Фарер аралдарының тарихы: ежелгі дәуірден бүгінгі күнге дейін

Кіріспе

Фарер аралдарының тарихи дамуы

Фарер аралдарының алғашқы тарихының толық мәліметтері белгісіз. 6-шы ғасырда Солтүстік Атлантика саяхаты кезінде ирландиялық монах Брендан аралдардың жанынан өтіп кеткен болуы мүмкін. Ол "Қой аралы" және "Құстар жұмағы" дегенді көрген, кейбіреулер мұның құс және қойға толы Фарер аралдары болуы мүмкін дейді. Дегенмен, бұл оған дейін басқа теңізшілердің қойларды әкелу үшін келгенін көрсетеді. Норвегиялықтар 9-шы немесе 10-шы ғасырда Фарер аралдарына қоныстанды. Аралдар шамамен 1000 жылы христиан дініне ресми түрде көшті және 1035 жылы Норвегия Корольдігінің құрамына кірді. Норвегияның аралдардағы үстемдігі 1380 жылға дейін жалғасты, содан кейін аралдар Дания королі Олаф II басшылығымен Дания-Норвегия патшалығының бір бөлігіне айналды. 1814 жылғы Киль шарты Дания-Норвегияның екі патшалығын аяқтады, Фарер аралдары Данияның басқаруында қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Дания нацистік Германиямен басылып алынғаннан кейін, британдықтар Фарер аралдарына шабуыл жасап, соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай оны басып алды. Дания мойындамаған 1946 жылғы тәуелсіздік референдумынан кейін, 1948 жылы Фарер аралдарына Дания мемлекетімен кеңейтілген өзін-өзі басқару құқығы берілді.

Ертедегі галликалық және норвегиялық қоныстар

Фарер аралдарында тоғызыншы ғасырда норвегтік викингтер келгенге дейін қоныстанудың белгілі бір дәлелдері бар. Ғылыми зерттеушілер екі кезеңде жиналған үйреншікті арпа мен торфтың күйген дәндерін тапты: біріншісі төртінші ғасырдың ортасы мен алтыншы ғасырдың ортасы аралығында, ал екіншісі алтыншы ғасырдың соңы мен сегізінші ғасырдың соңы аралығында. Зерттеушілер 500 жыл шамасында пайда болған көл түбіндегі шөгінділерден қойдың ДНК-сын да тапты. Арпа мен қойларды аралдарға адамдар әкелген болуы керек. 800 жылдардың басында норвегтердің Фарер аралдарына жақын жерде жүзіп кеткені екіталай. Алғашқы қоныстанушылар Британ аралдарынан келген болуы мүмкін. Археолог Майк Черч бұл жерде тұрған адамдар Ирландия, Шотландия немесе Скандинавиядан, немесе олардың барлығынан да болуы мүмкін деп болжады. IX ғасырдағы саяхат туралы әңгімеде, ирландтық қасиетті Брендан VI ғасырда Фарер аралдарына ұқсас аралдарға барғандығы айтылады. Алайда бұл сипаттама нақты дәлел бола алмайды. Фарер аралдарының сипаттамасы деп саналатын ең көне мәтінді 825 жылы ирландтық монах Дикуил Liber de Mensura Orbis Terrae (жер шарының сипаттамасы) еңбегінде жазған. Дикуил "сенуге лайық адаммен" кездесіп, ол өзінің қожайыны, аббат Суиниге (Суибне) "екі күн мен бір жазғы түнінде екі қатар ескектері бар шағын кемеде" (in duobus aestivis diebus, et una intercedente nocte, navigans in duorum navicula transtrorum) жүзіп, алыс солтүстіктегі аралдарға қалай қонғанын айтып берді. "Көптеген басқа аралдар Британ мұхитының солтүстігінде орналасқан. Оларға Британияның солтүстік аралдарынан екі күн мен екі түн бойы оң желмен толық желкенмен тікелей жүзу арқылы жетеді. Осы аралдардың көпшілігі кішкентай, олар тар бұғаздармен бөлінеді, және шамамен жүз жыл бойы біздің жерімізден, Ирландиядан келген қайықпен оларда адамдар өмір сүрген. Бірақ осы аралдар әлемнің басынан бері мекенсіз болған сияқты, қазір норвегиялық қарақшылар монахтарды қуып жіберді; бірақ онда сансыз қойлар мен теңіз құстарының көптеген түрлері табылады". Фарер аралдарындағы норвегтік қоныстану туралы Færeyinga сағасында жазылған, оның түпнұсқа қолжазбасы жоғалған. Әңгіменің бөліктері тағы үш сагада сақталған: Flateyjarbók, Олаф Триггвасонның сағасы және AM 62 fol. Басқа сағалар сияқты, Færeyinga сағасының тарихи сенімділігі де күмәнді. Олаф Триггвасонның сағасы да, Flateyjarbók та Гримр Камбанды Фарер аралдарын алғаш ашқан адам деп санайды. Алайда оның қай жылы және қандай жағдайда кеткені туралы екі дереккөздің пікірлері келіспейді. Flateyjarbók Гримр Камбанның көшіп кетуін 872 және 930 жылдар аралығында Харальд Харфагре билігі кезінде болған деп сипаттайды. Олаф Триггвасонның сағасы Камбанның Харальд Харфагре билігінен бұрын Фарер аралдарында тұрғанын және оның хаотикалық билігіне байланысты басқа скандинавтардың Фарер аралдарына қуылғанын көрсетеді. Фарер аралдарына бұл жаппай көші-қон викингтердің қоныстарының орналасқан жерлерін алдын ала білгенін көрсетеді, бұл Гримр Камбанның қонысының әлдеқайда ертерек болғанын растайды. Камбан Фарер аралдарының алғашқы викинг қоныстанушысы ретінде танылса да, оның тегі гаэль тілінен шыққан. Ирландиялық монахтар ордені Папардың жазбалары олардың Фарер аралдарынан викингтердің шабуылдарына байланысты кетіп қалғанын көрсетеді.

