Кіріспе

Фарер аралдарының бірпалаталы парламенті

Løgting (айтылуы: ; Lagtinget) – Дания Корольдігі құрамындағы автономиялы аумақ – Фарер аралдарының бірпалаталы парламенті. Атауы сөзбе-сөз "Заң жиналысы" дегенді білдіреді, яғни заң қабылдаушы ассамблея, және ол ежелгі скандинав тіліндегі lǫgþing сөзінен шыққан, бұл ежелгі жиналыстарға берілген атау. Фарер аралдарында тинг немесе þing бір мың жылдан бері бар, ал Løgting викинг дәуірінде аралдардағы ең жоғары билік болған. 1274 жылдан 1816 жылға дейін ол негізінен сот органы ретінде жұмыс істесе, 1948 жылы өзін-өзі басқару құқығы енгізілген кезде заң шығару өкілеттігіне ие болған 1852 жылы құрылған қазіргі Løgting – парламенттік ассамблея болып табылады. Манкс Тинвальд және Исландиялық Альтингпен бірге Løgting әлемдегі ең көне сақталған парламенттердің бірі, олардың үшеуі де Еуропа материгіндегі ежелгі скандинав жиналыстарымен байланысты. Бүгінде Фарер аралдары бір сайлау округін құрайды және депутаттардың саны 33-ке бекітілген. Бұл жаңа жүйе бойынша алғашқы сайлау 2007 жылдың соңында Сайлау заңы өзгертілгеннен кейін 2008 жылдың 19 қаңтарында өтті, ал бұрын Løgting мүшелерінің саны 27-ден 32-ге дейін ауысқан. 7 сайлау округінде 27 орын және 5 қосымша орын болған. Бұл Сайлау заңы 1978 жылы күшіне енді, ал 1978 мен 2004 жылдар аралығында өткен сегіз жалпы сайлаудың барлығы 32 депутаттан тұрды. Løgting төрт жылға сайланады. Егер Løgting өзін таратуға келіссе, сайлау мерзімі аяқталғанға дейін де сайлау өткізілуі мүмкін. Лёгмаður (Премьер-министр) алдағы сайлау туралы жарлық жариялайды және сайлау күнін белгілейді, ол жарлық жарияланғаннан кейін ең ертесінде алты аптадан соң өтуі тиіс.

Викингтер дәуірі

Фарер аралдарының тінгі немесе жиналысы бастапқыда заң шығару және сот билігіне ие альтинг деп аталатын орган болды. Осы кезеңде елде атқару билігі болған жоқ. Фарер қоғамы – отбасылық қоғам (eitt ættarsamfelag) болды, онда отбасылар Løgting-тің үкімдері мен қаулыларының орындалуын қамтамасыз етті. Фарер аралдарының 650 жылға дейін жайылғаны туралы мәліметтер бар. Кельт тегіндес алғашқы тұрғындар шамамен 825 жылы норвегтік жер иеленушілермен қуылды. Викинг дәуірі мен орта ғасырлардағы Фарер қоғамы көп жағынан басқа скандинавиялық халықтарға ұқсас болды. Бұл, әсіресе заңнамаға қатысты айқын байқалды. Ең маңызды заң жиынтығы – Гулатингслогин, Норвегияның Вестландтағы Гулатинг заңнамалық аймағында пайда болған ежелгі норвегиялық шаруашылық заңы. Бастапқыда бұл заң ауызша сақталды, бірақ шамамен 1100 жылы жазылып алынды. Ең ерте тарихи дереккөздер Løgting-ті Тинганес түбегінде орналастырады, ол бүгінде Торсхавнның ең көне ауданы ретінде танымал. Викинг дәуірінде, ешкімнің үстемдік етуіне жол бермеу үшін тінг бейтарап және адам тұрмайтын жерде өткізілуі дәстүрлі болды. Сол кезде Тинганесте қоныстар болған жоқ, ал оның аралдарға қатысты орталық орналасуы оны ең қолайлы жерге айналдырған болуы мүмкін. Исландиялық Альтингтен айырмашылығы, Løgting-тің құрылуы тарихи тұрғыдан құжатталмаған; алайда, ол алғаш рет «Færeyinga saga» да Straumseyarþing («Streymoy thing») ретінде айтылғанда, жақсы орналасқан институт екені көрінеді, онда 10-ғасырдың ортасында Хавгримур мен Эйнар Судуройингр арасындағы сот дауы, соның нәтижесінде Эльджарн Камбхётттың қуғынға ұшырауы егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл ерте Фарер тінгі «Фарердің ең жақсы адамдарының» жиналысы ретінде де сипатталды, олар бай шаруалардың еркін жиналысы болды, ал Фарер шамамен 4000 халқы және 60 000 қойы бар республиканы құрады. Тингтің төрағасы – Løgsøgumaður болды, оның дауыс беру құқығы болған жоқ. Фарер аралдарындағы викинг дәуірі 1035 жылы Трондур и Гёту қайтыс болғаннан кейін аяқталды, содан кейін Лейв Øssursson (Сигмундр Брестиссонның күйеу баласы) Норвегия королі Магнус I-нің қарауындағы вассал атанды. Дегенмен, Фарер аралдары келесі 150 жыл бойы өзін-өзі басқару құқығына ие қоғам болып қала берді.

