Торквато Тассо: Итальян ақынының өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Италиялық ақын (1544–1595)

Торквато Тассо (тассо, сондай-ақ /US/'/tɑː//s/oʊ/ TAHsoh, torˈkwaːto ˈtasso; 11 наурыз 1544 – 25 сәуір 1595) – 16 ғасырдағы итальян ақыны, 1591 жылы жазған «Иерусалим азат етілді» (Gerusalemme liberata) поэмасымен әйгілі. Онда ол 1099 жылғы Иерусалимді қоршау кезінде, Бірінші крест жорығының соңында христиандар мен мұсылмандар арасындағы шайқастардың өте қиялға толы бейнесін көрсетеді. Тассо психикалық ауруға шалдыққан және Папа Клемент VIII оны Капитолий төбесінде ақындардың патшасы етіп қанағаттандыруға бірнеше күн қалғанда қайтыс болды. Оның еңбектері кеңінен аударылып, бейімделді, және 20 ғасырдың басына дейін ол Еуропадағы ең көп оқылатын ақындардың бірі болып келді.

Ерте өмір

Соррентода туған Торквато, Бергамолық дворян, өзінің заманында зор даңққа ие болған эпикалық және лирикалық ақын Бернардо Тассо мен оның әйелі, Тосканалық тегі бар Неапольде туған дворян Порция де Россидің ұлы еді. Оның әкесі көп жылдар бойы Салерно князі Ферранте Сансеверинонің хатшысы болған, ал анасы Неапольдің ең беделді отбасыларымен тығыз байланыста болды. Бала кезінде Салерно князі Неапольдің испан үкіметімен қақтығысқа түсіп, кейіннен заңсыз жарияланып, мұрагерлік иелігінен айырылғанда, Тассоның әкесі де оның қамқоршысының тағдырын бөлісті. Ол ұлы Торкватомен бірге мемлекетке қарсы сатқын деп жарияланды және оның мүлігі тәркіленді. 1552 жылы Торквато анасы мен жалғыз қарындасы Корнелиямен Неапольде тұрып, жаңадан мектеп ашқан иезуиттердің бағдарламасымен білімін жетілдірді. Оның бойындағы зияткерлік қабілетінің ерте дамуы және діни ынтасы көптеген адамдардың қызығушылығын тудырды. Сегіз жасында ол әйгілі болды. Біраз уақыттан соң, ол Римде тұтқындыққа алынып, кедейлік пен жұмыссыздықпен күресіп жүрген әкесінің қасына қосылуға рұқсат алды. 1556 жылы оларға Порция Тассоның Неапольде күрт және түсініксіз жағдайда қайтыс болғаны туралы хабар жетті. Оның күйеуі, оның ағасы мүлікті иелену үшін оны улаған деп сенді. Бірақ кейіннен Порцияның мүлігі ұлына өткен жоқ; ал оның қызы Корнелия анасының туыстарының ықпалымен өзінен төмен дәрежедегі адамға тұрмысқа шықты. Тассоның әкесі табиғатынан ақын және сарайдағы тәжірибелі адам болды. Сондықтан 1557 жылы Урбино сарайында бос орын ашылғанда, Бернардо Тассо оны қуана қабылдады. Жас Торквато, әдемі және дарынды жігіт, Урбино герцогының мұрагері Франческо Мария делла Роверемен бірге спортпен және оқумен шұғылданды. Урбинода білімді адамдардың қоғамы сол кездегі сәнге айналған эстетикалық және әдеби зерттеулермен айналысты. Бернардо Тассо герцогиня мен оның қонақтарына өзінің "Амадиги" поэмасынан үзінділер оқыды немесе герцогтың кітапханашылары мен хатшыларымен Гомер мен Вергилий, Триссино мен Ариостоның еңбектерінің артықшылықтарын талқылады. Торквато мәдениетті және біршама педантикалық сын-пікірлерге толы атмосферада өсті, бұл екеуі де оның мінезіне ерекше бейімділік берді. Венецияда, әкесі өзінің "Амадиги" (1560) эпосын басып шығаруын қадағалау үшін барғанда, бұл әсерлер жалғасты. Ол көрнекті әдеби ортаның сүйіктісіне айналды, бірақ Бернардо өзінің мансабында жазулары мен дворяндарға тәуелділіктен қатты зардап шекті, сондықтан ол енді ұлына табысты мамандық таңдауды қалады. Торквато Падуаға заңгерлік білім алуға жіберілді. Бірақ заңмен айналысудың орнына, жас жігіт өзінің барлық назарын философия мен поэзияға аударды. 1562 жылдың соңына дейін ол он екі кантодан тұратын "Ринальдо" атты эпостық поэма жазды, ол Виргилийдің қатаңдығын романтикалық эпостың тартымдылығымен үйлестіруді көздеді. Бұл мақсатына жетуде және стиль мен өңдеудің басқа да ерекшеліктерінде "Ринальдо" ерекше жаңалықтарды көрсетті, бірақ өлеңнің кейбір бөлімдері аяқталмаған болып көрінеді және оның асығыс жазылғандығын көрсетеді. Дегенмен, оның авторы сол кездегі ең үміткер ақын ретінде танылды. Мақтан тұтқан әкесі оның басылуына рұқсат берді, ал Болоньяда қысқа ғана оқығаннан кейін, ол ұлының кардинал Луиджи д'Эсте қызметіне кіруіне келісім берді. Осыған дейін де, жас Тассо Феррарадағы Эсте сарайына жиі барып, 1561 жылы Элеонора д'Эстедің күтімшісі Лукреция Бендидиомен кездесіп, оған ғашық болды. Ол оның алғашқы махаббат сонеттерінің адресатына айналды, ал 1563 жылы Тассоның келесі сүйіктісі Лора Пеперара болды. Осы уақыт аралығында Лукреция мен Лора екеуі де танымал әншілерге айналды, ал біраз уақыт Тассо екеуіне де құштарлық танытқан сияқты.

