Кіріспе

Екінші ағылшын-голланд соғысын аяқтаған бейбітшілік 1667 жылғы 31 шілдеде Голландияның Бреда қаласында Бреда бейбіт шартына қол қойылды. Ол Англия мен Екінші ағылшын-голланд соғысындағы қарсыластары – Голландия Республикасы, Франция және Дания-Норвегия арасындағы үш жеке келісімнен тұрды. Сонымен қатар, жеке ағылшын-голланд саудалық келісімі де оған қосылды. Келіссөздер 1666 жылдың соңынан бері жүріп келді, бірақ екі тарап та өздерінің жағдайын жақсартуға тырысқандықтан баяу өрбіді. Бұл, мамыр айының соңында француз армиясы Испан Нидерландтарына шабуыл жасағаннан кейін өзгерді, голландтар бұл шабуылды одан да қауіпті деді. Англиядағы соғысқа деген шаршау Медуэйге жасалған маусым айындағы шабуылдан кейін күшейді. Осы екі фактор шарттарды жедел келісуге мүмкіндік берді. 1667 жылға дейін ағылшын-голланд қарым-қатынасы сауда дауында басым болды, алайда бұл келісім оны толығымен аяқтаған жоқ. Дегенмен, шиеленіс айтарлықтай төмендеді және 1668 жылы Голландия Республикасы, Англия және Швеция арасындағы Үштік одаққа жол ашты. 1672-1674 жылдардағы үшінші ағылшын-голланд соғысының шағын үзілісінен кейін, бұл келісім ағылшын мен голланд арасындағы бір ғасырға созылған одақтың басталуын білдірді.