Норвегиялық ереже

Фарер аралдарының мәртебесі 1274 жылы Норвегия королі Магнус VI тұсында өзгерді. Осы уақытқа дейін Фарер аралдарының тінгі 6 жергілікті vártings өкілдерінің жиналысына айналды, оның құзыреті тек сот істерімен шектелді. Норвегияның жоғары соттарының мәліметтері бойынша, бұл ескі норвеж тілінде lǫgþing деп аталды. Оның төрағасы – Лёгмаður, судья болып табылды және сол кезден бастап король тағайындады. Оның мүшелері Løgrættumenn деп аталды (шамамен «қазылар» деп аударылады), оларды Фарер аралдарындағы корольдің провосты тағайындады. 1298 жылдың 24 маусымында Фарер аралдары алғашқы конституциялық құжатын алды – Сейдабраве («Қой хаты», қой шаруашылығына қатысты): аралдар бүгінге дейін таныс ең ерте құжат. 1380 жыл шамасында Фарер аралдары Норвегиямен бірге Дания патшалығына қарасты, бірақ аралдар бұрынғы Норвегия территориясы ретінде ерекше мәртебесін сақтап қалды. Осы оқиғаларға қарамастан, Лёгтинг 1660 жылы Фредерик III тұсында абсолюттік монархия орнатылғанға дейін аралдардың заң шығару және басқару ісіне белгілі бір ықпал етуді жалғастырды. Осы күннен бастап Лёгтингтің ықпалы мен құзыреті қайтадан азайды, ал институт 1816 жылы толығымен таратылды. Сонымен қатар, Лёгтингтің сот құзыреті Фарер аралдарының жаңадан ашылған соты сияқты басқа соттарға берілді.

Даниялық билік

1849 жылы Дания еркін және сол кезең үшін демократиялық конституция алғанда, бұл Фарер аралдарының Дания корольдігінде болған ерекше мәртебесінің аяқталғанын білдірді. Бұл шешім Фарер халқымен кеңеспей қабылданды. Сол кезде көптеген фарерліктер Løgting-тің қайта құрылуын қалады, себебі олар Amtmaður деп аталатын Данияның жоғары мемлекеттік лауазымды шенеунігінің, фарерлік заңнама мәселелері бойынша Фарер аралдарындағы жалғыз кеңесші орган болғанына наразы болды. Фарер аралдарының саяси құқықтары үшін күрескендердің қатарында Нильс Винтер (1822–1892) болды. 1852 жылдың 23 наурызында қабылданған заң Фарер Løgting-інің заң шығару жиналысы емес, кеңесші орган – amtsráð ретінде қайта құрылуын білдірді. Қайта құрылған Løgting 1852 жылы Ólavsøka күні алғашқы отырысын өткізіп, 1816 жылы таратылған бұрынғы институттың дәстүрлерін қайта жаңғыртты. Ол кезде Løgting-тің саяси өкілеттігі мен ықпалы шектеулі болғанымен, институт Дания үкіметі мен парламентіне (ригсдагқа) Фарер аралдарының өкілі ретінде, сондай-ақ саяси саналы фарерліктердің саясат тәжірибесін жинақтауына мүмкіндік беретін саяси форум ретінде маңызға ие болды. Løgting Фарер ұлттық қозғалысының саяси платформасына айналды. Оның қолдаушыларының саяси дербестік талабының басты мақсаты – Løgting-тің заң шығару құқықтарына ие болуы еді. 1852 жылы құрылған жиналыста Данияның жоғары мемлекеттік шенеунігі Amtmaður, Løgting президенті болып тағайындалды. Бірақ, 1923 жылы бұл ереже өзгертілді, содан бері президент Løgting мүшелерімен сайланады. 1927 жылдан бастап Løgting хаттамалары фарер тілінде жазылады, ал 1935 жылы Løgting салық салуға уәкілдік алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Ұлыбритания Фарер аралдарын 1940 жылдың 12 сәуірінде басып алғанда және Даниямен байланыс үзілгенде, Løgting іс жүзінде заң шығару жиналысы ретінде қызмет етті, ал Фарер аралдарында Amtmaður Карл Аге Хилберт және Løgting тағайындаған министрлерден тұратын үкімет құрылды. Осы кезеңде фарерліктер өздерін-өздері басқара алатынын көрсетті. Соғыс аяқталғаннан кейін тәуелсіздік қозғалысы (көбінесе жаңа Fólkaflokkurin партиясының ықпалымен) соншалықты күшті болды, тіпті саяси партиялардың ешқайсысы Фарер аралдарының мәртебесі іс жүзінде Дания округінің (Færøernes amt) мәртебесімен тең болған соғысқа дейінгі жағдайға оралуға құлық танытпады.