Born in Sorrento, Torquato was the son of Bernardo Tasso, a nobleman of Bergamo and an epic and lyric poet of considerable fame in his day, and his wife Porzia de Rossi, a noblewoman born in Naples of Tuscan origins. His father had for many years been secretary in the service of Ferrante Sanseverino, Prince of Salerno, and his mother was closely connected with the most illustrious Neapolitan families. When, during the boy's childhood, the prince of Salerno came into collision with the Spanish government of Naples, being subsequently outlawed and deprived of his hereditary fiefs, Tasso's father shared his patron's fate. He was proclaimed a rebel to the state, along with his son Torquato, and his patrimony was sequestered. In 1552 Torquato was living with his mother and his only sister Cornelia at Naples, pursuing his education under the Jesuits, who had recently opened a school there. The precocity of intellect and the religious fervour of the boy attracted general admiration. At the age of eight he was already famous. Soon after this date he was allowed to join his father, who then lived in great poverty and unemployment in exile in Rome. News reached them in 1556 that Porzia Tasso had died suddenly and mysteriously at Naples. Her husband was firmly convinced that she had been poisoned by her brother with the object of getting control over her property. As it subsequently happened, Porzia's estate never descended to her son; and the daughter Cornelia married below her birth, at the instigation of her maternal relatives. Tasso's father was a poet by predilection and a professional courtier. Therefore, when an opening at the court of Urbino was offered in 1557, Bernardo Tasso gladly accepted it. The young Torquato, a handsome and brilliant lad, became the companion in sports and studies of Francesco Maria della Rovere, heir to the duke of Urbino. At Urbino a society of cultivated men pursued the aesthetic and literary studies which were then in vogue. Bernardo Tasso read cantos of his poem L'Amadigi to the duchess and her ladies, or discussed the merits of Homer and Virgil, Trissino and Ariosto, with the duke's librarians and secretaries. Torquato grew up in an atmosphere of refined luxury and somewhat pedantic criticism, both of which gave a permanent tone to his character. At Venice, where his father went to superintend the printing of his own epic, Amadigi (1560), these influences continued. He found himself the pet and prodigy of a distinguished literary circle but Bernardo had suffered in his own career so seriously from dependence on his writings and the nobility, that he now determined on a lucrative profession for his son. Torquato was sent to study law at Padua. Instead of applying himself to law, the young man bestowed all his attention upon philosophy and poetry. Before the end of 1562, he had produced a twelve canto epic poem called Rinaldo, which was meant to combine the regularity of the Virgilian with the attractions of the romantic epic. In the attainment of this object, and in all the minor qualities of style and handling, Rinaldo showed marked originality, although other parts seem unfinished and betray the haste in which the poem was composed. Nevertheless, its author was recognized as the most promising young poet of his time. The flattered father allowed the work to be printed; and, after a short period of study at Bologna, he consented to his son's entering the service of Cardinal Luigi d'Este. Even before that date, the young Tasso had been a frequent visitor at the Este court in Ferrara, where in 1561 he had encountered Lucrezia Bendidio, one of Eleanora d'Este's ladies in waiting, and fallen in love with her. She became the addressee of his first series of love sonnets, to be followed in 1563 by Laura Peperara, the next object of Tasso's affections. Both Lucrezia and Laura had in the meantime become well known singers, and for a while Tasso seems to have courted them both.

Франция мен Феррара

1565 жылдан бастап Тассоның өмірі Феррарадағы сарайға ортасталды, ол кейінгі даңқтар мен қатыгездіктерге куә болған орын. «Риналдо» жарық көргеннен кейін, ол эпосқа қатысты ойларын «Поэзия өнері туралы әңгімелерде» білдірді, бұл оны нақты теорияға бекітіп, философиялық сыншы ретінде оның беделін арттырды. Келесі бес жыл Тассоның өмірінде ең бақытты кезең болды, бірақ 1569 жылы әкесінің қайтысы оның сезімтал жанына терең қайғы әкелді. Жас, сұлу, әдепті адамның барлық жаттығуларында шебер, үлкен және білімді адамдардың арасында өскен, өлең мен прозада жарық көрген еңбектерімен танылған ол Италияның ең жарқын сарайының сүйіктісіне айналды. Оның бес жүздей махаббат өлеңдерінің алғашқы екі кітабы Лукреция Бендидио мен Лаура Певерараға арналған. Лукреция мен Элеонора д’Эсте ханшайымдары, екеуі де үйленбеген, одан шамамен он жас үлкен, оны өз қамқорлығына алды. Ол олардың жақындығына ие болды. Ол екі әпкесінің тұрақты мейірімділігіне көп қарызды болды. 1570 жылы ол кардиналмен бірге Парижге сапар шекті. Ашық айтуы мен әдеттегі дипломатиялық шеберліксіздігі оның әлемдік қамқоршысымен келіспеушілікке әкелді. Келесі жылы ол Францияны тастап, кардиналдың інісі Феррара герцогы Альфонсо II-ге қызмет етті. Тассоның өмірбаянындағы келесі төрт жылдағы ең маңызды оқиғалар – 1573 жылы «Аминта» мен 1574 жылы «Иерусалимді босату» атты шығармаларын аяқтауы болды. «Аминта» – өте қарапайым сюжеті бар, бірақ тамаша лирикалық әдемілікке ие пасторлық драма. Ол Палестрина, Монтеверди, Маренцио және басқа композиторлардың ықпалымен музыка Италияның басты өнеріне айналып жатқан кезде пайда болды. «Аминтаның» балды әуендері мен сезімтал қайғысы сол дәуірдің рухын нақты бейнеледі. Оның опера мен кантатаға әсері екі ғасыр бойы сезілді. Герцогтың «Giardino di delizie» бағы болған По өзеніндегі аралда сарай қызметкерлері ойнаған «Аминта» алғаш рет 1581 жылдың қаңтарында Венецияда Альдус Манутиус кіші баспасынан шықты. Ақын Доминко Златаричтің «Любмир, приповиjest pastijerska» атты «Аминтаның» хорват тіліне аудармасы түпнұсқадан бір жыл бұрын, сондай-ақ Венецияда жарық көрді.

From 1565, Tasso's life was centered on the castle at Ferrara, the scene of many later glories and cruel sufferings. After the publication of Rinaldo he had expressed his views upon the epic in some Discourses on the Art of Poetry, which committed him to a distinct theory and gained for him the additional celebrity of a philosophical critic. The next five years seem to have been the happiest of Tasso's life, although his father's death in 1569 caused his affectionate nature profound pain. Young, handsome, accomplished in all the exercises of a well bred gentleman, accustomed to the society of the great and learned, illustrious by his published works in verse and prose, he became the idol of the most brilliant court in Italy. The first two books of his five hundred odd love poems were addressed to Lucrezia Bendidio and Laura Peverara. The princesses Lucrezia and Eleonora d'Este, both unmarried, both his seniors by about ten years, took him under their protection. He was admitted to their familiarity. He owed much to the constant kindness of both sisters. In 1570 he traveled to Paris with the cardinal. Frankness of speech and a certain habitual want of tact caused a disagreement with his worldly patron. He left France next year, and took service under Duke Alfonso II of Ferrara, the Cardinal's brother. The most important events in Tasso's biography during the following four years are the completion of Aminta in 1573 and Gerusalemme Liberata in 1574. Aminta is a pastoral drama of very simple plot, but of exquisite lyrical charm. It appeared at the moment when music, under the influence of composers like Palestrina, Monteverdi, Marenzio and others, was becoming the dominant art of Italy. The honeyed melodies and sensuous melancholy of Aminta exactly suited and interpreted the spirit of its age. Its influence, in opera and cantata, was felt through two successive centuries. Aminta, played by courtiers in an island of Po river where the duke had his Giardino di delizie, was first printed by Aldus Manutius the Younger in Venice in January 1581. A Croatian translation of Aminta by the poet Dominko Zlatarić, Ljubmir, pripovijest pastijerska, was printed one year before the original, also in Venice.

