хондриттер Жерге түсетін метеориттердің ең көп таралған түрі болып табылады: барлық метеориттердің шамамен 80%-ы және хондриттердің 90%-дан астамы – кәдімгі хондриттер. ), сондай-ақ L және LL хондриттерінен кіші хондрулалар. Олар бронзиттен, оливинден, пироксеннен, плагиоклаздан, металдардан және сульфидтерден тұрады, ал кәдімгі хондриттердің ~42% осы топқа жатады (Метеорит құлау статистикасын қараңыз). L хондриттерінің жалпы темір мөлшері төмен (оның ішінде массасы бойынша 7–11% Fe–Ni металл). Кәдімгі хондриттердің ~46% осы топқа жатады, бұл оларды Жерге түсетін ең көп таралған метеориттер етеді. LL хондриттерінің жалпы темір және металл мөлшері төмен (массасы бойынша 3–5% Fe–Ni металл, оның 2% металл Fe), сондай-ақ олар бронзит, олигоклаз және оливин қамтиды. Олардың құрамында көміртекті қосылыстар, оның ішінде аминқышқылдары бар. Олардың құрамындағы ұшқыш заттардың ең жоғары үлесіне байланысты, олар күннен ең алыс қалыптасқан хондриттер саналады. Оларға шаңды матрицаның көп мөлшері және көміртекті хондриттерге ұқсас оттегі изотоптарының құрамы, өте төмен минералдық құрамы және энстатит хондриттеріне ұқсас жоғары металл мөлшері (көлем бойынша 6%-дан 10%-ға дейін) және кәдімгі хондриттерге ұқсас отқа төзімді литофильді элементтердің шоғырлануы тән. Олардың көптеген басқа да сипаттамалары O, E және C хондриттеріне ұқсас.

Румурути хондриттері

Румурути (R) типті хондриттер өте сирек кездесетін топ, 900-ге жуық тіркелген хондрит құлауларының ішінде тек біреуі ғана құлап түскені құжатталған. Олардың қарапайым хондриттермен ортақ қасиеттері бар, оның ішінде ұқсас хондрул түрлері, аздаған отқа төзімді инклюзиялар, көптеген элементтердің ұқсас химиялық құрамы және 17O/16O қатынасы Жер бетіндегі тастармен салыстырғанда айқын жоғары. Дегенмен, R хондриттері мен қарапайым хондриттер арасында маңызды айырмашылықтар бар: R хондриттерінде әлдеқайда көп шаңды матрицалық материал бар (тастың шамамен 50 пайызы); олар күшті тотыққан, құрамында аз мөлшерде металл Fe–Ni бар; және олардың 17O-мен байытылуы қарапайым хондриттерге қарағанда жоғары. Олардың барлық металлының дерлік бөлігі тотыққан немесе сульфидтер түрінде кездеседі. Оларда E хондриттеріне қарағанда аз хондрулдар бар және олар астероидтің реголитінен шыққан болуы мүмкін.

Құрамы

Хондриттер Күн жүйесінің өте ерте кезеңінде пайда болған материалдан жиналғандықтан және хондритті астероидтар балқымағандықтан, олардың құрамы өте бастапқы болып табылады. "Бастапқы" термині осы мағынада қолданылады, яғни химиялық элементтердің көпшілігінің мөлшері спектроскопиялық әдістермен өлшенген Күннің фотосферасындағы мөлшерлерден айтарлықтай ерекшеленбейді, ал ол Күн жүйесінің толыққанды өкілі болуы керек (ескерту: Күн сияқты газ тәрізді нысан мен хондрит сияқты тас арасындағы мұндай салыстыру жасау үшін ғалымдар сілтемелік нүкте ретінде кремний (Si) сияқты тас құраушы элементті таңдайды, содан кейін қатынастарды салыстырады. Осылайша, Күнде өлшенген Mg/Si атомдық қатынасы (1,07) CI хондриттерінде өлшенгенмен сәйкес келеді). Барлық хондриттердің құрамын бастапқы деп санауға болатын болса да, жоғарыда айтылғандай, әртүрлі топтар арасында айырмашылықтар бар. CI хондриттері газ түзетін элементтерден басқа (мысалы, сутек (H), көміртек (C), азот (N) және инертті газдар: гелий (He), неон (Ne), аргон (Ar) және т.б.) барлық құрамы бойынша Күнге ұқсас көрінеді. Басқа хондрит топтары күн құрамынан ерекшеленеді (яғни, олардың құрамы өзгерген) өте жүйелі түрде: Көптеген хондриттердің қалыптасуы кезінде металл бөлшектері силикатты минералдар бөлшектерінен ішінара бөлініп шықты. Нәтижесінде, металлдың толық мөлшері жетіспейтін астероидтардан (мысалы, L, LL және EL хондриттері) алынған хондриттерде сидерофильді элементтердің барлығы жетіспейді, ал металлдың артық мөлшері бар астероидтардан (мысалы, CH, CB және EH хондриттері) алынған хондриттерде олар Күнмен салыстырғанда байытылған. Сол сияқты, нақты процесі толыққанды түсінілмесе де, Ca және Al сияқты жоғары температураға төзімді элементтер Mg және Si сияқты төмен температураға төзімді элементтерден бөлініп, әр астероидтың бірдей мөлшерде үлгісі алынбады. Көптеген көміртекті хондриттер тобының аналық денелерінде жоғары температураға төзімді элементтерге бай, ал қарапайым және энстатиттік хондриттерде олар жетіспейді. CI тобынан басқа ешбір хондрит толық, ұшпа элементтердің Күндегідей мөлшерімен қалыптасқан жоқ. Жалпы алғанда, сарқылу деңгейі ұшпалық дәрежесіне сәйкес келеді, яғни ең ұшпа элементтер ең көп сарқылады.

