Кіріспе
Негізінен силикаттардан, тау жыныстарынан немесе металдардан тұратын планета – Жер тәрізді планета, теллұрилік планета немесе тау жынысты планета деп аталады. Күн жүйесінде Халықаралық астрономиялық одақ (IAU) мойындаған Жер тәрізді планеталар Күнге ең жақын орналасқан ішкі планеталар: Меркурий, Венера, Жер және Марс. Планетаның геофизикалық анықтамасын қолданатын астрономдардың арасында Жердің Ай серігі, Ио және кейде Еуропа планеталық массасы бар Жер тәрізді планеталар деп есептелуі мүмкін. Сирек болса да, ірі тау жынысты астероидтар Паллас пен Веста да осы санатқа енуі мүмкін. "Жер планетасы" және "теллұрилік планета" терминдері Жер (Терра және Теллус) сөздерінен алынған, себебі бұл планеталар құрылысы жағынан Жерге ұқсас. Жер тәрізді планеталарды әдетте геологтар, астрономдар және геофизиктер зерттейді. Жер тәрізді планеталардың қатты планеталық беті болады, бұл оларды әртүрлі физикалық күйдегі сутек, гелий және судың қоспасынан тұратын үлкен газды планеталардан ерекшелендіреді.
A terrestrial planet, telluric planet, or rocky planet, is a planet that is composed primarily of silicate, rocks or metals. Within the Solar System, the terrestrial planets accepted by the IAU are the inner planets closest to the Sun: Mercury, Venus, Earth and Mars. Among astronomers who use the geophysical definition of a planet, two or three planetary mass satellites – Earth's Moon, Io, and sometimes Europa – may also be considered terrestrial planets. The large rocky asteroids Pallas and Vesta are sometimes included as well, albeit rarely. The terms "terrestrial planet" and "telluric planet" are derived from Latin words for Earth (Terra and Tellus), as these planets are, in terms of structure, Earth like. Terrestrial planets are generally studied by geologists, astronomers, and geophysicists. Terrestrial planets have a solid planetary surface, making them substantially different from larger gaseous planets, which are composed mostly of some combination of hydrogen, helium, and water existing in various physical states.
Құрылымы
Күн жүйесіндегі барлық жер планеталары бірдей негізгі құрылымға ие, мысалы, орталық металл өзегі (көбінесе темір) және оны қоршаған силикаттық мантия. 4 Веста атты ірі тас астероидтың құрылымы ұқсас; мүмкін, кішірек 21 Лутеция да сондай. Тағы бір тас астероид 2 Паллас Вестамен шамамен бірдей өлшемде, бірақ тығыздығы айтарлықтай төмен; ол, әдетте, өзегі мен мантиясын бөліп шығармаған болып көрінеді. Жердің Ай және Юпитердің Ай Айлары жер планеталарына ұқсас құрылымға ие, бірақ Жердің Айдың темір өзегі әлдеқайда кішкентай. Тағы бір Юпитер Айы – Еуропаның тығыздығы ұқсас, бірақ бетінде маңызды мұз қабаты бар: осы себепті ол кейде мұзды планета деп есептеледі. Жер планеталарында эрозиялық сұйықтық, тектоникалық белсенділік немесе олардың екеуінің болуына байланысты каньондар, кратерлер, таулар, жанартаулар және басқа да беттік құрылымдар болуы мүмкін. Жер планеталарының жанартаулық газдар шығару немесе кометалардың соқтығысынан пайда болған екінші атмосфералары бар. Бұл бастапқы атмосфераға ие сыртқы алып планеталардан өзгеше; бастапқы атмосфералар тікелей алғашқы Күн тұмандығынан түзілген.