"Jerusalemme Liberata" (Иерусалимді азат ету)

"Jerusalem Liberata" немесе "Jerusalem Delivered" еуропалық әдебиет тарихында маңызды орын алады және ірі шығарма болып есептеледі. Алайда, осы эпикалық поэманың ерекше қасиеттері, Тассоның жекелігін ашып көрсеткен және оны бірден классикалық туындылар қатарына қосып, халық пен мәдениетті білетін адамдарға бірдей ұнаған, Әминтаның лирикалық сүйкімділігіне ұқсас. "Герусалем Либерата" операсында Тассо, "Rinaldo" сияқты, итальяндық эпикалық стильді сюжеттің қатаң біртіктігін сақтап және поэтикалық тілді жетілдіру арқылы көтеруге тырысты. Ол Вергилийді үлгі етіп алды, бірінші крест жорығын тақырып ретінде таңдады, батыры Годфриге діни ынтаны сіңірді. Бірақ оның табиғаты романтикаға бейім болды. "Rinaldo" дағыдай, Тассо "Герусалем Либератасын" бірқатар романтикалық эпизодтармен көркейтті, олар негізгі тақырыптың кең ауқымынан гөрі көбірек танылып, әсерлі болды. Осылайша, "Герусалем Либератаның" номиналды батыры Буйондық Годфри ("Гофредо"), Бірінші крест жорығының басшысы және эпостың мән-жайы қасиетті қаланы басып алу болып табылады. Бірақ Тассоның Гофредосы, Вергилийдің ізгі Аэнейі мен Тридент католицизмінің қосындысы, эпостың нағыз батыры емес. Оқырманды Руджиеро, құштар және жарық Ринальдо, мұңды және импульсивті Танкреди, сондай-ақ олар махаббат пен соғыста қақтығысқан ерлік сарациндер туралы әңгімелер қызықтырады. Эпостың оқиғасы асыл, әдемі пұтқа табынушы әйелдер мен крестшілердің арасындағы қарым-қатынастың үш оқиғасына байланысты. Армида, әдемі сиқыршы, христиандық лагерде дүрлік тудыру үшін жәннаттық кеңес тарапынан жіберілген. Оның орнына, ол крестші рыцарьға құштарлықпен ынтыққандықтан, нағыз сенімге келеді және сахнадан Әулие Марияның сөзімен шығады. Клоринда, батыл әйел жауынгер, Ариостоның Марфисасы сияқты қару киіп, адал жарына қарсы жекпе-жекке шығып, өлім аузында жатқанда одан дүркіреп шомылады. Соңында, Танкредиге деген сүйіспеншілігіне көңілі толы Ерминия шопандардың үйіне қашады. Бұл оқиғалар оқырманның назарын аударса, шайқастар, діни рәсімдер, кеңестер және науқанның стратегиялары одан аз қызықтырады. Тассоның суретші ретіндегі ең үлкен табысы – сезім поэзиясы. "Иерусалимдегі" мәңгілік нәрсенің құндылығы сезім емес, сезімділік береді. Бұл 16 ғасырда жаңалық болды, әйелдерге деген сезімнің артуымен және музыка өнерінің өркендеуімен үйлесетін нәрсе. Бұл сезім, тазартылған, асыл, табиғи, мұңға толы, өте сыпайы, қайғылы, "Иерусалим" эпизодтарында тыныс алады, оның балдырған өлеңдерінің әлсіз ырғағында поэтикалық көрініс табады және 17-18 ғасырларда бүкіл Еуропаға үйдің сөздері ретінде танымал болған осы азғырғыш әйелдердің идеалды өмірін қолдайды. Эпос Тассоның отыз бірінші жылында аяқталды; қолжазбалар оның алдында жатқанда оның өмірінің ең жақсы бөлігі аяқталды, оның ең жақсы жұмысы орындалды. Ауырлықтар оның айналасына бірден жинала бастады. Өзінің инстинктіне мойынсұнуға батылы бар, және ол ойлап тапқандай "Иерусалимді" жариялауға батылы бар, ол өзінің параноидтік мінез-құлқының ерекшелігін қалыптастырған шамадан тыс сақтыққа берілді. Поэма қолжазба түрінде көрнекті әдебиетшілерден тұратын үлкен комитетке жіберілді, Тассо олардың ұсыныстарын тыңдап, өз көзқарасына айналдырмаса, олардың ұсыныстарын қабылдауға дайын екенін білдірді. Нәтижесінде, осы ашық достардың әрқайсысы эпосқа жоғары баға беріп, оның сюжетіне, атауына, моральдық тонына, эпизодтарына немесе оның сөздіктеріне егжей-тегжейлі қатысты ерекшеліктерді қабылдады. Бірі классикалық, екіншісі романтикалық болғысы келді. Бірі инквизицияның табиғаттан тыс механизмдерге төзбейтінін білдірді, екіншісі оның ең сүйкімді жолдарын, Армида, Клоринда және Эрминияның махаббатын кесуді талап етті. Тассо осы барлық бейімділік пен педантизмге қарсы өзін қорғауға және өзінің тәжірибесін өзі асығыс айтқан теорияларға сәйкес келтіруге мәжбүр болды. Тассоның өзін өзі таңдаған сыншылары көпшілік содан бері даусыз деп қабылдаған нәрселерді мойындауға дайын болған жоқ. Олар ғажайып, әдемі романтика өлеңінің жайсыз, дұрыс емес эпосқа енгенін сезді. Олар өздерінің алаңдаушылығынан "Иерусалимді" басқа да даулы мәселелерді талқыламастан жариялауды ұсынды. Тассо, өздерінің ерте білім алулары, қызықты сарайлық өмірлері мен әдебиет өнерінің шаршауынан қазірдің өзінде уайымнан ақылдан ада болды. Оның денсаулығы нашарлай бастады. Ол бас ауыруына, безгекпен ауыра...

