Кіріспе

Табиғаттан тыс жаратылыстар мен күштерге қатысты амалдар мен сенімдер. Сиқыр – табиғаттағы табиғаттан тыс күштерді, жаратылыстарды немесе тұлғаларды шақыру, басқару немесе әлдебір жолмен іске асыру ниетімен рәсімдерге, рухани болжамдарға және/немесе мәдени дәстүрге негізделген ежелгі тәжірибе. Бұл – дін мен ғылымнан көбінесе бөлек саналатын, бірақ көбінесе екіұшты мағынаға ие болатын, түрлі сенімдер мен амалдарды қамтитын жалпы термин. Тарих барысында оның мағынасы оңнан теріске қарай өзгерген. Батыс мәдениетінде сиқыр басқа, шетелдік және примитивтік идеялармен байланыстырылады; бұл оның «мәдени айырмашылықтың күшті белгісі» екенін және сонымен қатар қазіргі заманға тән емес құбылыс екенін көрсетеді. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Батыс зиялылары сиқырды примитивтік ойлаудың белгісі деп санап, оны көбінесе шеттетілген топтармен байланыстырды. Британдық оккультист Алистер Кроули (1875–1947) «магияны» «Өзіндік Ерекеге сәйкес өзгерістерді тудыратын ғылым және өнер» деп анықтады, салт-дәстүрлі немесе ритуалдық сиқырды сахналық сиқырдан ажырату үшін әріп «к» қосты. Қазіргі заманғы оккультизм мен неопаган діндерінде көптеген өздерін сиқыршылар және колдаушылар деп атайтындар ритуалдық сиқырмен айналысады. Бұл көзқарас хаос-магиясымен және Телема мен Викканың жаңа діни қозғалыстарымен үйлестірілген.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "magic", "mage" және "magician" сөздері латын тіліндегі "magus" терминінен, грекше μάγος арқылы, ол ескі парсы тіліндегі "maguš" сөзінен шыққан. (𐎶𐎦𐎢𐏁|𐎶𐎦𐎢𐏁, сиқыршы). Ежелгі парсы тіліндегі "magu" Proto Indo European "megh *magh" (болуға қабілетті) сөзінен алынған. Парсы терминінің көне синиттік "*Mγag" (маг немесе шаман) дегенге әкелген болуы мүмкін. Ежелгі парсы түрі ежелгі семит тілдеріне тараған сияқты, мысалы, талмудтық еврейше "magosh", арамейлік "amgusha" (сиқыршы) және халдейлік "maghdim" (наным мен философия); б.з.д. Біздің заманымыздан бұрынғы VI ғасырдың аяғы мен V ғасырдың басында "goetia" термині ежелгі грек тілінде пайда болды, онда ол жағымсыз мағынада қолданылды. Бұл аңыздар алдамшы, дәстүрлі емес және қауіпті деп саналған ырымдарға қатысты; әсіресе олар өздерін демондарды (кіші құдайларды немесе рухтарды) шақыру және күш алу үшін арнады. Бұл ұғым эллиндік кезең бойына кең таралды, эллиндік авторлар түрлі тәжірибелерді – сиқыршылық, бақсылық, сиқырлы сөздер, болжам жасау, некромантия және астрологияны "сиқыр" деген белгімен жіктеді. Бұл терминнің латын тіліне енуі б.з.д. бірінші ғасырда болды. Латын арқылы бұл ұғым біздің заманымыздың бірінші ғасырында христиан теологиясына енді. Алғашқы христиандар сиқыршылықты жын-шайтандармен байланыстырды, сондықтан оны христиан дініне қарсы деп санады. Қазіргі Еуропаның басында протестанттар Рим католиктік дінін дін емес, сиқырлық деп есептеді. Ал XVI ғасырда Еуропаның христиандары әлемнің басқа жерлерін отарлай бастаған кезде олар кездескен христиандық емес нанымдарды сиқырлық деп атады. Сол кезеңде итальян гуманистері бұл терминді оң мағынада түсіндіріп, табиғи сиқырлы идеяны білдірді. Терминнің жағымсыз және жағымды түсініктері келесі ғасырларда Батыс мәдениетінде қайталанды. XIX ғасырдан бастап әртүрлі салалардағы ғалымдар сиқыр терминін қолданды, бірақ оны әртүрлі жолмен анықтады және әртүрлі нәрселерге қатысты қолданды. Антрополог Эдвард Тайлор (1832–1917) және Джеймс Г. Фрейзер (1854–1941) сияқты ғалымдар осы терминді бір нәрсеге екіншісіне әсер етуге мүмкіндік беретін, бір нәрсеге жасырын жанашырлық таныту деген сенімді сипаттау үшін қолданады. Осылайша сиқыр ғылымға қарама-қарсы ретінде суреттеледі. Ал, Марсель Маус (1872–1950) және оның ағасы Эмиль Дюркгейм (1858–1917) әлеуметтік зерттеушілерге қатысты басқа бір көзқарас бұл терминді жеке рәсімдер мен рәсімдерді сипаттау үшін қолданады және оны діни көзқараспен салыстырады. 1990 жылдары көптеген ғалымдар терминнің ғылыми мақсатта қолданылуын жоққа шығарды. Олар бұл таңба басқаша діни болып саналатын ұқсас нанымдар мен тәжірибелер арасында кездейсоқ сызықтарды тартты деп, батыс және христиан тарихындағы сиқырлылық коннотацияларын басқа мәдениеттерге қолдану этноцентрикалық деп есептеді.