Өмірбаян

Екінші ағылшын-голландия соғысының себебі сауда шиеленістері болды, оны II Карл одан әрі күшейтті, ол сауданы Парламентке қаржылық тәуелділігін азайтудың бір жолы деп есептеді. 1660 жылы ол ағасы Джеймспен бірге Батыс Африкада голландтарға қарсы күресу үшін Корольдік Африка компаниясын (RAC) құрды. Инвесторлардың арасында Джордж Картерет, Шафтсбери және Арлингтон сияқты жоғары лауазымды саясаткерлер болды, бұл RAC пен үкімет саясаты арасында тығыз байланыс орнатты. Азия дәмдеуіштерінен түскен үлкен пайда тіпті бейбіт уақытта да қақтығыстарға себеп болды, себебі Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) өндіріс пен саудаға монополия құрды. 1663 жылға қарай португалдар сияқты жергілікті және еуропалық бәсекелестер жойылды, Рун аралында тек мускат жаңғағы плантациялары ғана қалды. Бұл плантациялар 1616 жылы британдық Шығыс Үндістан компаниясымен құрылған, бірақ 1620 жылы VOC оларды иеленді. 1664 жылдың соңында ағылшындар Рунды қайта басып алғанда, голландтар оларды қайтадан қуды, бұл жолы плантацияларды жойды. Атлант мұхитындағы сауда үшін голландтық Батыс Индия компаниясы (WIC) мен Испания, Дания, Швеция, Португалия және Англияның бәсекелестері арасында ұқсас күрес болды. Америкадағы қант плантациялары Африкадан әкелінген құлдардың еңбегімен өсірілді, ал Солтүстік Америкадағы колониялар оларды азықтандырды, бұл үш аймақта да қақтығыстарға әкелді. 1664 жылдың тамызында ағылшындар Нью-Нёдерландты басып алды, кейіннен оны Нью-Йорк деп атады. Басқа шабуыл қазіргі Ганадағы WIC құл саудасы бекеттерін басып алғанда, голландтар оларды қайтарып алу үшін флот жіберді. Нәтижесінде RAC банкротқа ұшырады, ал инвесторлары соғыс арқылы шығындарын өтеудің ең жақсы жолы деп есептеді. 1662 жылғы сәуірдегі франко-голландиялық келісімге қарамастан, Людовик XIV бастапқыда бейтарап қалды, себебі француз және голланд экономикалық мүдделері Испаниялық Нидерландыда айқайшылыққа толы болды. 1648 жылғы Мюнстер бейбіт шарты Схельда эстуариясын және Антверпен портын жапты, ол 19 ғасырға дейін экономикалық жағдайынан қалпына келе алмады. Бұл жағдай Амстердамға Солтүстік-Батыс Еуропадағы сауданы тиімді бақылау мүмкіндігін берді. Людовик Испанияның Мария Терезасына үйленгендіктен Испаниялық Нидерланды оның құқығы бойынша екенін санады, бірақ оларды бейбіт жолмен иеленуді үміттенеді. Голландтармен келіссөздер француз тауарларын экспорттау үшін Антверпенді қайта ашуға деген оның ниетіне байланысты үнемі тоқтап отырды. 1663 жылға қарай олардың өз еркімен жеңілдіктерге келіспейтініне көз жеткізді және әскери араласуды жоспарлай бастады. 1665 жылдың басында Англия голландтарға қарсы Швециямен одақ жасады, олар маусым айында Лоустофт шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады, содан кейін Мюнстерден шабуыл жасалды. Людовик 1662 жылғы келісімді қолдану арқылы жауап берді, бұл голландтардың Испаниялық Нидерландыны басып алуына қарсы тұруын қиындатады деп есептеді. Ол Швецияға бейтарап болу үшін ақша төледі, сонымен бірге Дания-Норвегияны соғысқа қосылуға ықпал етті. Данияның көмегімен тамыз айында Ваген шайқасында голланд сауда флоты құтқарылды, бірақ бұл қарым-қатынастың дұрыс болмауынан туындады. Данияның Фредерик III ағылшындарға флотты басып алуға көмектесуге жасырын келісті, ал пайданың бір бөлігін алуға келісті, бірақ оның нұсқаулары тым кеш келді. 1666 жылдың соңында II Карл ақша тапшылығына тап болды, бұл Парламентті қайта шақырудан бас тартуына байланысты, ал ағылшын саудасы соғыс пен ішкі апаттардан қатты зардап шекті. Керісінше, голланд экономикасы 1665 жылдан кейінгі құлдыраудан қалпына келді, ал мемлекеттік қарыз 1667 жылы 1652 жылғыдан төмен болды. Алайда, теңіз соғысы өте қымбат болды және оны қаржыландыру тіпті Амстердам нарықтары үшін де қиындық тудырды. Екі тарап та бейбітшілікке мүкіндік берді, себебі голландтардың соғысты жалғастырудан пайдасы шамалы болды және олар сыртқы бәсекелестердің сын-қатерлеріне тап болды. Дания 1647 жылы Кристианопельде жасалған жеңілдіктерге наразы болды, ал WIC-тің Дания кемелерін тәркілеуі даудың себебі болды. 1667 жылдың басында олар Швеция мен Францияға қосылып, голланд тауарларына тарифтер енгізді, бұл Балтық астығы саудасына әсер етті. 1666 жылдың қазан айында II Карл Голландияның Генерал-Штаттарымен төрт күндік шайқаста қаза тапқан вице-адмирал Уильям Берклидің денесін қайтару туралы келісім жасады. Ол голландтарды Лондонға келіссөздерге шақырды және өзінің немере інісі Вильгельм Орандықты штатгалдер етіп тағайындау, зиянды өтеу, Рунды қайтару және Үндістанмен сауда келісімі туралы бұрынғы талаптарынан бас тартты. Генерал-Штаттар Франциясыз бейбіт келіссөздерге қатысудан бас тартты. Аумақтық талаптар бойынша олар қазіргі жағдайды сақтауды немесе соғысқа дейінгі жағдайға оралуды ұсынды, бұл ағылшындар үшін қабылдауға келмейтін нұсқа болды. II Карлдың бұл ұсынысының шынайылығы күмәнді, себебі оның Париждегі елшісі, Сент-Олбанс графы, ағылшын-француз одағы туралы құпия келіссөздер жүргізіп жатқан болатын. Людовик голландтардың ағылшын талаптарына сәйкес келуін қамтамасыз етуге келісті, ал Испаниялық Нидерландыда еркін қолға ие болды. 1667 жылдың сәуір айына қарай Гаагадағы дипломаттар келісімге келуге асығысқандарын болжады. Келіссөздер басталғанда, ағылшын делегациясы өз жағдайының өте күшті екенін сезінді.