The Gerusalemme Liberata or Jerusalem Delivered occupies a larger space in the history of European literature, and is a more considerable work. Yet the commanding qualities of this epic poem, those which revealed Tasso's individuality, and which made it immediately pass into the rank of classics, beloved by the people no less than by persons of culture, are akin to the lyrical graces of Aminta. In the Gerusalemme Liberata, as in the Rinaldo, Tasso aimed at ennobling the Italian epic style by preserving strict unity of plot and heightening poetic diction. He chose Virgil for his model, took the first crusade for subject, infused the fervour of religion into his conception of the hero, Godfrey. But his natural bent was for romance. As he had done in Rinaldo, Tasso adorned Gerusalemme Liberata with a number of romantic episodes, which have proved more popular and influential than the grand sweep of the main theme. Thus, while the nominal hero of Gerusalemme Liberata is Godfrey of Bouillon ("Goffredo"), the leader of the First Crusade and the climax of the epic is the capture of the holy city. But Tasso's Goffredo, who is a mixture of Virgil's pious Aeneas and Tridentine Catholicism, is not the real hero of the epic. Instead, the reader is attracted to the stories of Ruggiero, fiery and passionate Rinaldo, melancholy and impulsive Tancredi, and also by the chivalrous Saracens with whom they clash in love and war. The action of the epic turns on three stories of interaction between noble beautiful pagan women and these Crusaders. Armida, a beautiful witch, is sent forth by the infernal senate to sow discord in the Christian camp. Instead, she is converted to the true faith by her adoration for a crusading knight, and quits the scene with a phrase of the Virgin Mary on her lips. Clorinda, a brave female warrior, dons armor like Ariosto's Marfisa, fights a duel with her devoted lover, and receives baptism at his hands as she lies dying. Finally, Erminia, hopelessly in love with Tancredi, seeks refuge in the shepherds' hut. These stories rivet the reader's attention, while the battles, religious ceremonies, conclaves and stratagems of the campaign are less engaging. Tasso's great invention as an artist was the poetry of sentiment. Sentiment, not sentimentality, gives value to what is immortal in the Gerusalemme. It was a new thing in the 16th century, something concordant with a growing feeling for woman and with the ascendant art of music. This sentiment, refined, noble, natural, steeped in melancholy, exquisitely graceful, pathetically touching, breathes throughout the episodes of the Gerusalemme, finds metrical expression in the languishing cadence of its mellifluous verse, and sustains the ideal life of those seductive heroines whose names were familiar as household words to all Europe in the 17th and 18th centuries. The epic was finished in Tasso's thirty first year; when the manuscripts lay before him the best part of his life was over, his best work had been already accomplished. Troubles immediately began to gather round him. Instead of having the courage to obey his own instinct, and to publish the Gerusalemme as he had conceived it, he yielded to the excessive scrupulosity which formed a feature of his paranoid character. The poem was sent in manuscript to a large committee of eminent literary men, Tasso expressing his willingness to hear their strictures and to adopt their suggestions unless he could convert them to his own views. The result was that each of these candid friends, while expressing in general high admiration for the epic, took some exception to its plot, its title, its moral tone, its episodes or its diction, in detail. One wished it to be more regularly classical; another wanted more romance. One hinted that the Inquisition would not tolerate its supernatural machinery; another demanded the excision of its most charming passages, the loves of Armida, Clorinda and Erminia. Tasso had to defend himself against all these ineptitudes and pedantries, and to accommodate his practice to the theories he had rashly expressed. Tasso's self chosen critics were not men to admit what the public has since accepted as incontrovertible. They vaguely felt that a great and beautiful romantic poem was imbedded in a dull and not very correct epic. In their uneasiness they suggested every course but the right one, which was to publish the Gerusalemme without further dispute. Tasso, already overworked by his precocious studies, by exciting court life and exhausting literary industry, now grew almost mad with worry. His health began to fail him. He complained of headache, malarious fevers, and wished to leave Ferrara. The Gerusalemme was laid in manuscript upon a shelf. He opened negotiations with the court of Florence for an exchange of service. This irritated the duke of Ferrara. Alfonso hated nothing more than to see courtiers (especially famous ones) leave him for a rival duchy. Moreover, Alfonso was married to a French Calvinist princess and thus justly worried about antagonizing the more orthodox powers in Italy, concentrated in Florence and Rome.

Феррарадағы соттың қиын қарым-қатынастары

Алфонсо, егер Тассоға рұхсат берілсе, Медичилер сол әйгілі эпостың құнды бағышталуын алады деп ойлады. Сондықтан ол ақынның мінез-қалпына шыдап, оның Феррарадан кетуіне ешқандай себеп болмауы үшін шара көрді. Осы арада, 1575, 1576 және 1577 жылдары Тассоның денсаулығы нашарлай берді. Ұсақ-айдарлылықпен сарай қызметкерлері оны жамандап, қорлады. Оның ашушаң және күмәнді мінезі, мақтанқорлығы және намыстанатын сипаты оларды оның қастықтарына оңай жем қылды. 1570 жылдары Тассода қуғыншылдық маниясы пайда болды, ол тынышсыз, жартылай естен шығып, дұрыс түсінілмеген автор туралы әңгімелерге әкелді. Ол өзінің қызметшілері сенімін сатқан, инквизицияға шағымданған деп ойлады және күнделікті уланудан қорқып жүрді. Оны қоршаған әдеби және саяси оқиғалар психикалық күйін нашарлатты, стрессі мен әлеуметтік қиындықтарын күшейтті. 1576 жылдың күзінде Тассо Ферраралық азамат Маддаломен ұрысып қалды, ол бір жынысты махаббат туралы көп айтқан; сол жылы ол өзінің гомосексуал досы Лука Скалабриноға 21 жасар жігіт Орацио Ариостоға деген сезімі туралы хат жазды; 1577 жылдың жазында ол Урбино герцогинясы Лукреция д'Эстенің куәлігінде бір қызметшіге пышақ тартты. Осы қимысы үшін ол тұтқындалды, бірақ герцог оны босатып, ауасы жақсырақ болсын үшін Вилла Бельригуардоға жіберді. Онде не болғаны белгісіз. Кейбір зерттеушілер Леонора д'Эстемен ұятты қарым-қатынасы ашыққа шыққан, ал Тассо оның абыройын сақтау үшін ақымақтыққа салынғанын болжайды, бірақ мұның ешқандай дәлелі жоқ. Белригуардодан ол денсаулығын жақсарту үшін Феррарадағы францискан монастырына оралғаны белгілі болды. Сол жерде герцогтың өзінен қаза табу қаупі оның санасын толық басып алды. Шілде айының соңында ол қашып, өзін шаруа ретінде жасырып, Соррентодағы әпкесіне жаяу барды. Соңғы қорытындылар Тассо 1575 жылдың басынан бастап психикалық ауруға шалдыққан, ол толыққанды естен шығуға жетпесе де, оны фантастикалық және төзімсіз етіп, меценаттарына алаңдаушылық тудырды. Кейінгі романтикалық аңыздың бұл жағдайдың Леонораға деген терең сезімнен туындағаны туралы ешқандай дәлелі жоқ. Герцог, өзінің зұлымдыққа бейімді бейнесіне қарамастан, үлкен төзімділік танытты. Өзімшіл және қатал адам болғанымен, сол дәуірдегі ханзадалардың бірінен артық емес, Тассоға қатысты ол ешқашан қатыгездік көрсеткен жоқ; ақылсыз болғанмен, кейінірек қатыгездік монстры ретінде бейнеленгеннен мүлдем алыс еді. Оның ақынмен қарым-қатынасының кейінгі тарихы осы пікірді растайды. Соррентодағы әпкесімен бірге Тассо Феррараға құштарлық танытты. Сарайдың адамдары оның сиқырлы шеңберінен тыс еркін тыныс ала алмады. Ол қайтадан жұмысқа қабылдануын сұрап, кішіпейілді хат жазды. Алфонсо Тассоның меланхолиясы үшін медициналық ем алуға келіскен жағдайда келісті. Ол сол шарттармен тез оралып, герцог отбасы тарапынан жақсы қабылданады. Барлығы жақсы болар еді, егер оның ескі аурулары қайтадан жанданбағанда. Ашушаңдық, көңіл күйдің өзгеруі, күдік, намыстанғандық және зорлық-зомбылық оқиғалары бірінен соң бірі тізбектелді.