Ақ, сұр және қара

Тарихшы Оуэн Дэвис "ақ сиқыршы" термині 20 ғасырға дейін сирек қолданылғанын айтады. Ақ сиқыр – мүсіліктік немесе көмектесу мақсатында сиқырды пайдалану, ал қара сиқыр – жеке мүдде үшін, зиян келтіру немесе зұлымдық үшін қолданылған. Қара сиқыр – қайырымды ақ сиқырдың қарама-қарсы, зұлымды күші. Филь Хайн айтқандай, ақ, сұр немесе қара сиқырдың қандай болатыны туралы жалпы пікір жоқ, "окультизмнің көптеген басқа да салалары сияқты, 'қара сиқыр' деп аталатын нәрсе анықтаушыға байланысты". Сұр сиқыр, сондай-ақ "бейтарап сиқыр" деп те аталады, ол нақты жақсылық ниетімен жасалмаған, бірақ толығымен жаушылыққа бағытталған сиқыр емес.

Жоғары және төмен

Тарихшылар мен антропологтар жоғары сиқырмен айналысатындар мен төмен сиқырмен айналысатындарды ажыратады. Жоғары сиқыр, сондай-ақ теоургия және рәсімдік немесе ритуалдық сиқыр деп аталады, ол күрделірек, ұзақ және егжей-тегжейлі рәсімдерді, сондай-ақ күрделі, кейде қымбат керек-жарақтарды қамтиды. Төмен сиқыр және табиғи сиқыр шаруалар мен халық ауыз әдебиетімен байланысты, олар қысқа, айтылатын сиқыр сияқты қарапайым рәсімдерді қолданады. Төмен сиқыр сорқылық және колдовствомен де тығыз байланысты. Антрополог Сьюзан Гринвуд: «Ренессанстан бері жоғары сиқыр көктен күштер мен энергияны тартуға» және құдаймен бірлікке жетуге бағытталған деп жазады. Жоғары сиқыр көбінесе үй ішінде, ал колдовство көбінесе сыртта орындалады.