Келіссөздер

Ұлы зейнеткер Йохан де Витт пен Голландия штаттары Оранжист оппозициясының үстемдік құрған қаласы – Гаагада келіссөздер жүргізу туралы ағылшын ұсыныстарын қабылдамады. Людовик, оранжистерді ағылшын агенттері деп есептейтін, оларды қолдады. Кешігуге ашуланған Зеланд, Гелдерланд, Гронинген, Овериссель және Фризеланд штаттары «тек Голландияның жалтақдағымен жалғасып жатқан» соғысқа қаржы төлеуді тоқтатумен қорқытты. Тараптар ақыры Бредада кездесті, бірақ француз әскери дайындықтары оранжистерді Де Витті Людовикке Испаниялық Нидерландыда еркін қол беру үшін әдейі кешіктіріп отыр деп айыптауға итермеледі. Бұл Де Витті келісімге қол жеткізуге қысым жасады, Франция мен Португалия наурыз айында Испанияға қарсы одақ құрғаннан кейін бұл қысым күшейді. Бейбіт келіссөздерде делдалдық рөл бедел мен қарым-қатынас құру мүмкіндігін ұсынды; Луи мен Леопольд екеуі де осы лауазымды алғысы келгендіктен, швед дипломаттарын пайдалану арқылы келісімге келді. Балтық теңізінде астық, темір және кеме құралы саудасындағы маңызды ойыншылар шведтер 1656 жылғы Эльбинг шартында Республикаға салынған саудалық жеңілдіктерді жоюға және Даниямен одақты тоқтатуға үміттенеді. Геран Флеминг Бредада, Питер Койетпен бірге Гаагада болды; 8 маусымда Койет қайтыс болғаннан кейін, оның орнына граф Дона келді, ол Бредадағы келіссөздер сәтсіз аяқталса, швед-ағылшын-француз одағы туралы келіссөздер жүргізуге міндеттелді. Штаттар-генералы сегіз делегатты тағайындады, бірақ іс жүзінде Голландия, Зеландия және Фризиядан келгендер ғана қатысты. Үшеуінің екеуі оранжист болды: Зеландия зейнеткері Питер де Хьюйберт және Фризеландтың ван Йонгсталл; Голландиядан келген делегат Ван Бевернинг Де Виттің Штаттар партиясының мүшесі болды. Ағылшын бас келіссөзшілері Франция елшісі Дензил Холлес және Швеция елшісі Генри Ковентри болды. 24 мамырда Людовик Деволюция соғысын бастады, француз әскерлері тез арада Испаниялық Нидерланды мен Франш-Конте аймақтарын басып алды. Осыны іске асыру үшін Испания ұзаққа созылған Португалияны қайта қалпына келтіру соғысын аяқтауы керек болды. 27 мамырда Мадридтегі ағылшын-испан келісімі 1654-1660 жылдардағы соғысты ресми түрде аяқтады және коммерциялық жеңілдіктер үшін Англия Португалиямен келіссөздер жүргізуге келісті. Француз экспансиясы Голландия экономикасына төндірген қауіп-қатер ағылшын-голландия соғысын аяқтауды шұғыл мәселе етті. Луидің голландтарды жеңілдіктерге келісуге мәжбүр ететініне сенім білдірген ағылшындар өз талаптарын арттырды және Ван Бевернинг Де Витке келіссөздер позициясын жақсарту үшін үлкен әскери жеңіске мұқтаж екенін айтты. Бұл мүмкіндікті Чарльз ұсынды, ол 1666 жылдың соңында шығындарды үнемдеу мақсатында Корольдік флоттың көп бөлігін таратып жіберді. Голландиялықтар 1667 жылдың маусым айында Медуэй шабуылынан толыққанды пайдаланды; шабуылдың өзі стратегиялық тұрғыдан шектеулі әсер еткенімен, бұл Карл ешқашан ұмытпаған ұятты оқиға болды. Холлес пен Ковентри бастапқыда бұл келіссөздерді ұзартуға себеп болады деп ойлады, бірақ Францияға қарсы одақ құру қажеттілігі Испанияның Леопольд қолдаған Мадрид шартын орындаудан бас тартуына әкелді. Соғыстың және Лондонның Ұлы өртінің салдарынан болған экономикалық шығындармен байланысты, Кларендон Холлске «адамдардың санасын тыныштандыру» және «патшаны көтеруге қиын жүктен босату» үшін шарттармен келісуді бұйырды.