There is some evidence of settlement on the Faroe Islands before Norse Viking settlers arrived in the ninth century AD. Scientific researchers found burnt grains of domesticated barley and peat ash deposited in two phases: the first dated between the mid fourth and mid sixth centuries, and another between the late sixth and late eighth centuries. Researchers have also found sheep DNA in lake bed sediments, which were dated to around the year 500. Barley and sheep had to have been brought to the islands by humans. It is unlikely the Norse would have sailed near the Faroes long before the early 800s. The first settlers may have come from the British Isles. Archaeologist Mike Church suggested that the people living there might have been from Ireland, Scotland or Scandinavia, or from all three. According to a ninth century voyage tale, the Irish saint Brendan visited islands resembling the Faroes in the sixth century. This description, however, is not conclusive. The earliest text which has been claimed to be a description of the Faroe Islands was written by the Irish monk Dicuil c.825 in his work Liber de Mensura Orbis Terrae (description of the sphere of the earth). Dicuil had met a "man worthy of trust" who related to his master, the abbot Sweeney (Suibhne), how he had landed on islands in the far north after sailing "two days and a summer night in a little vessel of two banks of oars" (in duobus aestivis diebus, et una intercedente nocte, navigans in duorum navicula transtrorum). "Many other islands lie in the northerly British Ocean. One reaches them from the northerly islands of Britain, by sailing directly for two days and two nights with a full sail in a favourable wind the whole time Most of these islands are small, they are separated by narrow channels, and for nearly a hundred years hermits lived there, coming from our land, Ireland, by boat. But just as these islands have been uninhabited from the beginning of the world, so now the Norwegian pirates have driven away the monks; but countless sheep and many different species of sea fowl are to be found there "

Norse settlement of the Faroe Islands is recorded in the Færeyinga saga, whose original manuscript is lost. Portions of the tale were inscribed in three other sagas: the Flateyjarbók, the Saga of Óláfr Tryggvason, and AM 62 fol. Similar to other sagas, the historical credibility of the Færeyinga saga is highly questioned. Both the Saga of Ólafr Tryggvason and the Flateyjarbók claim that Grímr Kamban was the first man to discover the Faroe Islands. The two sources disagree, however, on the year in which he left and the circumstances of his departure. The Flateyjarbók details the emigration of Grímr Kamban as sometime during the reign of Harald Hårfagre, between 872 and 930 AD. The Saga of Óláfr Tryggvason indicates that Kamban was residing in the Faroes long before the rule of Harald Hårfagre, and that other Norse were driven to the Faroe Islands due to his chaotic rule. This mass migration to the Faroe Islands shows a prior knowledge of the Viking settlements' locations, furthering the claim of Grímr Kamban's settlement much earlier. While Kamban is recognized as the first Viking settler of the Faroe Islands, his surname is of Gaelic origin. Writings from the Papar, an order of Irish monks, show that they left the Faroe Islands due to ongoing Viking raids.