Месопотамия

Сиқырлы амалдар көптеген рәсімдер мен медициналық формулаларда қолданылған, сондай-ақ жаман белгілерге қарсы шаралар ретінде де пайдаланылды. Месопотамиядағы қорғаныс немесе заңды сиқыр (акад тілінде асипуту немесе масмассуту) – нақты шындықтарды өзгертуге бағытталған сиқырлау және ырым-жырымдық тәжірибелер еді. Ежелгі Месопотамиялықтар сиқырды жын-шайтан, арбақтар мен зұлым сиқыршылардан қорғанудың жалғыз тиімді жолы деп сенген. Өздерін ренжіткендердің рухтарынан қорғану үшін олар қабірлеріне "киспу" деп аталатын құрбандықтар қалдырып, оларды жайғастыратын. Егер бұл жеткіліксіз болса, кейде өлген адамның мүсінін алып, жерге көміп, құдайлардан оның рухын жоюды немесе адамды жалғыз қалдыруға мәжбүрлеуді талап ететін. Ежелгі Месопотамиялықтар зұлым сиқыршылардан қорғану үшін де сиқырды қолданған, олар қарғыс салуы мүмкін еді. Ежелгі Месопотамияда "қара сиқыр" деген жеке санат болған жоқ, және өзінің қорғанысы үшін заңды сиқырды қолданушы адам дәл сол әдістерді пайдаланған. Басты айырмашылық – қарғыстар жасырын айтылса, ал сиқыршылыққа қарсы қорғаныс мүмкін болса, көпшіктің алдында, ашық түрде жүргізілетін. Сиқыршыларды жазалаудың бір рәсімі "Мақлу", яғни "Жану" деп аталды. Сиқырдың салдарынан зардап шеккен адам сиқыршының бейнесін жасап, түнде сотқа беретін. Содан кейін, сиқыршының қылмысының сипаты анықталғаннан кейін, ол мүсінді өртеп, осылайша сиқыршының өзіне деген билігін жоятын. Ежелгі Месопотамиялықтар білмей жасаған күнәларынан тазару үшін де сиқырлы рәсімдер орындаған. Мұндай рәсімдердің бірі "Шурпу", яғни "Жану" деп аталды, онда сиқыршы өздері жасаған барлық қателіктерінің кінәсін құрма, пияз және жүн сияқты әртүрлі заттарға ауыстыратын. Содан кейін ол сол заттарды өртеп, өзінің білмей жасаған барлық күнәсінен тазаратын. Сүйіспеншілік сиқырының толық бір саласы болды. Мұндай сиқырлар адамды басқа біреуге ғашық етуге, жоғалған махаббатты қайтаруға немесе ер адамның бұрын мүмкін болмаған эрекцияны ұстап тұруына көмектеседі деп сендірілді. Басқа сиқырлар еркек пен әйелді олардың қамқоршы құдайымен немесе әйелін ұмытқан күйеуімен татуластыру үшін қолданылған. Ежелгі Месопотамиялықтар рационалды ғылым мен сиқырдың арасында ешқандай айырмашылық жасаған жоқ. Адам ауырғанда, дәрігерлер оған сиқырлы формулаларды жаттап берумен қатар, дәрі-дәрмекпен емдеуді де тағайындаған. Көптеген сиқырлы рәсімдерді "ашипу" – сиқыр өнерінің маманы орындаған. Бұл мамандық әдетте ұрпақтан ұрпаққа беріліп, өте жоғары бағаланған және көбінесе патшалар мен ұлы басшылардың кеңесшілері болып қызмет еткен. "Ашипу" тек сиқыршы ғана емес, сонымен қатар дәрігер, діни қызметкер, жазушы және ғалым ретінде де жұмыс істеген. Шумер құдайы Энки, кейін Шығыс семит құдайы Еамен біріктірілген, сиқыр мен сиқырлаумен тығыз байланысты болды; ол "бару" мен "ашипудың" қамқоршысы болды және барлық құпия білімнің түпкі көзі ретінде кеңінен танылды. Ежелгі Месопотамиялықтар да белгілерге сенеді, олар сұралған немесе сұралмаған күйде келген. Олардың қалай келгеніне қарамастан, белгілер әрқашан ең жоғары деңгейде қабылданатын.

Сиқырлы табақтар

Жамандықтың себептері және одан қалай сақтану туралы ортақ түсініктер жиынтығы ерте замандағы қорғаныш сиқырының бір түрінде – сиқырлы табақтарда (немесе сиқырлы ыдыстарда) кездеседі. Бұл табақтар Таяу Шығыста, әсіресе Жоғарғы Месопотамия мен Сирияда, қазіргі Ирак және Иран аумақтарында жасалған және VI-VIII ғасырларда кең таралған. Табақтар бетімен төмен қаратып жерге көміліп, олардың мақсаты – зұлым рухтарды тұтқындау болған. Көбінесе оларды үйдің табалдырығының астына, аулаға, жақында қайтыс болған адамның үйінің бұрышына немесе зиратқа қоятын. Сиқырлы табақтардың бір саласы – еврейлердің сиқырлық тәжірибаларында қолданылғандары. Арамей тіліндегі сиқырлы табақтар еврейлердің сиқырлық тәжірибалары туралы маңызды мәліметтердің көзі болып табылады.