Өзін-өзі басқару

Дания үкіметі мен Løgting өкілдері арасында ұзақ және қиын келіссөздер жүргізілді. Соңында, 1946 жылдың 14 қыркүйегінде халыққа Данияның өзін-өзі басқару туралы ұсынысы мен Даниядан толық тәуелсіздік алу арасынан таңдау жасауға мүмкіндік берілді. Бұл сайлау референдум деп есептелмейді, себебі парламент дауыс беру нәтижесін орындауға міндетті болған жоқ. Нәтижесінде, Даниядан бөлінуге 161 дауыспен (48,7% жақтады, 47,2% қарсы, 4,1% жарамсыз немесе бұзылған) көбінесе дауыс берілді. Парламенттегі республикалық коалициялық көпшілік бұл нәтижені Фарер халқының Даниядан толық тәуелсіздік алу қалауы ретінде түсіндіріп, тәуелсіз Фарер мемлекеті үшін тиісті басқару органдарын құрумен бірге, бөліну процесін бастады. Дания үкіметі бұл процестің заңдылығына күдік келтірді, ал 25 қыркүйекте Дания королі Фарер аралдарының парламентін таратып, бірнеше айдан кейін жаңа сайлау өтті. Бұл сайлаудың нәтижесінде Даниямен одақ құруды қолдайтын партиялар 2000 дауыспен басымдыққа ие болды және жаңа одақтастық коалиция құрылды. Дауыс санының артуына байланысты олар бөлінуді қабылдамады, бірақ компромисс ретінде 1948 жылдың 1 сәуірінде «Өзін-өзі басқару туралы» заң қабылданды және күшіне енді. Сол кездегідей, бұл сайлау да бүгінге дейін даулы болып қалып отыр, және осы мәселеде екі кең таралған пікір бар. Бір жағынан, кейбір адамдар тәуелсіздікке қатысты шешім қабылданғанын айтады, себебі бөліну үшін нақты көпшілік болды, тіпті ол аз болса да. Екінші жағынан, басқалар көпшіліктің тым шағын болғанын айтады, өйткені тәуелсіздік үшін бар болғаны 161 дауыс көп болды, және осы тараптың пікірінше, осындай әлеуметтік және саяси маңызы бар мәселе бойынша дауыс беру үшін тек білікті көпшілік ғана жеткілікті негіз болуы мүмкін. «Өзін-өзі басқару туралы» заң бойынша, Фарердің Løgting-і Фарерге тән ерекше мәселелерде заң шығарушы орган болып табылады, ал қалған салаларды Данияның ұлттық органдары ортақ мәселелер ретінде басқарады. 1995 жылы жаңа заң қабылданғанда парламентаризм заңды түрде қабылданып, Løgting-тің құрылымы мен функциялары жаңартылды. Фарер аралдарының толық Конституциясы жоспарланып, жұмыс істеп жатыр.

Билік

Үйдегі басқару күшіне енгеннен кейін Løgting парламенттік жұмысы түбегейлі өзгерді. Үйдегі басқаруға дейін Фарер аралдарының Парламенті тек кеңес беру органы болған, ал қазір Фарер аралдарының Парламенті Дания Парламентінен (Det danske Folketing) қабылданған барлық салаларда заң шығару өкілеттігіне ие. Жергілікті басқару туралы заңға сәйкес, заң шығару билігінің әртүрлі салалары А секторына және В секторына бөлінеді. Егер Løgting немесе Дания Үкіметі қаласа, А секторындағы салалар Løgting-ке қабылдануы мүмкін. В секторындағы салалар тек қана Фарер Үкіметі (Føroya Landsstýri) мен Дания Үкіметі келісімге келген жағдайда ғана Løgting-ке берілуі мүмкін. Қорғаныс және сыртқы саясат мәселелері жергілікті басқару шеңберінен тыс. Данияның Folketing Парламенті Løgting-ке қабылданған салалардан басқа барлық салаларда заң шығару өкілеттігіне ие. Фарер аралдары Дания Парламентінде екі орынға ие. Жергілікті басқару шеңберінен ішкі, конституциялық мәселелер мен отырыс тәртібін Løgting қамтамасыз етеді. Фарер аралдарының жергілікті басқару туралы заңына сәйкес, ішкі істерді ұйымдастыру тек Фарер Парламентінің құзыретінде. Осы мәселе бойынша 1994 жылдың 26 шілдесінде заң қабылданды. Осы заңның 1-тармағында, жергілікті басқару қабылдаған мәселелер бойынша заңдық билікті бөлу енді Фарер Парламенті мен Премьер-министр арасында бірлесіп жүзеге асырылады, атқару билігі Үкіметке, ал мұндай мәселелер бойынша сот билігі Дания соттарына жүктеледі. Парламент төрт жылға сайланады, оның ең көп саны 32 депутаттан тұрады, олар ашық, құпия және тікелей сайлау арқылы сайланады. Үкімет Премьер-министрден (løgmaður) және кем дегенде екі министрден (landsstýrismenn) құралады. Премьер-министр Парламент тарапынан жанама түрде тағайындалады. Парламент Төрағасы партия басшыларымен консультациялар өткізгеннен кейін жаңа Премьер-министр кандидатурасын ұсынады, дауыс беру өтеді, егер депутаттардың көпшілігі кандидатты қабылдамаса, ұсыныс қабылданбайды, әйтпесе кандидат қабылданады. Премьер-министр министрлерді тағайындайды. Егер сенімсіздік дауысы қойылса және 17 депутат қарсы дауыс берсе, Премьер-министр мен министрлер өкілдік орындарынан шеттетіледі. Премьер-министр кез келген уақытта сайлауды тағайындауға құқылы. Премьер-министр мен министрлер Парламентте орын алуға құқылы емес.