Күннен тыс жер планеталары
Күн жүйесінен тыс планеталардың көпшілігі – алып планеталар, себебі оларды анықтау оңайырақ. Бірақ 2005 жылдан бері жүздеген, потенциалды түрде Жерге ұқсас экзопланеталар табылды, ал олардың бірнешеуі Жер планеталары ретінде расталды. Олардың көпшілігі – супержерлер, яғни Жер мен Нептун массалары арасындағы планеталар; супержерлер массасы мен басқа параметрлеріне байланысты газды немесе Жер планеталары болуы мүмкін. Белгілі супержерлердің көпшілігі Нептунға ұқсас газды планеталар болуы мүмкін, себебі экзопланеталардың массасы мен радиусы арасындағы қатынасты зерттеу (және осылайша тығыздық тенденциялары) шамамен екі Жер массасында ауысу нүктесін көрсетеді. Бұл газдық қабықшаның жиналуының басталар нүктесін көрсетеді. Атап айтқанда, Жер мен Венера планеталары әдетте тас қалпында қала алатын ең үлкен мөлшерге жақын болуы мүмкін. Бұған ерекшелік – олардың жұлдыздарына өте жақын орналасқан планеталар (соның салдарынан олардың ұшқыш атмосфералары буға айналған болар еді). 1990 жылдардың басында алғашқы экзопланеталар пульсарлық уақытты өлшеу арқылы, PSR B1257+12 пульсарының айналасында 0.02, 4.3 және 3.9 Жер массасына тең планеталар табылды. 51 Pegasi b, әлі де термоядролық реакцияны өткізіп жатқан жұлдыздың айналасында табылған алғашқы планета болғандықтан, көптеген астрономдар оны алып Жер планетасы деп ойлады, себебі газды алып планеталар осы жұлдыздан мұндай жақын қашықтықта (0.052 а.б.) болуы мүмкін емес деп есептелді. Бірақ кейін ол газды алып планета екені анықталды. 2005 жылы негізгі тізбектегі жұлдыздың айналасында айналып, Жер планетасы болу мүмкіндігін көрсеткен алғашқы планеталар табылды: Gliese 876 d және OGLE 2005 BLG 390Lb. Gliese 876 d, Жерден 15 жарық жылы қашықтықта орналасқан қызыл ергежейлі Gliese 876 жұлдызының айналасында айналады. Оның массасы Жерге қарағанда 7-9 есе көп, ал орбиталық периоды – екі Жер күніне тең. OGLE 2005 BLG 390Lb Жердің шамамен 5.5 есе массасына ие және Сарышаян шоқжұлдызында 21,000 жарық жылы қашықтықта орналасқан жұлдызды айналып жүреді. 2007 жылдан 2010 жылға дейін Gliese 581 планеталық жүйесінде орбитада айналып жүрген үш (немесе төрт) потенциалды Жер планетасы табылды. Ең кішкентайы, Gliese 581e, Жердің 1.9 массасына тең, бірақ жұлдызға өте жақын айналады. Тағы екеуі, Gliese 581c және даулы Gliese 581d, жұлдыздың тұруға жарамды аймағында немесе оған жақын айналып жүреді, сондықтан олар Жерге ұқсас температурада тұруға жарамды болуы мүмкін. 2011 жылы тағы бір потенциалды Жер планетасы – HD 85512 b табылды; оның массасы Жердің 3.6 есеінен кем емес. Бұл планеталардың радиусы мен құрамы әлі белгісіз. Алғашқы расталған Жер планетасы – Kepler 10b, 2011 жылы Kepler миссиясы арқылы табылды, ол транзиттік әдіс арқылы басқа жұлдыздардың айналасындағы Жер мөлшеріндегі планеталарды табуға арналған. Сол жылы Kepler ғарыш обсерваториясы миссиясының тобы 1235 экзопланеталық кандидаттардың тізімін жариялады, оның ішінде "Жер мөлшеріндегі" немесе "супержер мөлшеріндегі" (яғни радиусы Жердің екі есесінен кем) және өз жұлдызының тұруға жарамды аймағында орналасқан алтауы бар. Содан бері Kepler Айдың мөлшерінен бастап супержерлерге дейінгі жүздеген планеталарды ашты, осы мөлшердегі тағы да көп кандидаттар бар (суретке қараңыз). 2020 жылдың қыркүйегінде микролинзалық техниканы қолданған астрономдар алғаш рет Жер массасы бар, ешқандай жұлдызға байланбаған және Галактикада еркін қалқып жүрген планетаның (OGLE 2016 BLG 1928 деп аталды) табылғанын хабарлады.
Жиілігі
2013 жылы астрономдар Кеплер ғарыш миссиясының деректеріне сүйене отырып, Құс жолындағы Күн сияқты жұлдыздар мен қызыл карликтердің қонысқа жарамды аймақтарында 40 миллиардқа дейін Жер және Супержер сияқты планеталар айналып жүруі мүмкін екенін хабарлады. Осы шамаланған планеталардың 11 миллиарды Күн сияқты жұлдыздардың айналысында болуы мүмкін. Ғалымдардың мәлімдемесіне сәйкес, ең жақын планета 12 жарық жылы қашықтықта орналасқан болуы мүмкін. Бағалаулар көрсеткендей, потенциалды түрде өмір сүруге қолайлы әлемдердің 80 пайызы құрлықтан, ал 20 пайызы мұхит планеталарынан тұрады. Жер сияқты, 30% құрлық және 70% мұхитқа ие планеталар осы әлемдердің барлық санының 1 пайызын ғана құрайды.