Мысыр

Ежелгі Мысырда (мисыр тілінде Кемет) сиқыр (құдай Хекка ретінде бейнеленген) дін мен мәдениеттің ажырамас бөлігі болды, және ол мысырлық дәстүрдің өнімдері болып табылатын көптеген мәтіндер арқылы бізге белгілі. Қазіргі египтологияда "сиқыр" санаты пікір тудырса да, ежелгі терминология оның қолданылуын нақтылай түседі. Копт тіліндегі "hik" термині фараондық "heka" терминінен шыққан, бірақ оның копт тіліндегі түбіртұмысынан айырмашылығы, оған құдайсыздық немесе заңсыздық сипаттамасы тән емес. Ол Ескі Патшалықтан бастап Рим дәуіріне дейін куәландырылған. "Мерікареге арналған нұсқаулар" кітабында Хекканың жаратушының адамзатқа "оқиғалардың соққысын тойтару үшін қару ретінде" сыйлаған игілігі екені айтылады. Сиқырды сауатты дін қызметкерлері де, сауатсыз шаруалар мен малшылар да қолданды, ал Хекканың қағидасы барлық ритуалдық іс-әрекеттердің негізінде жатты, ол ғибадатханаларда да, жеке тұрмыста да орындалды. Хекканың басты қағидасы – нәрсені жасампаздыққа келтіретін сөздердің күші. Бұл жазулар Пирамида мәтіндері деп аталады, себебі мысырлықтар адамның жаны оның денесі жер бетінде сақталғанша ғана, өлімнен кейін де тірі бола алады деп сенген.

Яһудея

Мұса заңында сиқыршылық, жұмақшы (מְעוֹנֵ֣ן) немесе сиқыршы (וּמְכַשֵּׁף) немесе сиқыр жасау (וְחֹבֵּר חָ֑בֶר) немесе өлгендермен байланысқа түсу (וְדֹרֵשׁ אֶל־הַמֵּתִים) сияқты амалдар Иемізге қарсы жиренішті әрекеттер ретінде тыйым салынған. Халахха (иудей діни заңы) бақсылықты және басқа да болжамдарды тыйым салады, ал Талмудта осы амалдардың көптеген, бірақ айыпталарлық түрлері тізімделген. Тарихи иудаизмдегі практикалық Каббала – еврей мистикалық дәстүрінің сиқырмен байланысты саласы. Оны орындаушылар ақ сиқыр деп санайды, ол элитаға арналған, олар қасиетті (Q D Š) және таза жағдайларда орындалғанда, рухани көзін киллипоттық зұлымдықтан ажырата алатын болған. Яһуди дінінің таза емес сиқырға қатысты қатаң тыйымдарын бұзу қаупі оның яһуди тарихындағы екінші дәстүр болып қалуын қамтамасыз етті. Оның ілімдеріне құдайлық және періштелік есімдерді дұғалар мен амулеттерде пайдалану кіреді. Бұл сиқыр амалдары, яһуди халықтық дінінің бір бөлігі ретінде, Талмуд дәуірінде пайда болды. Еврей Киелі кітабында Леуілік заң бойынша сиқырға тыйым салынғанымен, ол Екінші ғибадатхана кезеңінің соңында кеңінен таралды және ғибадатхананың қиратылғаннан кейінгі 3, 4, 5 ғасырларда жақсы құжатталды.