Шарттары

Келісімнің 1-бабы әскери одақ туралы ереже белгіледі, онда бір бағытта жүретін флоттар мен кемелер үшінші тарапқа қарсы бір-бірін қорғауға міндеттелді. 3-бапта uti possidetis, яғни "қалай бар, солай ұста" қағидасы орнатылды, оның күші 20 мамырдан басталады. Голландиялықтар Суринамды (қазіргі Суринамның бөлігі), Форт-Кормантинді және Рунды сақтап қалды, ал ағылшындар Жаңа Нидерландыны сақтап қалды, ол кейіннен Нью-Йорк, Нью-Джерси, Пенсильвания, Массачусетс, Коннектикут және Делавэр колонияларына бөлінді. 4-тен 8-баптарға дейін тауарлар мен кемелердің жоғалуына, соның ішінде соғысқа дейін болған жағдайларға да қатысты қағидаларды қолдады. Ешқандай өтемақы төленбеді немесе жаза қолданылмады, бірақ барлық қолданыстағы маркалық хаттар күшін жойды. Осы нұсқауларды жеткізу үшін уақыт беру мақсатында 7-бап оларды күшке енгізу күнін өзгертті: Англия жоғалауы мен Солтүстік теңіз үшін 5 қыркүйек, басқа Еуропа теңіздері үшін 5 қазан, Экватордан солтүстікке қарай Африка жағалауы үшін 2 қараша және әлемнің қалған бөлігі үшін 1668 жылдың 24 сәуірі. 10-бапта барлық тұтқындарды сыйақысыз алмасу талап етілді, бірақ голландиялықтар кейіннен олардың күнкөріс шығындарын өтеуді сұрады, ағылшындар мұны бірдей деп есептеді. 1666 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін көптеген оранжистер Англияға қашқан, ал ағылшын және шотланд диссиденттері кері бағытта қозғалды. 13 және 17-баптарда екі тарап та бір-бірінің көтерілісшілерін қорғамауға міндеттенді; құпия қосымшада голландиялықтар 1649 жылы I Чарльздың өлім жазасына кесілуіне дауыс берген король өлтірушілерді экстрадициялауға міндеттенді, бірақ іс жүзінде бұл ережелер орындалмады. Жеке келісімде Кеме жүрісі заңдарына түзетулер енгізілді; Рейн немесе Шельда арқылы Амстердамға тасымалданатын тауарлар голландиялық кемелермен Англияға тарифсіз тасымалдануы мүмкін болды. Англия "еркін кемелер еркін тауарлар жасайды" қағидасын қабылдады, бұл Голландия бейтарап болған соғыстар кезінде Корольдік теңіз флотының голландиялық кемелерді тоқтатуына жол бермеді. Бұл шарттар алдын ала болды, ал түпкілікті мәтін 17 ақпанда 1668 жылы қол қойылды. Дания мен Франция келісімдері Англия-Голландия нұсқасына сәйкес шығындарды өтеуден бас тартты. Сонымен қатар, Англия 1667 және 1654 жылдары басып алынған Каен және Акадия француз иеліктерін қайтарды, бірақ нақты шекаралары көрсетілмеді және тапсыру 1670 жылға дейін кейінге қалды. Англия Монтсеррат пен Антигуаны қайтарып алды, ал Кариб теңізі аралы Сент-Китс екі ел арасында бөлінді. Келісімдерге 31 шілдеде қол қойылғаннан кейін, олар ратификация үшін әр елге жіберілді, бұл процесс 24 тамызға дейін аяқталды және одан кейін Бредада мерекелік шаралар өтті.

Салдары

Жаңа Нидерланд пен Рунды алмастыру арқылы Бреда екі маңызды дауды шешіп, ағылшын-голландиялық шиеленісті азайтып, 1668 жылғы Республика, Швеция және Англия арасындағы Үштік одаққа жол ашты. Одақ Францияны Экс-ла-Шапельдегі басып алғандарының көп бөлігін қайтаруға итермелегені үшін жиі мақталады, алайда шарттар Луи мен Леопольд 1668 жылдың қаңтарында бұрыннан келісілген болатын. Ұзақ мерзімді перспективада Бреда – ағылшын мен голландиялықтардың Францияны бір-бірінен гөрі үлкен қауіп деп қараған сәті болды. Карлдың француз одағына басымдық беруі 1670 жылғы Довердің құпия шартына әкелді, бірақ ұзақ мерзімді тенденция оған қарсы болды. Англияның теңіз күшін қайта орнатуға қолдау үшінші ағылшын-голландия соғысында шектеулі қолдау тапты, бірақ ол мақсатына жеткеннен кейін тоқтатылды. Келісім Оранжистерді көңілсіздікке түсірді, өйткені Шарль уәделегендей Оранж әулетін қалпына келтірмеді және жер аударылғандарды үйлеріне қайтаруға рұқсат бермеді. Зеландия мен Фризеландия француздың шабуылына жауап ретінде Вильгельмді Голландия штатының армиясының Бас капитан етіп тағайындауды ұсынғанда, Голландия штаты 5 тамызда Мәңгілік Едиктпен жауап берді. Бұл Голландия штадхольдерінің лауазымын жойды, ал екінші қаулы кез келген конфедерациялық Бас капитан немесе Бас адмиралдың басқа провинцияның штадхольдері болуына қарсылық білдірді. Армия Оранжистердің күш ошағы ретінде қарастырылғандықтан, оған бөлген қаражатты қасақана азайтуға тырысты, бұл 1672 жылы апатқа ұшырады. Бреда Швеция үшін де сәтті аяқталды, олар Эльбинг шарттарын жақсарту, голланд-даниялық келісімді бұзу және Үштік одаққа қосылу үшін делдалдық позициясын пайдаланды. Испания Франш-Конте мен Испан Нидерландының көп бөлігін қайта алды; одан да маңыздысы, голландтар енді оларды амбициялы Франциядан гөрі жақсы көрші деп санады. Жалпы алғанда, голландтар Бреданы және Одақтың құрылуын дипломатиялық жеңіс деп есептеді, ал одан кейінгі кезең Голландтың Алтын ғасырының шыңы деп саналады.