Шетелдік сауда мүддесі: 14 ғасырдан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

XIV ғасырда Фарер аралдарының экономикасына шетелдіктердің ұзаққа созылатын ықпалы бастау алды. Осы кезеңде сауда ережелері белгіленді, барлық фарерлік сауда баж салығын жинау үшін Норвегияның Берген қаласы арқылы жүргізілуі тиіс болды. Сонымен қатар, Ганза Лигасы күшейіп, скандинавиялық саудаға қауіп төндірді. Норвегия бұған тоқтау салуға тырысқанымен, Қара өлім халқын қырғаннан кейін бұл әрекеттен бас тартуға мәжбүр болды. Норвегияның үстемдігі 1380 жылға дейін сақталды, содан кейін аралдар Кальмар Одағының құрамына кірді. Аралдар әлі де Норвегия коронасының иелігінде болды, себебі короналар біріктірілмеген еді. 1380 жылы Альтинг Лёгтинг деп атау өзгертті, бірақ ол осы кезде заң сотынан асып түспеді. 1390 жылдары Оркни графы Генрих I Синклер аралдарды иеленді (бірақ Норвегияның вассалы ретінде) және біраз уақытқа дейін олар Солтүстік Атлантикадағы Синклер княздығының бір бөлігі болды. Аралдардағы археологиялық қазбалар 13 ғасырға дейін және одан кейін де шошқа шаруашылығының жүргізілгенін көрсетеді, бұл Исландия мен Гренландиямен салыстырғанда ерекше жағдай. Юнкаринсфлоттидегі фарерліктер құс ресурстарына, әсіресе тоқылдақтарға, Солтүстік Атлантика аралдарындағы басқа викинг дәуіріндегі қоныс жайлаушыларға қарағанда әлдеқайда ұзақ және үлкен дәрежеде тәуелді болды. 16 ғасырда ағылшын саяхатшылары жергілікті тұрғындарға көп қиындықтар туғызды, ал Фридрих II теңізді тазартуға жіберген Стреймой тумасы Магнус Хайнасонның есімі бүгінге дейін көптеген әндер мен әңгімелерде сақталып келеді.

Реформация дәуірі

1535 жылы биліктен шеттетілген Кристиан II әкесі Фредерик I-ден кейін таққа отырған Кристиан III патшадан билікті қайтаруға тырысты. Немец компанияларының бірнешеуі Кристиан II-ді қолдады, бірақ ол соңында жеңіліске ұшырады. 1537 жылы жаңа патша Кристиан III неміс саудагері Томас Кёппенге Фарер аралдарында эксклюзивті сауда құқығын берді. Бұл құқықтар келесі шарттарға бағынды: фарерліктер тек сапалы тауарларды ғана жеткізуге міндетті болды және олар нарықтың қалған бөлігіне пропорционалды көлемде өндірілуі керек еді; тауарлар олардың нарықтық құнымен сатып алынуы керек еді; саудагерлер фарерліктермен әділ және адал қарым-қатынас жасауы тиіс еді. Кристиан III сонымен қатар Фарер аралдарында католицизмнің орнына лютерандық дінді енгізді. Бұл процесс бес жылға созылды, осы уақыт ішінде латын тілінің орнына дания тілі қолданылды және шіркеу мүлігі мемлекетке берілді. Торшавнның оңтүстігінде орналасқан Киркюбёр епархиясы, онда собордың қирандылары сақталған, де тоқтатылды. Кёппеннен кейін басқалар сауда монополиясын иеленді, бірақ Дания-Норвегия мен Швеция арасындағы соғыс экономикаға зиян келтірді. Монополия кезеңінде фарерлік тауарлардың көп бөлігі (жүн өнімдері, балық, ет) Нидерландқа апарылып, алдын ала белгіленген бағамен сатылды. Алайда, сауда келісімінің шарттары көбінесе елеусіз қалды немесе бұзылды. Бұл фарерлік тауарлардың жеткізілімінде кешігулер мен тапшылықтарға, сондай-ақ сапаның төмендеуіне әкелді. Сауда монополиясы құлауға жақын болғанда, контрабанда мен қарақшылық кеңінен таралды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Данияға шабуыл жасалып, нацистік Германия тарапынан басылып алынды. Британдықтар одан кейін Фарер аралдарына алдын алу мақсатында шабуыл жасап, оларды басып алды, бұл операция «Валентин» деп аталды, неміс шабуылын болдырмау үшін жасалған болатын. Солтүстік Атлантикадағы стратегиялық орналасуына байланысты, Фарер аралдары Германияға Атлантика шайқасында, мүмкін, суасты кемелерінің базасы ретінде пайдалы болуы мүмкін еді. Оның орнына британдықтар Вагарда әуе базасын салған, ол қазірге дейін Вагар әуежайы ретінде қолданылуда. Фарер аралдарының балық аулау кемелері Ұлыбританияға көп мөлшерде балық жеткізіп, азық-түлік рационированиесін ескере отырып, маңызды көмек көрсетті. Løgting заң шығару өкілеттіктерін алды, ал Дания префекті Карл Аге Хилберт атқару билігін сақтап қалды. Фарер туы британдық билік тарапынан мойындалды. Осы кезеңде толық тәуелсіздік жариялауға әрекеттер жасалды, бірақ Ұлыбритания Фарер аралдарының ішкі істеріне араласпауға және босатылған Данияның рұқсатынсыз әрекет етпеуге уәде берді. Соғыс кезіндегі өзін-өзі басқару тәжірибесі 1948 жылы ресми автономияның жолын ашуда шешуші роль атқарды. Британдықтардың қатысуы жалпы халыққа ұнады (әсіресе неміс оккупациясының мүмкіндігін ескере отырып). Британдық сарбаздар мен Фарер аралдарының әйелдері арасында шамамен 150 неке қиылды, бірақ Вагарда британдықтардың болуы жергілікті шиеленістерге себеп болды. Британдықтардың қатысуы британдық шоколад пен тәттілердің де танымалдығын арттырды, олар Фарер аралдарындағы дүкендерде оңай қол жетімді, ал Данияда сирек кездеседі.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі: өзін-өзі басқару