Қытай

Қытай шаманизмі, немесе Уизм (; немесе 巫觋宗教 wū xí zōngjiào) деп аталады, Қытайдың шамандық діни дәстүрін көрсетеді. Оның ерекшеліктері көбінесе Хонгшан мәдениеті сияқты ежелгі неолиттік мәдениеттермен байланысты. Қытай шамандық дәстүрлері Қытай халық дінінің құрамдас бөлігі болып табылады. Әртүрлі рәсімдер түпнұсқа қытай шаманизмінен бастау алады: қазіргі қытайлық рәсімдерді орындаушыларды сырттан қараушылар кейде ву деп атайды, бірақ көптеген бағыттар өзін осылай танымайды. Сонымен қатар, даосизмнің де кейбір бастаулары қытай шаманизміне қатысты: ол ұзақ өмірді іздеу (shou 壽/寿) немесе шиан (仙, "тау адамы", "қасиетті адам") мәртебесіне жету мақсатымен дамыды. Даосизм ежелгі заманнан бері қазіргі күнге дейін құдайлық немесе табиғаттан тыс күштерге ие рәсімдерді, мантраларды және талисманды пайдаланып келеді. Даостық көзқарас әдетте сиқырлы немесе алхимиалық болып есептелген.

Орта ғасырлар

Сиқыршылық, яғни жақсылықты болжау, белгілерді түсіндіру, сиқыр жасау және түрлі нышандарды қолдану Мұса заңында тыйым салынған және патшалар туралы Киелі кітаптарда айыпталып келген. Осы тәжірибелердің көптегені Жаңа өсиетте де сыналыпты. Кейбір зерттеушілердің айтуынша, бірінші ғасырдағы христиан авторлары грек-римдік сиқыр тұжырымдамасын қабылдап, оны христиан дініне енгізген, ал осы христиандар осы терминнің грек-римдік жағымсыз стереотиптерін сақтап, еврей ойларынан алынған тұжырымдамалық үлгілерді, әсіресе сиқыр мен кереметтің қарама-қарсылығын қосып кеңейткен. Алғашқы христиан жазушыларының кейбіреуі грек-римдік ой-пікірлерін ұстанды, сиқырдың бастауын адамзатқа, негізінен Зороастр мен Останға жатқызды. Христиандық көзқарас бойынша, сиқыр вавилондықтардың, парсылықтардың немесе египеттіктердің туындысы болған. Христиандар бұрынғы классикалық мәдениетпен сиқырдың дұрыс діннен ерекшеленетін нәрсе екенін ойлады, бірақ екеуінің арасындағы айырмашылықты әртүрлі жолдармен түсіндірді. Мысалы, Августин Гиппоны сиқыр тек алдамшы және рұқсат етілмеген рәсімдер ғана емес, ол діннің өзіне қарсы, өйткені шайтанның қолбасшылары – жын-шайтандардың көмегіне сүйенген. Осылайша, христиандық сиқыр идеялары христиандық мәужұмдық категориясымен тығыз байланысты болды, ал сиқыр мен мәужұмдық екеуі де кеңірек категорияға жататын – христиандыққа дейінгі римдік мәдениеттен алынған супетсио (санасыз сенім) категориясына жатты. Бұл христиандық сиқырдың арамдығына және жақсы дінге қайшы келетін нәрсе ретінде баса назар аудару, сол кездегі басқа ірі монотеистік діндердегі, яғни иудаизм мен исламдағы көзқарасқа қарағанда әлдеқайда күшті болды. Мысалы, христиандар жын-шайтандарды жаман деп санаса, ислам мифологиясындағы джинндер мұсылмандар үшін екіұшты тұлғалар ретінде қарастырылды. Христиандық ойдағы сиқыршының үлгісін Симон Маг (Симон Сиқыршы) ұсынды, ол Апостолдардың ісінде