Петрологиялық түрлері

Хондриттің тобы оның негізгі химиялық, минералогиялық және изотоптық ерекшеліктерімен анықталады (жоғарыда). Оның аталық астероидтегі жылулық метаморфизм және сулы өзгерістердің екіншілік процестеріне қаншалықты ұшырағаны оның петрологиялық типімен көрсетіледі, ол топ атынан кейін сан түрінде беріледі (мысалы, LL5 хондриті LL тобына жатады және 5 петрологиялық типіне ие). Петрологиялық типтерді сипаттаудың қазіргі жүйесі 1967 жылы Ван Шмус және Вуд есімді ғалымдар тарапынан жасалған. Жердегі судың бір бөлігі кометалар мен көміртекті хондриттердің Жер бетіне соқтығысуы нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін деп саналады.

Өмірдің пайда болуы

Көміртекті хондриттерде 600-дан астам органикалық қосылыстар бар, олар әртүрлі орындарда және әртүрлі уақыттарда синтезделген. Бұл органикалық қосылыстарға мыналар жатады: көмірсутектер, карбон қышқылы, спирттер, кетондар, альдегидтер, аминдер, амидтер, сульфон қышқылы, фосфон қышқылы, амин қышқылы, азотты негіздер және т.б. Бұл қосылыстарды үш негізгі топқа бөлуге болады: хлороформ немесе метанолда ермейтін фракция, хлороформда ерітілетін көмірсутектер және метанолда ерітілетін фракция (амин қышқылдарын қамтиды). Бірінші фракция жұлдызаралық кеңістіктен шыққан болуы мүмкін, ал қалған фракцияларға жататын қосылыстар планетоидтан алынған. Амин қышқылы планетоидтың бетіне жақын жерде, сұйық судың қатысуымен көмірсутектер мен аммоний карбонатының радиологиясы (сәулеленуден туындаған молекулалардың ыдырауы) арқылы синтезделген деп болжанады. Сонымен қатар, көмірсутектер планетоидтың тереңінен Фишер-Тропш процесіне ұқсас процесс арқылы пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайлар Жердегі тіршіліктің пайда болуына себеп болған оқиғаларға ұқсас болуы мүмкін. Мерчисон метеориті жан-жақты зерттелді; ол 1969 жылдың 28 қыркүйегінде Австралияда, оның атын алған қаланың жанында құлады. Ол CM2 типіне жатады және глицин, аланин және глутамин қышқылы сияқты кең таралған амин қышқылдарын, сондай-ақ изовалин және псевдолейцин сияқты сирек кездесетін амин қышқылдарын қамтиды. 1992 және 1995 жылдары Антарктидадан жиналған екі метеоритте амин қышқылының көп мөлшерде екені анықталды, олардың концентрациясы 180 және 249 ppm құрайды (көміртекті хондриттерде әдетте 15 ppm немесе одан аз концентрация болады). Бұл Күн жүйесінде органикалық заттар бұрын ойлағаннан гөрі көп болуы мүмкін екенін көрсетеді және алғашқы сорпаның құрамындағы органикалық қосылыстардың жерден тыс пайда болуы мүмкін деген пікірді нығайтады.