Марс метеориті: Құрамы, түрлері (shergottites, nakhlites, chassignites) және Жерге түсуі. 277 марс тасы анықталды. Малидегі 14.5 кг тас туралы да білесіз бе?
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марстан шыққан тау жынысынан жасалған метеорит, Марста табылған метеориттер
Meteorite made of rock originating from Mars
meteorites found on Mars
Марс метеориті – Марста пайда болған, планетадан соққы күшімен шығарылып, Жерге метеорит ретінде түскенге дейін ғарыш кеңістігінде сапар шеккен тау жынысы. 2020 жылғы мәлімет бойынша, 277 метеорит Марс метеориті ретінде жіктеліп, жіктелген 72 000 метеориттің жартысынан да аз бөлігін құрайды. 2021 жылдың басында Малиде табылған. Оның салмағы 14,5 килограмм (32 фунт) және ол Мэн минералдық және әшекей тастар мұражайында қойылған. Марс метеориттерінің үш тобы бар: шерготиттер, нахлиттер және шассигниттер, олар бірге SNC метеориттері деп аталады. Тағы да бірнеше Марс метеориттері топқа біріктірілмеген. Бұл метеориттердің элементтік және изотоптық құрамы Марстағы тау жыныстары мен атмосфералық газдарға ұқсас болғандықтан, олар Марс метеориттері деп саналады, бұл құрамдар орбитадағы ғарыш кемелері, жерге қонған аппараттар және роверлермен өлшенген. Бұл терминге Марста табылған метеориттер, мысалы, Жылу қалқаны тасы кірмейді.
A Martian meteorite is a rock that formed on Mars, was ejected from the planet by an impact event, and traversed interplanetary space before landing on Earth as a meteorite. as of 2020, 277 meteorites had been classified as Martian, less than half a percent of the 72,000 meteorites that have been classified. was recovered in Mali in early 2021. It weighs 14.5 kilograms (32 pounds) and is on display at the Maine Mineral and Gem Museum. There are three groups of Martian meteorite: shergottites, nakhlites and chassignites, collectively known as SNC meteorites. Several other Martian meteorites are ungrouped. These meteorites are interpreted as Martian because they have elemental and isotopic compositions that are similar to rocks and atmospheric gases on Mars, which have been measured by orbiting spacecraft, surface landers and rovers. The term does not include meteorites found on Mars, such as Heat Shield Rock.
Тарих
1980 жылдардың басында SNC метеориттері тобының (шерготиттер, нахлиттер және хассигниттер) көптеген басқа метеорит түрлерінен ерекшеленетіні анық болды. Осы ерекшеліктердің ішінде жас пайда болу шағы, әртүрлі оттегі изотоптық құрамы, сулы әсердің нәтижесінде пайда болған қосылыстардың болуы және 1976 жылы «Викинг» қондырғыштарымен Марс бетінің тау жыныстарын талдау нәтижелерімен химиялық құрамының кейбір ұқсастықтары бар еді. Көптеген ғалымдар осы ерекшеліктердің SNC метеориттерінің салыстырмалы түрде ірі аналық денеден, мүмкін Марстан шыққандығын көрсететінін болжады. 1983 жылы EET79001 шерготитінің соққыдан пайда болған шынысынан әртүрлі тұтқынға алынған газдар табылды, бұл газдар «Викинг» талдаған Марс атмосферасының құрамына өте ұқсас болды. Бұл тұтқынға алынған газдар Марс тегін тікелей дәлелдеді. 2000 жылы Трейман, Глисон және Богард жариялаған мақаласында SNC метеориттерінің (сонда 14-і табылған) Марстан шыққандығын растау үшін қолданылған барлық аргументтерге шолу жасалды. Олар: «SNC метеориттерінің Марстан болмауы екіталай. Егер олар басқа планетадан келсе, онда ол қазіргі түсінік бойынша Марсқа өте ұқсас болуы керек». Шерготиттер – магмалық тау жыныстары, олардың құрамы майлыдан ультрамайлыға дейін өзгереді. Олар кристалдық өлшемі мен минералдық құрамына сүйене отырып, үш негізгі топқа бөлінеді: базальттық, оливин фирик (мысалы, 2011 жылы Мароккода табылған Тиссинт тобы) және лхерзолиттік шерготиттер. Сондай-ақ, оларды сирек кездесетін жер элементтерінің мөлшеріне қарай үш немесе төрт топқа жіктеуге болады. Бұл екі жіктеу жүйесінің үйлеспеуі шерготиттердің пайда болуына қатысқан әртүрлі бастапқы тау жыныстары мен магмалардың күрделі байланысын көрсетеді. Шерготиттер шамамен 180 миллион жыл бұрын ғана кристалдасқан болуы мүмкін. Бұл «Шерготит жас парадоксы» әлі де шешілмеген мәселе болып қала береді және осы мәселе бойынша зерттеулер мен пікірталастар жалғасуда. Бұрын бұл метеориттердің 3 миллион жыл бұрын пайда болған, диаметрі 58,5 км Мохаве кратерінен шыққан болуы мүмкін деген болжам бар еді. Алайда, 2021 жылы жарияланған мақалада бұл пікірге қарсылық білдіріліп, оның орнына 28 км-лік Тоутинг кратері немесе, мүмкін, 09 000015 кратері 1,1 миллион жыл бұрын шығарылған оливин фирик шерготиттерінің бастапқы орны ретінде ұсынылды.