Alfonso thought, moreover, that, if Tasso were allowed to go, the Medici would get the coveted dedication of that already famous epic. Therefore, he bore with the poet's humours, and so contrived that the latter should have no excuse for quitting Ferrara. Meanwhile, through the years 1575, 1576 and 1577, Tasso's health grew worse. Jealousy inspired the courtiers to malign and insult him. His irritable and suspicious temper, vain and sensitive to slights, rendered him only too easy a prey to their malevolence. In the course of the 1570s Tasso developed a persecution mania which led to legends about the restless, half mad, and misunderstood author. He became consumed by thoughts that his servants betrayed his confidence, fancied he had been denounced to the Inquisition, and expected daily to be poisoned. Literary and political events surrounding him upset his mental state, escalating his stress and social troubles. In the autumn of 1576 Tasso quarrelled with a Ferrarese gentleman, Maddalo, who had talked too freely about some same sex love affair; the same year he wrote a letter to his homosexual friend Luca Scalabrino dealing with his own love for a 21 year old young man Orazio Ariosto; in the summer of 1577 he drew his knife upon a servant in the presence of Lucrezia d'Este, duchess of Urbino. For this excess he was arrested; but the duke released him, and took him for a change of air to his country seat of Villa Belriguardo. What happened there is not known. Some biographers have surmised that a compromising liaison with Leonora d'Este came to light, and that Tasso agreed to feign madness in order to cover her honour, but of this, there is no proof. It is only certain that from Belriguardo he returned to a Franciscan convent at Ferrara, for the express purpose of attending to his health. There the dread of being murdered by the duke took a firm hold on his mind. He escaped at the end of July, disguised himself as a peasant, and went on foot to his sister at Sorrento. The conclusions were that Tasso, after the beginning of 1575, developed a mental malady, which, without amounting to actual insanity, rendered him fantastical and insupportable, a cause of anxiety to his patrons. There is no evidence whatsoever for the later romantic myth that this state of things was due to an overwhelming passion for Leonora. The duke, contrary to his image as a tyrant, showed considerable forbearance. Though a rigid and unsympathetic man, as egotistical as any princeling of his era, to Tasso he was never cruel; unintelligent perhaps, but far from being that monster of ferocity as which was later portrayed. The subsequent history of his connection with the poet corroborates this view. While with his sister at Sorrento, Tasso yearned for Ferrara. The court made man could not breathe freely outside its charmed circle. He wrote humbly requesting to be taken back. Alfonso consented, provided Tasso would agree to undergo a medical course of treatment for his melancholy. When he returned, which he did with alacrity under those conditions, he was well received by the ducal family. All might have gone well if his old maladies had not revived. Scene followed scene of irritability, moodiness, suspicion, wounded vanity and violent outbursts.

Сент-Аннаның ессіз үйінде

1578 жылдың жазында ол тағы да қашып кетіп, Мантуя, Падуа, Венеция және Урбино Ломбардиясы арқылы саяхат жасады. Қыркүйекте ол Турин қақпаларына жаяу жетіп, Савой герцогы Эммануэль Филиберт оны құрметпен қарсы алды. Ол қайда барса да, әлемнің қабылдамаған қонағы сияқты, оның атақты есіміне лайық құрметпен кездесті. Игі жандар оған қуана үйлерін ашты, бір жағынан аянышпен, бір жағынан оның генийіне таңсыққандықтан. Бірақ ол олардың қоғамынан тез жалықты және олардың мейірімділігін өзінің ренжуімен тоздырып жіберді. Сонымен қатар, Феррарадан тыс өмір оған шыдайсыздық тудырды. Сондықтан ол герцогпен қайтадан келіссөздер жүргізіп, 1579 жылдың ақпанында тағы да қамалға аяқ басты. Альфонсо үшінші рет үйленуге дайындалып жатты, бұл жолы Мантуя әулетінен шыққан ханшайыммен. Оның балалары болмады, егер ол мұрагер таба алмаса, оның мемлекеті Киелі Таққа өтуі мүмкін еді, және шын мәнінде солай болды. Тассо келген тойдың қарсаңындағы мереке ескі күйеу жігіт үшін үлкен қуаныш емес еді. Альфонсо үшінші әйелге үйленуге мәжбүр болды, бірақ оның жүрегі оған жақын болған жоқ және оның үміттері асықпады. Тассо, әрқашан өзінің қайғысымен және өзінің қадір-қасиетімен айналысқан, өзінің қожайынының қиындықтарына ешқандай мән бермеді. Ол өзінің дәрежесінен төмен бөлмелер берілгенін ойлады; Герцог айналысты. Ешқандай шыдамдылық танытпай, бұрынғы достарына күмән келтірмей, Тассо ашық сөздермен қорлауға кірісіп, ақылдан безген адам сияқты әрекет етіп, рәсімсіз-ақ Сент-Аннаның ессіздер үйіне жіберілді. Бұл 1579 жылдың наурыз айында болды, және ол 1586 жылдың шілдесіне дейін сонда қалды. Альфонсо герцогының ұзаққа созылған шыдамдылығы ақыры таусылды. Ол Тассоның есі дұрыс емес екеніне сенді, және егер олай болса, Сент-Анна оған ең қауіпсіз орын деп ойлады. Түрмеде өткізген алғашқы айларда ол кең пәтерлерге ие болды, достары келіп-кетіп, таныстарымен бірге шетелге шығып, басқалармен еркін хат алысып жүрді. Сент-Аннадан Италияның князьдері мен қалаларына, жылы ниет білдіргендерге және өнер мен білім әлеміндегі беделді адамдарға жазған хаттар, оның сол кездегі жағдайы туралы ғана емес, сонымен қатар оның жалпы темпераменті туралы да ең құнды ақпарат көзі болып табылады. Ол әрқашан герцог туралы құрметпен, тіпті сүйіспеншілікпен сөйледі. Кейбір сыншылар оны түрмеден босату үшін өзін жазалаған қолын екі жүзділікпен сүйгендей етіп көрсетуге тырысты, бірақ оның хаттарының барлық тоны мен мазмұнын бейтарап қараған ешкім бұл пікірді қабылдамайды. Олардан оның ауыр психикалық ауруға шалдыққандығы және оның соған бейжай еместігі анық көрінеді. Осы уақыт аралығында ол бос уақытын көптеген шығармалар жазумен өткізді. Оның философиялық және этикалық тақырыптар бойынша жазған прозалық диалогтарының көпшілігі, бұл өте маңызды, Сент-Аннадағы тұтқындық жылдарына жатады. Кейде-кейде өлеңдер мен сонеттерден басқа, кейбіреулері сұраныс бойынша жазылған, ал басқалары оның ауыр азапты сезімінен шабыттанғандықтан тебірендіретін, ол поэзияны елемеді. 1580 жылы ол "Иерусалим" поэмасының бір бөлігі оның рұқсатысыз және түзетулерісіз жарық көргенін естіді. Келесі жылы поэма толығымен жарияланды, ал келесі алты айда басылымнан жеті басылым шықты. Сент-Аннадағы тұтқын оның редакторларына ешқандай бақылау жасай алмады, және оны Петрарка мен Ариосто деңгейіне көтерген шедеврден ол ешқандай ақшалай пайда таппады. 1582 жылы Феррара сарайындағы қарсыласы оның өлеңдерін қайта қарастыруды және редакциялауды қолға алды. Бұл Баттиста Гуарини болды, және Тассо, оның камерасында, одалар мен сонеттер, жеке сезімдерге толы өлеңдер, кездейсоқ мақтаулар жиналып, түзетілгенін көруге мәжбүр болды, бұл мәселеде дауыс көтермей. Бірнеше жылдан кейін, 1585 жылы, Флоренциядағы Круска академиясының екі педанты "Иерусалимге" қарсы соғыс жариялады. Олар оны қорлаулармен толтырды, ал қазір олардың кітапшаларын оқығандар үшін бұл тек сынның пародиясы сияқты. Бірақ Тассо жауап беруге міндетті сезінді, және ол оны тек дәлелдеу ғана емес, сонымен қатар толыққанды ақыл-есі бар, сондай-ақ асыл әдепті джентльмен екенін көрсетіп жауап берді. Адам, Гамлет сияқты, оның жағдайына және жасына нашар бейімделуден мазасыз болды; миы ауырған, күмәнсіз. Осының өзі Феррара герцогының оған көрсеткен қарым-қатынасын ақтауға жеткілікті. Түрмеде ол өзін аяулы, ренжулі, бірақ ешқашан лайықсыздықпен ұстады. Ауруға ұшырамаған, оның соны сезінуіне әсер етпеген, оның қалған бөлігі әдемі және терең сезімділікпен толы болды. Оның түрмедегі өмірінің ең қызығы – ол әрқашан өзінің қарындасы Корнелияның ұлдары, екі жүрегін сарай қызметіне орналастыруға тырысты. Олардың біреуін Гульельмо I, Мантуя герцогына, екіншісін Оттавио Фарнезе, Парма герцогына бекітті.