Дания азат етіліп, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, соңғы британ әскерлері 1945 жылдың қыркүйегінде кетіп қалды. 1948 жылға дейін Фарер аралдары Данияның округі (amt) ресми мәртебесіне ие болды. 1946 жылы толық тәуелсіздік туралы референдум өткізілді, нәтижесінде көпшілік жақты. Алайда, Дания үкіметі мен королі бұл нәтижені мойындамады, себебі референдумға халықтың барлығының 2/3 бөлігі ғана қатысты. Сондықтан Дания королі Фарер аралдарының үкіметін таратып жіберді. Келесі сайлауларда Løgting тәуелсіздікке қарсы күштер жеңіске жетті және 1948 жылы Фарер аралдарының өзін-өзі басқару туралы заңы қабылданды. Фарер тілі ресми тіл мәртебесіне ие болды, бірақ дания тілі мектептерде екінші тіл ретінде оқытыла береді. Фарер туы да Дания билігі тарапынан ресми түрде мойындалды. 1973 жылы Дания Еуропалық қауымдастыққа (қазіргі Еуропалық Одақ) қосылды. Фарер аралдары, басты назарда балық аулау шектеулері мәселесі болғандықтан, қатысудан бас тартты. 1980 жылдары Фарер аралдарының тәуелсіздігіне қолдау арта түсті. Жұмыссыздық деңгейі төмен болды және Фарер аралдары әлемдегі ең жоғары тұрмыс деңгейлерінің бірін қамтамасыз етті, бірақ Фарер экономикасы балық аулауға толығымен тәуелді болды. 1990 жылдардың басында балық қорлары күрт азайды, олар жаңа, жоғары технологиялық жабдықтармен тым көп ауланды. Осы кезеңде үкімет те аса көп шығындар жасады. Ұлттық қарыз 9,4 миллиард Дания кронасына (DKK) жетті. Нәтижесінде, 1992 жылдың қазанында Фарер ұлттық банкі (Sjóvinnurbankin) банкроттық жағдайға түсті және Даниядан үлкен қаржылық көмек сұрауға мәжбүр болды. Алғашқы сома 500 миллион DKK құрады, бірақ кейін 1,8 миллиард DKK-қа дейін өсті (бұл жылдық 1 миллиард DKK грантқа қосымша болды). Үнемдеу шаралары енгізілді: мемлекеттік шығындар қысқартылды, салықтар мен қосымша құн салығы (ҚҚС) өсті, мемлекеттік қызметкерлердің жалақысы 10%-ға төмендетілді. Балық шаруашылығының көп бөлігі банкроттық жағдайға түсті, балық шаруашылықтары мен кемелердің санын азайту туралы әңгімелер тарады. Осы кезеңде көптеген фарерліктер (6%) көшіп кетті, негізінен Данияға. Tórshavn қаласында жұмыссыздық 20%-ға дейін өсті, ал шет аймақтарда одан да жоғары болды. 1993 жылы Sjóvinnurbankin Фарер аралдарының екінші ірі банкі, Føroya Banki-мен бірікті. Үшінші банк банкрот деп жарияланды. Сонымен қатар, grindadráp (кит аулау) мәселесіне байланысты Фарер аралдарының өнімдеріне халықаралық бойкот күшейді. Бір жағынан тәуелсіздік қозғалысы тарап кетті, ал екінші жағынан Дания Фарер аралдарының төленбеген есебімен қалды. Жақсарту шаралары қабылданды және олар тиімді болды. Жұмыссыздық 1994 жылдың қаңтарында 26%-ға жетті, содан кейін төмендеді (1996 жылдың ортасында 10%, 2000 жылдың сәуірінде 5%). Балық аулау саласы көбінесе сақталды. Балық қорлары да өсті, 1994 жылы жылдық аулау көлемі 100 000 тоннаны құрады, 1995 жылы 150 000 тоннаға дейін өсті. 1998 жылы бұл көрсеткіш 375 000 тоннаға жетті. 1995 жылы эмиграция 1%-ға дейін төмендеді, ал 1996 жылы халық саны аздап өсті. Сонымен қатар, жақын жерде мұнай кен орындары табылды. ХХІ ғасырдың басында Фарер экономикасының әлсіз жақтары жойылды, соған сәйкес көптеген адамдар Даниядан тәуелсіздік алу мүмкіндігін қайта қарастырды. Алайда, 2001 жылы тәуелсіздікке қарайғы алғашқы қадамдар туралы жоспарланған референдум Дания премьер-министрі Пуль Нюруп Расмуссеннің «Иә» дауысы болған жағдайда төрт жыл ішінде Данияның ақшалай гранттары тоқтатылатыны туралы мәлімдемесінен кейін отырып қалды.