By the early 1980s, it was obvious that the SNC group of meteorites (Shergottites, Nakhlites, and Chassignites) were significantly different from most other meteorite types. Among these differences were younger formation ages, a different oxygen isotopic composition, the presence of aqueous weathering products, and some similarity in chemical composition to analyses of the Martian surface rocks in 1976 by the Viking landers. Several scientists suggested these characteristics implied the origin of SNC meteorites from a relatively large parent body, possibly Mars. Then in 1983, various trapped gases were reported in impact formed glass of the EET79001 shergottite, gases which closely resembled those in the Martian atmosphere as analyzed by Viking. These trapped gases provided direct evidence for a Martian origin. In 2000, an article by Treiman, Gleason and Bogard gave a survey of all the arguments used to conclude the SNC meteorites (of which 14 had been found at the time) were from Mars. They wrote, "There seems little likelihood that the SNCs are not from Mars. If they were from another planetary body, it would have to be substantially identical to Mars as it now is understood." Shergottites are igneous rocks of mafic to ultramafic lithology. They fall into three main groups, the basaltic, olivine phyric (such as the Tissint group found in Morocco in 2011) and Lherzolitic shergottites, based on their crystal size and mineral content. They can be categorised alternatively into three or four groups based on their rare earth element content. These two classification systems do not line up with each other, hinting at complex relationships between the various source rocks and magmas from which the shergottites formed. The shergottites appear to have crystallised as recently as 180 million years ago, This "Shergottite Age Paradox" remains unsolved and is still an area of active research and debate. It has been suggested the 3 million year old crater Mojave, 58.5 km in diameter, was a potential source of these meteorites. A paper published in 2021, however, disputes this, proposing instead the 28 km crater Tooting, or possibly the crater 09 000015 as the crater source of the depleted olivine phyric shergottites ejected 1.1 Ma ago.
Нахлиттер
Нахлиттер алғашқысы – 1911 жылы Мысырдың Александрия қаласындағы Эль-Нахлаға құлаған, салмағы шамамен 10 кг болған Нахла метеоритінің атымен аталған. Нахлиттер – огитке бай магмалық тау жыныстары. Олар кем дегенде төрт жанартау шығарудан пайда болған базальттық магмадан құралған, бұл шамамен 90 миллион жылды қамтиды, 1416 ± 7 жылдан 1322 ± 10 миллион жыл бұрын пайда болған. Олардың құрамында огит және оливин кристалдары бар. Олардың кристалдану жасы Марстың әртүрлі аймақтарындағы кратерлердің саны бойынша есептелген уақытпен салыстырылғанда, нахлиттер Тарсис, Элизиум немесе Сиртис Майор жазығының ірі жанартаулық құрылымында пайда болған деген қорытындыға келдіреді. Нахлиттердің 620 миллион жыл бұрын сұйық сумен қаныққандығы және олар 10,75 миллион жыл бұрын астероидтың соқтығысуынан Марстан ұшырылғандығы дәлелденді. Олар соңғы 10 000 жылдың ішінде Жерге құлаған. Олардың минералогиясы, макро және микроэлементтік химиясы, сондай-ақ оттегі изотоптары Марс текті екенін және Шассиньимен тығыз байланысты екенін анықтады.