In the summer of 1578 he ran away again, traveling through Mantua, Padua, Venice, and Urbino Lombardy. In September he reached the gates of Turin on foot and was courteously entertained by Emmanuel Philibert, Duke of Savoy. Wherever he went, wandering like the world's rejected guest, he met with the honour due his illustrious name. Great folk gladly opened their houses to him, partly in compassion, partly in admiration of his genius. But he soon wearied of their society and wore their kindness thin by his querulous peevishness. It seemed, moreover, that life was intolerable to him outside Ferrara. Accordingly, he once more opened negotiations with the duke; and in February 1579 he again set foot in the castle. Alfonso was about to contract his third marriage, this time with a princess of the house of Mantua. He had no children, and unless he got an heir there was a probability that his state would fall to the Holy See, as in fact it eventually did. The nuptial festivals, on the eve of which Tasso arrived, were therefore not an occasion of great rejoicing for the elderly bridegroom. As a forlorn hope Alfonso had to wed a third wife; but his heart was not in it and his expectations were far from sanguine. Tasso, preoccupied as always with his own sorrows and his own sense of dignity, made no allowance for the troubles of his master. Rooms below his rank, he thought, had been assigned him; the Duke was engaged. Without exercising common patience, or giving his old friends the benefit of the doubt, Tasso broke into terms of open abuse, behaved like a lunatic, and was sent off without ceremony to the madhouse of St. Anna. This happened in March 1579, and there he remained until July 1586. Duke Alfonso's long patience at last had given way. He firmly believed that Tasso was insane, and he felt that if he were so St. Anna was the safest place for him. After the first few months of his incarceration, he obtained spacious apartments, received the visits of friends, went abroad attended by responsible persons of his acquaintance, and was allowed to correspond freely with others. The letters written from St. Anna to the princes and cities of Italy, to warm well wishers, and to men of the highest reputation in the world of art and learning, form the most valuable source of information, not only on his then condition, but also on his temperament at large. It is singular that he spoke always respectfully, even affectionately, of the Duke. Some critics have attempted to make it appear that he was hypocritically kissing the hand which had chastised him, with the view of being released from prison, but no one who has impartially considered the whole tone and tenor of his epistles will adopt this opinion. What emerges clearly from them is that he laboured under a serious mental disease, and that he was conscious of it. Meanwhile, he occupied his uneasy leisure with copious compositions. The mass of his prose dialogues on philosophical and ethical themes, which is very considerable, belong to the years of imprisonment in St. Anna. Except for occasional odes or sonnets—some written at request, others inspired by his keen sense of suffering and therefore poignant, he neglected poetry. In the year 1580, he heard that part of the Gerusalemme was being published without his permission and without his corrections. The following year, the whole poem was given to the world, and in the following six months seven editions issued from the press. The prisoner of St. Anna had no control over his editors; and from the masterpiece which placed him on the level of Petrarch and Ariosto he never derived one penny of pecuniary profit. A rival poet at the court of Ferrara undertook to revise and edit his lyrics in 1582. This was Battista Guarini; and Tasso, in his cell, had to allow odes and sonnets, poems of personal feeling, occasional pieces of compliment, to be collected and emended, without lifting a voice in the matter. A few years later, in 1585, two Florentine pedants of the Crusca Academy declared war against the Gerusalemme. They loaded it with insults, which seem to those who read their pamphlets now mere parodies of criticism. Yet Tasso felt bound to reply; and he did so with a moderation and urbanity which prove him to have been not only in full possession of his reasoning faculties, but a gentleman of noble manners also. The man, like Hamlet, was distraught through ill accommodation to his circumstances and his age; brain sick he was undoubtedly; and this is the Duke of Ferrara's justification for the treatment he endured. In the prison, he bore himself pathetically, peevishly, but never ignobly. What remained over, untouched by the malady, unoppressed by his consciousness thereof, displayed a sweet and gravely toned humanity. The oddest thing about his life in prison is that he was always trying to place his two nephews, the sons of his sister Cornelia, in court service. One of them he attached to Guglielmo I, Duke of Mantua, the other to Ottavio Farnese, Duke of Parma.

Соңғы жылдары

1586 жылы Тассо Мантуя князі Винченцо Гонзаганың шақыруымен Сент-Аннадан кетіп қалды. Ол жас құтқарушысын Минчо өзені арқылы қалаға ертіп, біраз уақыт бостандық пен сарай ләззаттарын сезінді, туған қаласы Бергамодан зор құрмет көрді және 1573 жылғы «Галеалто Ре ди Норвегия» трагедиясын «Торрисмондо» атты классикалық драмаға өңдеді. Бірақ бірнеше ай өткен соң ғана көңілі тоңды. Винченцо Гонзага әкесінен Мантуя герцогтығын мұраға алғаннан кейін, ақынға уақыт табу қиын болды. Тассо өзін ескерілмегендей сезінді. 1587 жылдың күзінде ол Болонья және Лорето арқылы Римге сапар шегіп, онда ескі досы, қазіргі Иерусалим патриархы Сципион Гонзагамен кездесті. Келесі жылы ол Неапольге кетіп, «Монте-Оливето» сияқты бірнеше діни өлеңдер жазды. 1589 жылы ол Римге оралып, Иерусалим патриархының үйіне қоныстанды. Бірақ үй қызметшілері Тассоны шыдамсыз деп танып, оны үйден қуды. Ол ауырып, ауруханаға түсті. 1590 жылы патриарх оны қайта қабылдады, бірақ Тассоның мазасыз рухы оны Флоренцияға жетеледі. Флоренциялықтар: «Іс бітті», – деді. Содан кейін Рим, Мантуя, Флоренция, Рим, Неаполь, Рим, Неаполь – осылайша 1590-94 жылдардың шаршатарлық тізімі жалғасты. Ол аурудың, кедейліктің және бақытсыздықтың нағыз одыссеясын бастан өткерді. Тассо үшін бәрі дұрыс емес еді. Княздардың, кардиналдардың, патриархтардың, тіпті папалардың сарайлары оған әрқашан ашық болғанымен, ол ешқайсысында тыныға алмады. Денсаулығы нашарлап, генийі көмезделді. 1592 жылы ол «Герусалемнің» қайта өңделген нұсқасын, «Герусалем Конквистата» атпен жариялады. Ол жастық шағындағы өлеңін әдемілегеннің бәрін қатаң түрде жойды. Ұйқас көбірек формалдыққа ұшырады; романтикалық және мистикалық эпизодтар алынып тасталды; сюжеттің ауыр элементтері жайсыз риторикалық дамудан өтті. Сол жылы «Жеті күн» деп аталатын «Жаратылыс кітабының» бос өлеңмен жазылған қайта баяндамасы жарық көрді. Тассоның психикалық ауруы, физикалық әлсіздігі және шабыттың төмендеуі оны ұмытылуға тарту еткендей болғанымен, үміт оның соңғы жылдарын қуантты. 1592 жылы Рим папасы Климент VIII папалық таққа отырды. Ол және оның жүрегі жақын туысы, Сан-Джорджо кардиналы Альдобрандини, ақынмен достық қарым-қатынас орнатуға бейілді болды. 1594 жылы олар оны Римге шақырды. Мұнда Тассо Петрарканың Капитолийде таж кигені сияқты, лавр гүлдерімен безендірілген тәжді қабылдауға тиіс болды. Аурудан шаршаған Тассо қараша айында Римге жетті. Альдобрандини кардиналының ауруға шалдығуына байланысты оның таж кигізу рәсімі кейінге шегерілді. Бірақ папа Тассоға зейнетақы тағайындады. Сонымен қатар, папаның ықпалымен, Авеллино князі (Тассоның анасының мүлкін иеленген) Тассоға қарсы талаптарының бір бөлігін жыл сайынғы жәрдемақы төлеу арқылы өтеуге келісті. Тассо Сент-Аннадан кеткеннен бері аспан оған осылай ырыс бермеген еді. Енді оның қолында Капитолийдің құрметтері мен ақша бар еді. Дегенмен, бақыт кешікті. Ақын тәжін киіп, зейнетақысын алуға үлкермей, Тассо 1595 жылдың 1 сәуірінде дауылды күні Сант’Онофрио төбесіндегі монастырға барды. Оның каретасы тік Трастеверин төбесіне көтерілгеннен кейін және монахтар есікке шығып сәлем бергеннен кейін, Тассо сыртқа шығып, ол сол жерде өлуге келгенін мәлімдеді. Тассо 1595 жылдың сәуір айында 51 жасында Сант’Онофриода қайтыс болды. Оның өмірінің соңғы жиырма жылы практикалық және көркемдік тұрғыдан қанағаттандырмайтын болды.