де, апокрифтік, бірақ ықпалды Петірдің ісінде де Киелі Петірге қарсы шықты. Тарихшы Майкл Бэйли ортағасырлық Еуропада сиқырдың «өте кең және жан-жақты санат» болғанын айтты. Христиан теологтары сиқырдың көптеген түрлері бар деп сенді, олардың көпшілігі болжаудың түрлері болды. Мысалы, Севильский Исидор сиқыр деп санаған нәрселердің каталогын жасады, онда төрт элемент бойынша болжауды атады, яғни геомантия, гидромантия, аэромантия және пиромантия, сондай-ақ табиғи құбылыстарды бақылау арқылы, мысалы, құстардың ұшуын және астрологияны. Ол сондай-ақ сиқырлы деп атаған сиқырлы және байлауды (науқасқа байланған сиқырлы заттарды медициналық қолдану) да атады. Ортағасырлық Еуропада сиқыр Ескі өсиеттегі Сүлеймен тұлғасымен де байланысты болды; Сүлеймен жазған деп мәлімделген түрлі гримуарлар немесе сиқыршылық тәжірибелерді сипаттайтын кітаптар жазылды, ең белгілісі – Сүлейменнің кілті. Орта ғасырлардағы Еуропаның ерте кезеңінде "магия" деген сөз айыптау ұғымын білдірді. Ортағасырлық Еуропада христиандар мұсылмандар мен яһудилерді сиқыршылықпен айналысады деп күдіктенді; кейбір жағдайларда бұл сиқырлы рәсімдер – оның ішінде яһудилердің христиан балаларын құрбандыққа шалуы – христиандардың осы діни азшылықтарды өлтіруіне әкелді. Христиандық топтар жиі басқа, бәсекелес христиандық топтарды, мысалы, гуситтерді, оларды діни жаңсақ деп санайды, сиқырлы іс-әрекеттерге қатысады деп айыптады. Орта ғасырлардағы Еуропада зиян келтіру мақсатымен жасалатын сиқырлы әрекеттерге "maleficium" термині де қолданылды. Орта ғасырдың соңына таман осы зиянды сиқыршылық әрекеттерді жүзеге асыратын адамдарға арналған сөздер Еуропаның әртүрлі тілдерінде пайда болды: француз тілінде sorcière, неміс тілінде Hexe, итальян тілінде strega, испан тілінде bruja. Ағылшын тіліндегі "witch" сөзі ағылшын тіліндегі "wicce" сөзінен алынған. Арс Магика немесе сиқыр орта ғасырлар бойы рухани және көптеген жағдайларда физикалық сауықтырудың маңызды құрамдас бөлігі және сенім мен практикасына қолдау көрсетті. Қазіргі заманғы көптеген түсініктерден туындаған сиқыр туралы көптеген қате түсініктер бар, олардың ең үлкендерінің бірі зұлымдық немесе оны жүзеге асыратын зұлым жандардың болуы. Бұл қате түсініктер ежелгі дәуірде орындалған көптеген әрекеттерден немесе рәсімдерден туындайды, ал олардың ерекшелігі қарапайым адамдардың көзқарасынан алаңдаушылық пен тіпті теріске шығару сезімін тудырды. Орта ғасырлардағы еврей көзқарасы бойынша, Каббаланың мистикалық және сиқырлық элементтерін бөлу, оны спекулятивтік теологиялық Каббалаға (Каббала Ийюнит) және оның медитативтік дәстүрлеріне, сондай-ақ теоургиялық практикалық Каббалаға (Каббала Ма'асит) бөлді, 14-шы ғасырдың басына қарай жүзеге асты. Орта ғасырлардағы қоғамдық күш, қарапайым адамнан гөрі христиан шіркеуі, сиқырды толығымен жобалады, өйткені ол табиғатпен