Nakhlites are named after the first of them, the Nakhla meteorite, which fell in El Nakhla, Alexandria, Egypt in 1911 and had an estimated weight of 10 kg. Nakhlites are igneous rocks that are rich in augite and were formed from basaltic magma from at least four eruptions, spanning around 90 million years, from 1416 ± 7 to 1322 ± 10 million years ago. They contain augite and olivine crystals. Their crystallization ages, compared to a crater count chronology of different regions on Mars, suggest the nakhlites formed on the large volcanic construct of either Tharsis, Elysium, or Syrtis Major Planum. It has been shown that the nakhlites were suffused with liquid water around 620 million years ago and that they were ejected from Mars around 10.75 million years ago by an asteroid impact. They fell to Earth within the last 10,000 years. that its "mineralogy, major and trace element chemistry as well as oxygen isotopes revealed an unambiguous Martian origin and strong affinities with Chassigny."
Топталмаған метеориттер
Олардың ішінде атақты үлгі Алан Хиллз 84001 басқа Марс метеориттерінен өзгеше тау жынысы түріне ие: ол ортопироксинит (көбінесе ортопироксеннен тұратын магмалық тау жынысы). Осы себепті ол жеке "OPX Марс метеориттері" тобына жатқызылады. Бұл метеоритке көп назар аударылды, себебі электронды микроскопта бактерияларға ұқсас тіршілік қалдықтары деп есептелген құрылымдар табылды. 2005 жылғы ғылыми консенсус бойынша, микрофоссилдер Марстағы өмірдің белгісі емес, жер бетіндегі биожұқақтармен (biofilms) болған ластанудың нәтижесі болды. ALH 84001 базальттық және аралық шерготит топтарымен бірдей, яғни 4,1 миллиард жыл көне. 2004 жылдың наурыз айында 1980 жылдың 3 желтоқсанында Йеменге құлаған бірегей Кайдун метеоритінің Марстың Фобос серігінде пайда болған болуы мүмкін деген пікір айтылды. Фобос С типті астероидтарға ұқсас және Кайдун метеориті көміртекті хондрит болғандықтан, Кайдун қатаң мағынада Марс метеориті емес. Дегенмен, ол Марс бетінен келген шағын материал фрагменттерін қамтуы мүмкін. 2011 жылы Сахара шөлінде табылған марстық NWA 7034 метеориті ("Қара сұлулық" деп аталған) Жердегі басқа Марс метеориттерінен он есе көп суға ие. Ол Марстағы Амазонка геологиялық кезеңінде қыздырылған. 1986 жылы Қытайдың Даянпо қаласында құлаған метеоритте "Эльгорезит" деп аталатын магний силикаты минералы кездесті, бұл минерал Жерде табылмайды.
Among these, the famous specimen Allan Hills 84001 has a different rock type from other Martian meteorites: it is an orthopyroxenite (an igneous rock dominantly composed of orthopyroxene). For this reason it is classified within its own group, the "OPX Martian meteorites". This meteorite received much attention after an electron microscope revealed structures that were considered to be the fossilized remains of bacteria like lifeforms. as of 2005, scientific consensus was that the microfossils were not indicative of Martian life, but of contamination by earthly biofilms. ALH 84001 is as old as the basaltic and intermediate shergottite groups i. e., 4.1 billion years old. In March 2004 it was suggested that the unique Kaidun meteorite, which landed in Yemen on December 3, 1980, may have originated on the Martian moon of Phobos. Because Phobos has similarities to C type asteroids and because the Kaidun meteorite is a carbonaceous chondrite, Kaidun is not a Martian meteorite in the strict sense. However, it may contain small fragments of material from the Martian surface. The Martian meteorite NWA 7034 (nicknamed "Black Beauty"), found in the Sahara desert during 2011, has ten times the water content of other Mars meteorites found on Earth. and was heated during the Amazonian geologic period on Mars. A meteorite that fell in 1986 in Dayanpo, China contained a magnesium silicate mineral called "Elgoresyte", a mineral not found on Earth.