Соңғы нәтижелер

Фарер аралдарында соңғы жалпы сайлау 2022 жылдың 8 желтоқсанында өтті.

Løgting сессиясы

Løgting алғашқы отырысы Сент-Олаф күні (ólavsøka) өтеді. 29 шілдеде Løgting мүшелері, министрлер (landsstýrismenn), Данияның Жоғары комиссары (ríkisumboðsmaður) және жоғары лауазымды адамдар парламент ғимаратынан соборға (Havnar kirkja) қарай шеруде (skrúðgonga) жүреді. Қызметтен кейін шеру Парламент ғимаратына қайта оралады, сонда Løgting ашылады. Бірінші отырыста Премьер-министр (Løgmaður) өзінің Сент-Олаф күніне арналған құттықтау сөзін айтады, онда ол елдің жай-күйін жалпы сипаттайды. Løgting елдің жағдайына қатысты бір маңызды парламенттік пікірсайыс өткізеді. Пікірсайыс Лёгманның Сент-Олаф құттықтауы мен бюджетке қатысты болады. Әдетте, Løgting бір сессияда 100-ден 150-ге дейін түрлі мәселені талқылайды. Бұл Ólavsøka дәстүрі өте көне және Норвегия билігінің кезіне дейін жетеді. Бұрын Løgting жылына бір рет Ólavsøka күні басталып, 8 күн бойы таңғы сағат 6-дан кешкі сағат 3-ке дейін, әр күні қағида бойынша діни қызмет өткізіліп, Фарер аралдарының барлық дін қызметкерлері қатысатын. 17 ғасырда бұл біршама өзгертілді, енді тек Ólavsøka күні барлық дін қызметкерлерімен кездеседі.

Тарихи деректердің ғасырлар бойы сақталуы

Løgting жиналыстарының хаттамалары және оның 1852 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі басқа мұрағаттары Торшвандағы Фарер аралдарының Ұлттық мұрағатында сақталады. 1615-1816 жылдардағы Løgting хаттамалары да Ұлттық мұрағатта сақталған. Løgting мұрағатының толық жинағы Фарер аралдары тарихының ең маңызды деректерінен тұрады. Осылайша, Фарер Лёгтингі – өте жақсы құжатталған тарихы бар парламент, оның мұрағаттары 1298 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі кезеңді қамтиды. Еуропадағы парламенттердің ішінде мұрағаттары осы деңгейде сақталған және деректері уақыт бойынша және мазмұны бойынша үздіксіз сақталатын парламенттер өте сирек. "Конгсбокин" кітабындағы басқа мәтіндермен бірге, Фарер аралдарындағы қой шаруашылығы туралы заң (Seyðabrævið) қоғамның жағдайы, экономика, тіл, мәдениет және мәдени тарих туралы ақпаратты қамтиды. 1615-1816 жылдардағы Løgting мұрағаты сол кезеңдегі Фарер аралдары тарихының барлық аспектілері туралы осындай бай деректерді қамтиды. 1852 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі кезеңдегі Løgting мұрағаттары Фарер аралдарының соңғы және заманауи саяси тарихы туралы ең маңызды ақпарат көзі болып табылады. Фарер мәдени мұрасы осы мол деректерге негізделген, сондықтан ол Фарерліктердің өзіндігі мен тарих сезімінің ортасында, Ланднам кезеңінен бастап қазіргі уақытқа дейін тұр.