күштерді қолдану арқылы араласу құралы ретінде қарастырылды, бұл Езекиіл кітабының 18:9–12 аяттарымен байланысты болды. "Сиқыр" терминімен байланысты көптеген жағымсыз мағыналарға қарамастан, оның көптеген элементтері құдайлық немесе қасиетті жарықта қарастырылады. Англияда патшалардың құдайлық құқығы оларға мыңдаған қарапайым адамдарды аурудан емдеуге қабілетті "қасиетті сиқыр" күшін беруі мүмкін деп есептелді. Орта ғасырлардағы сиқырда қолданылатын әртүрлі құралдар мен рәсімдерге түрлі нышандар, талисман, эликсирлер, сондай-ақ белгілі бір әндер, билер және дұғалар кіреді. Осы рәсімдермен бірге оларға жын-шайтандардың әсеріне байланысты жағымсыз көзқарас та бар. Сиқырдың жын-шайтандармен жасалғаны, оқытылғаны және орындалғаны туралы идея грек сиқырлық папирустарын немесе Сефер ха Разимді оқыған кез келген адамға орынды көрінер еді, өйткені емдеуші сиқыр адамдарды өлтіру, байлыққа ие болу немесе жеке басының пайдасы үшін және әйелдерді сексуалдық бағынышқа салу рәсімдерімен қатар келді. Археология үйлерде, денеде және монастырлық және шіркеулік орталарда орындалған рәсімдерді толық түсінуге көмектеседі. Исламның сиқырға реакциясы сиқырды жалпы түрде айыптамады және ауруды және иеленуді емдей алатын сиқыр мен сиқыршылық арасындағы айырмашылықты жасады. Алғашқысы – Құдайдан келген арнайы сый, ал екіншісі – джинндер мен шайтандардың көмегімен қол жеткізіледі. Ибн әл-Надим экзорцистердің күштерін Құдайға бағыну арқылы алатынын, ал сиқыршылардың шайтандарды шаттандыру үшін күнәлі амалдар мен құрбандықтар жасайтынын айтты, ал олар оған жауап ретінде көмектеседі. Ибн Арабидің айтуынша, Әл-Хажжаж ибн Юсуф әш-Шурбули өзінің тақуалығының арқасында суда жүре алған. Құранның 2:102 аятында сиқырдың да адамдарға шайтандар мен періштелер Харут пен Марут арқылы үйретілгені айтылған. Орта ғасырлық және Ренессанс Еуропасындағы араб-ислам сиқырының әсері өте маңызды болды. Кейбір сиқыр кітаптары, мысалы, Пикатрикс және Әл-Киндидің "Радиустар туралы" еңбектері Еуропадағы орта ғасырлық сиқырдың және Ренессанстағы дамудың негізін құрады. Орта ғасырлық және Ренессанс Еуропасының сиқырының дамуына үлкен үлес қосқан тағы бір араб-мұсылман авторы – Ахмад әл-Буни, оның "Шамс әл-Ма'ариф" сияқты кітаптары, ең алдымен, рухтарды немесе джинндерді бақылау үшін шақыру және олардан күш алу және тілектерді орындау туралы мәліметтерді қамтиды. Бұл кітаптар әсіресе Симияда, суфилік эзотерикалық дәстүрлерде кең таралған доктринада маңызды болып табылады. Жаңа заманның басында сиқыр тұжырымдамасы "magia naturalis" (табиғи сиқыр) тұжырымдамасының дамуы арқылы оң бағаланды. Бұл тұжырымды итальяндық гуманистері Марсилио Фичино мен Джованни Пико делла Мирандола енгізіп, дамытты. Олар үшін сиқыр – көптеген табиғи процестерге енген элементарлық күш болды, сондықтан ол негізгі түрде ерекшеленді...