In 1586 Tasso left St. Anna at the solicitation of Vincenzo Gonzaga, Prince of Mantua. He followed his young deliverer to the city by the Mincio, basked awhile in liberty and courtly pleasures, enjoyed a splendid reception from his paternal town of Bergamo, and reworked his 1573 tragedy Galealto Re di Norvegia into a classical drama entitled Torrismondo. But only a few months passed before he grew discontented. Vincenzo Gonzaga, succeeding to his father's dukedom of Mantua, had scanty leisure to bestow upon the poet. Tasso felt neglected. In the autumn of 1587, he journeyed through Bologna and Loreto to Rome where he took up quarters with an old friend, Scipione Gonzaga, now Patriarch of Jerusalem. The following year he wandered off to Naples, where he wrote several religious poems including Monte Oliveto. In 1589 he returned to Rome and took quarters again with the patriarch of Jerusalem. But the servants found Tasso insufferable and turned him out of doors. He fell ill and went to a hospital. The patriarch in 1590 again received him, but Tasso's restless spirit drove him forth to Florence. The Florentines said, "Actum est de eo." Rome once more, then Mantua, then Florence, then Rome, then Naples, then Rome, then Naples—such is the weary record of the years 1590–94. He endured a veritable Odyssey of malady, indigence and misfortune. To Tasso, everything was amiss. Though the palaces of princes, cardinals, patriarchs, nay popes, were always open to him, he could rest in none. His health grew ever feebler and his genius dimmer. In 1592 he published a revised version of the Gerusalemme, Gerusalemme Conquistata. All that made the poem of his early manhood charming he rigidly erased. The versification became more pedantic; the romantic and magical episodes were excised; the heavier elements of the plot underwent dull rhetorical development. During the same year a blank verse retelling of Genesis, called Le Sette Giornate, saw the light. Though mental disorder, physical weakness, and a decline in inspiration seemed to doom Tasso to oblivion, hope cheered his last years. Pope Clement VIII ascended the papal chair in 1592. He and his nephew, Cardinal Aldobrandini of San Giorgio, were determined to befriend the poet. In 1594 they invited him to Rome. There Tasso was to receive the crown of laurels, as Petrarch had been crowned, on the Capitol. Worn out with illness, Tasso reached Rome in November. The ceremony of his coronation was deferred because Cardinal Aldobrandini had fallen ill. But the pope assigned Tasso a pension. Also, under pontifical pressure, Prince Avellino (who held Tasso's maternal estate) agreed to discharge a portion of his claims against Tasso by payment of a yearly stipend. At no time since Tasso left St. Anna had the heavens so smiled upon him. Capitolian honours and money were now at his disposal. Yet fortune arrived too late. Before he donned the crown of poet laureate and received his pensions, Tasso went to the hilltop convent of Sant'Onofrio on a stormy 1 April 1595. After his coach toiled up the steep Trasteverine Hill and the monks came to the door to greet it, Tasso stepped out and announced to the prior that he had come there to die. Tasso died in Sant'Onofrio in April 1595 aged 51. The last twenty years of his existence had been practically and artistically unsatisfying.

Басқа жұмыстар

1567-1593 жылдары Петрарканың «Canzoniere» (Ән жинағы) шығармасының ықпалымен тоғыз кітаптан тұратын екі мыңға жуық өлең жазылған. «Галеальто ре ди Норвегия» (1573–4) – аяқталмаған трагедия, кейін жаңа атаумен аяқталды: «Re Torrismondo» (1587). Софокл мен Сенеканың трагедияларының ықпалымен жазылған бұл шығарма Норвегияның Альвида ханшайымы туралы баяндайды. Ол балалық шағынан бергі досы Швеция королі Гермондоға адал болғанда, гот королі Торризмундқа күштеп үйлендіріледі. «Dialoghi» (Диалогтар) 1578 және 1594 жылдар аралығында жазылған. Бұл 28 мәтінде моральдық (махаббат, ізгілік, асыл мінез) және күнделікті (маска, ойын, сарайлық әдеп, сұлулық) мәселелер талқыланады. Кейде Тассо өз заманының маңызды тақырыптарына тоқталады, мысалы дін мен зиялылық еркіндігі, Лепанто шайқасындағы христиандық пен ислам. 1594 жылы жарық көрген «Discorsi del poema eroico» – Тассоның поэтикасының негізгі мәтіні. Ол, әдетте, «Jerusalemme Liberata» шығармасымен жұмыс істеген жылдары жазылған болуы мүмкін.

Психикалық аурулар

Тассоның ауруы қазір биполярлық екеніне сенімділік танытылуда. Аңыздарда ол Рим көшелерінде ақыл-есінен жаңылып, қудаланғанын ойлап сарсанады деп суреттеледі. Феррарадағы Санта-Анна психиатриялық клиникасында ұзақ тұрғаннан кейін, ол жазу ісіне қайта оралды, бірақ толыққанды жазыла алмады.