Following the liberation of Denmark and the end of World War II, the last British troops left in September 1945. Until 1948 the Faroes had the official status of a Danish amt (county). A referendum on full independence was held in 1946, which produced a majority in favour. This was, however, not recognised by the Danish Government or king due to only 2/3 of the population participating in the referendum, so the Danish king abolished the government of the Faroes. The subsequent elections Løgting were won by an anti independence majority and instead a high degree of self governance was attained in 1948 with the passing of the Act of Faroese Home Rule. Faroese was now an official language, though Danish is still taught as a second language in schools. The Faroese flag was also officially recognised by Danish authorities. In 1973 Denmark joined the European Community (now European Union). The Faroes refused to join, mainly over the issue of fishing limits. The 1980s saw an increase in support for Faroese independence. Unemployment was very low, and the Faroese were enjoying one of the world's highest standards of living, but the Faroese economy was almost entirely reliant on fishing. The early 1990s saw a dramatic slump in fish stocks, which were being overfished with new high tech equipment. During the same period the government was also engaged in massive overspending. National debt was now at 9.4 billion Danish krones (DKK). Finally, in October 1992, the Faroese national bank (Sjóvinnurbankin) called in receivers and was forced to ask Denmark for a huge financial bailout. The initial sum was 500 million DKK, though this eventually grew to 1.8 billion DKK (this was in addition to the annual grant of 1 billion DKK). Austerity measures were introduced: public spending was cut, there was a tax and VAT increase and public employees were given a 10% wage cut. Much of the fishing industry was put into receivership, with talk of cutting down the number of fish farms and ships. It was during this period that many Faroese (6%) decided to emigrate, mainly to Denmark. Unemployment rose to as much as 20% in Tórshavn, and even higher in the outlying islands. In 1993 the Sjóvinnurbankin merged with the Faroe Islands' second largest bank, Føroya Banki. A third was declared bankrupt. Meanwhile, there was a growing international boycott of Faroese produce because of the grindadráp (whaling) issue. The independence movement dissolved on the one hand while Denmark found itself left with the Faroe Islands' unpaid bills on the other. Recuperative measures were put in place and largely worked. Unemployment peaked in January 1994 at 26%, since which it fell (10% in mid 1996, 5% in April 2000). The fishing industry survived largely intact. Fish stocks also rose, with the annual catch being 100,000 in 1994, rising to 150,000 in 1995. In 1998 it was 375,000. Emigration also fell to 1% in 1995, and there was a small population increase in 1996. In addition, oil was discovered nearby. By the early 21st century weaknesses in the Faroese economy had been eliminated and, accordingly, many minds turned once again to the possibility of independence from Denmark. However, a planned referendum in 2001 on first steps towards independence was called off following Danish Prime Minister Poul Nyrup Rasmussen saying that Danish money grants would be phased out within four years if there were a 'yes' vote.