Ықпал

Тассоның лирикалық поэзиясы Ренессанс кезеңінің соңында Францияда Депорт пен Ронсардқа (Тассо олармен Парижде кездескен) әсер еткен болуы мүмкін. Ол, әрине, көптеген ағылшын Элизабет дәуірінің өкілдеріне әсер етті, соның ішінде сэр Филип Сидни, Абрахам Фраунс және Сэмюэл Дэниел. Клаудио Монтеверди «Иль боец ди Танкреди и Клоринда» («Иерусалим Либератасы», XII канто) мәтініне музыка жазды. Ол сондай-ақ Тассоның кейбір «Рималарына», әсіресе мадригалдарға музыка қосты. Джачес де Верт пен Карло Гесуальдо да Венеса Тассоның «Рималары» мен «Иерусалим» шығармаларынан көптеген мәтіндерді музыкаға енгізді. Немец жазушысы Иоганн Вольфганг фон Гете 1790 жылы «Торквато Тассо» атты пьесасын жазды, онда суретшінің күресі бейнеленеді. Ол сондай-ақ «Ринальдо» атты кантата мәтінін жазды, ол «Иерусалимді азат етудің» XVI кантосынан шабыт алды, кейіннен Иоганнес Брамс оған музыка жазды. Джакомо Леопарди «Диалог ди Торквато Тассо е дел suo Genio familiare» («Operette morali», 1824) деп аталатын, Санкт-Аннадағы ұзақ тұру туралы проза жазды. Негізгі тақырып – Тассо мен оны жалғыздықта көріп тұратын «Джин» немесе рух арасындағы диалогтағы ауырсыну мен жалықтырудың салыстырылуы. «Иерусалим Либератасы» негізінде жазылған көптеген опералардың арасында Лулли, Алессандро Скарлатти, Вивальди, Гендель, Хайдн, Сальери, Керубини, Кристоф Виллибальд Глюк, Россини және Дворжак шығармалары бар. Джудит Вейрдің осы тақырыптағы эксперименталды заманауи операсы оқиғаны қазіргі Иракқа көшіреді. Эдмунд Спенсер мен Джон Милтон екеуі де Тассоның шығармаларымен терең әсерленді. Лорд Байронның «Тассоның зар жыры» поэмасы Тассоның Сент-Анна ауруханасындағы уақытын суреттейді. Итальян композиторы Гаэтано Доницетти «Торквато Тассо» (1833) тақырыбында опера жазды және либреттоға ақынның кейбір жазбаларын қосты. Фелиция Хеманстың «Tasso's Coronation» поэмасы ақынның таққа отырғызуға бірден бұрын қайтыс болғанын баяндайды. Летиция Элизабет Лэндон өзінің «Tasso's last interview with the Princess Leonora» поэмасын 1826 жылы «Метрикалық фрагмент» ретінде жариялады. Франц Лист Гётенің туғанына 100 жыл толуына орай «Tasso, Lamento e Trionfo» атты симфониялық поэмасын жазды. «Иерусалимнің құтқарылуы» мен «Аминтадан» шабыт алған суретшілердің саны көп, және олардың қатарында Тинторетто, Карраччи, Герчино, Пьетро да Кортона, Доменичино, Чиголи, Ван Дейк, Пуссен, Клод Лоррен, Тиеполо, Буше, Фрагонар, Иоганн Фридрих Овербек, Хаец және Делакруа бар.

Tasso's lyric poetry may have had some influence in late Renaissance France on Desportes and Ronsard (whom Tasso met in Paris). It almost certainly influenced a number of English Elizabethans, including Sir Philip Sidney, Abraham Fraunce and Samuel Daniel. Claudio Monteverdi composed Il combattimento di Tancredi e Clorinda upon the text of Gerusalemme Liberata, canto XII. He also composed music over some of Tasso's Rime, particularly madrigals. Giaches de Wert and Carlo Gesualdo da Venosa put into music many texts from Tasso's Rime and Gerusalemme. The German writer Johann Wolfgang von Goethe wrote a play, Torquato Tasso, in 1790, which explores the struggles of the artist. He also composed a cantata text, "Rinaldo", inspired by canto XVI of Jerusalem Delivered, later set to music by Johannes Brahms. Giacomo Leopardi wrote Dialogo di Torquato Tasso e del suo Genio familiare (Operette morali, 1824), a prose about the long stay in St. Anna. The main theme is a comparison between pain and boredom, expressed in a dialogue between Tasso and a "Genius", or ghost, said to be visiting him in his loneliness. Among the numerous operas based on Jerusalem Delivered are works by Lully, Alessandro Scarlatti, Vivaldi, Handel, Haydn, Salieri, Cherubini, Christoph Willibald Gluck, Rossini and Dvořák. An experimental modern opera on the theme, by Judith Weir, transposes the scene into contemporary Iraq. Both Edmund Spenser and John Milton were greatly influenced by Tasso's work. Lord Byron's poem "The Lament of Tasso" narrates Tasso's spell in St. Anna's hospital. The Italian composer Gaetano Donizetti wrote an opera on the subject of Torquato Tasso (1833) and incorporated some of the poet's writing into the libretto. Felicia Hemans's poem Tasso's Coronation records the poet's death immediately prior to his intended crowning. Letitia Elizabeth Landon published her poem Tasso's last interview with the Princess Leonora as a Metrical Fragment in 1826. Franz Liszt composed a symphonic poem, Tasso, Lamento e Trionfo, in commemoration of the centenary of Goethe's birth. Artists inspired by both Jerusalem Delivered and Aminta have been legion and include Tintoretto, the Carracci, Guercino, Pietro da Cortona, Domenichino, Cigoli, Van Dyck, Poussin, Claude Lorrain, Tiepolo, Boucher, Fragonard, Johann Friedrich Overbeck, Hayez and Delacroix.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Қайта өрлеу дәуірінде Ричард Кэрью "Иерусалимнің құтқарылуы" атты алғашқы (толық емес) аудармасын жариялады (1594). Эдвард Фэрфакстың толық нұсқасы 1600 жылы "Годфри Буйон" деген атпен пайда болды. Джон Хульдің 1772 жылы жұп өлеңдердегі нұсқасы, ал Еремия Холмс Вифеннің (Спенсер строфаларында) 1821 жылы жарық көрді. 20-шы және 21-ші ғасырларда Энтони Эзолен (2000) және Макс Викерт сияқты бірнеше нұсқалар шықты, соның ішінде Макс Викерт аударған "Иерусалимді азат ету" Оксфорд университетінің баспасынан 2009 жылы жарияланды. Аминта, сондай-ақ оның ерте махаббат өлеңдері, "Люкреция Бендидиоға арналған махаббат өлеңдері" (ред. және ауд. Макс Викерт), Нью-Йорк: Italica Press, 2011 және "Rhymes of Love" (ред. М. Х. және С. Акоцелла, ауд. Мария Пасторе Пассаро, Оттава: Legas, 2011) ретінде шықты. "Диалогтардың", "Торрисмондоның" және кейбір кеш діни туындыларының бірнешеуі де ағылшын тілінде жарық көрді.

Мұра

Тассо Бергамо және Сорренто қалаларында ескерткіштермен еске алынады. Италияның дерлік барлық ірі қалаларында, ең әйгілілері Бергамо, Позилипо (Неаполь), Рим, Турин, Палермо және Катания, сондай-ақ Париж мен Калифорниядағы Пало-Альтода оның атымен аталатын көшелер бар.