Қайта өрлеу дәуірі

Қайта өрлеу дәуіріндегі гуманизм герметизмнің қайта жандануын және салтанатты сиқырдың неоплатондық түрлерін көрді. Ал Ренессанс ғылымның дамуына куә болды, оның ішінде Птолемейдің әлем туралы теориясының құлатылуы, астрономияның астрологиядан, ал химияның алхимиядан бөлінуі осыған жатты. Наным-сенімдердің, оккультизмнің, ғылыми білімнің немесе діни ғұрыптардың арасын ажыратуда үлкен беймәлімдік болды. Интеллектуалдық және рухани шиеленістер ерте заманауи сиқыршылық қызылына әкеліп соқты, оны протестанттық реформация, әсіресе Германияда, Англияда және Шотландиядағы алабұрлыс одан әрі күшейтті. Хасидизм Каббаланың психологиясы арқылы, Құдайға жабысу (девеikut) және Цадикке (Хасидтік Ребе) жабысу арқылы іштей сіңірді. Хасидтік ілімде, цaддик өзінің девеikut және өзін-өзі жою арқылы Құдайдың еркін өзгерту (жасырылған терең ерік-жігерді ашу) арқылы өзінің ізбасарларына рухани және материалдық нығметтерін жеткізеді. Мезеричтің Дов Бері, цaдиктің еркі Құдайдың еркін өзгерту және шешу теориясын тікелей сиқырлық процестен ажыратуға қызығушылық танытты. XVI ғасырда еуропалық қоғамдар басқа континенттерді жаулап алып, отарлауды бастады, және олар кездескен халықтардың арасындағы тәжірибелерге еуропалық сиқыршылық және колдовство туралы түсініктерді қолданды. Көбінесе, еуропалық отаршылдар жергілікті тұрғындарды примитивтер және варварлар деп санады, олардың сенім жүйелері зұлым және христиан дінімен алмастырылуы керек болды. Еуропалықтар осы еуропалық емес халықтарды моральдық және интеллектуалдық тұрғыдан өздерінен төмен санағандықтан, мұндай қоғамдар сиқыршылыққа бейім болады деп күтті. Дәстүрлі ғұрыптарды орындаған әйелдер еуропалықтар тарапынан сиқыршылар деп танылды. Әртүрлі жағдайларда, осы еуропалық түсініктер мен терминдер жергілікті түсініктермен бірігіп, жаңа өзгерістерге ұшырады. Мысалы, Батыс Африкада португалдық саяхатшылар жергілікті халыққа фетичария (көбінесе колдовство деп аударылады) және фетичо (сиқыр) терминдерін енгізді, ол фетиш түсінігіне айналды. Кейінірек еуропалықтар Батыс Африканың осы қоғамдарымен кездескен кезде, фетиш бұрынғы континенттік кездесулердің нәтижесі емес, жергілікті африкалық термин деп қате түсінді. Кейде отарланған халықтар өз мақсаттары үшін осы еуропалық ұғымдарды қабылдады. Он тоғызыншы ғасырдың басында Жан Жак Дессалиннің жаңадан тәуелсіз болған Гаити үкіметі Воду тәжірибесін басуға кірісті, ал 1835 жылы Гаити заңдары барлық Воду тәжірибесін сорцильж (колдовство/сиқыршылық) деп санады, бұл оның барлығы зиянды ниетпен жасалғанын білдіреді, ал Воду практиканттары арасында зиянды ғұрыптарды орындау бұған дейін мажи деп аталатын бөлек және ерекше санатқа бөлінген болатын.

Барокко дәуірі

Барокко дәуірінде бірнеше қызықты тұлғалар дәстүрлі ойлау шеңберінен шығып, оккультизм мен сиқырға байланысты тақырыптармен айналысты. Поляк алхимигі Михаил Сендивогиус (1566–1636) алхимияда тәжірибелік зерттеулерге баса мән берді және ерте химия ғылымына маңызды үлес қосты. Италиялық философ Томмазо Кампанелла (1568–1639) «Күн қаласы» сияқты еңбектерінде христиан дінін мистицизммен үйлестіріп, құдайлық принциптерге негізделген үлгілі қоғамды суреттеді. Немец мистигі Якоб Бёме (1575–1624) құдайлық пен адамдық тәжірибе арасындағы байланысты зерттеді, бұл кейінгі мистикалық қозғалыстарға әсер етті. Фламанд химигі Ян Баптист ван Гельмонт «газ» терминін енгізіп, өсімдіктердің өсуіне қатысты тәжірибелер жүргізіп, химия ғылымын кеңейтті. Әртүрлі салаға қызығушылығымен танылған Сэр Кенэлм Дигби мистикалық емдік қасиеттері бар деп саналған «Симпатиялық ұнтақ» жасады. Өзінің ғылыми жетістіктерімен әйгілі Исаак Ньютон да алхимиямен айналысып, құпия қолжазбаларды жинады, осы арқылы жасырын білімге деген құштарлығын көрсетті. Бұл тұлғалардың барлығы Барокко дәуіріне тән болған зерттеушілік пен жаңалыққа құштарлықты бейнелейді.

Қазіргі заман

XIX ғасырда еуропалық зиялылар сиқыршылықты күнә деп қарастырмады, керісінше, сиқыршылық іс-әрекеттер мен нанымдарды "әлеуметтік-мәдени логиканың басым бағытына қайшы келетін ойлаудың бұрмаланған түрі – психологиялық кемістіктің белгісі және нәсілдік немесе мәдени кемтарлықтың көрсеткіші" деп қарастырды. Батыс қоғамдарының білімді элиталары сиқырлы іс-әрекеттердің тиімділігін жобалаған сайын, заң жүйелері сиқыршылықпен айналысушыларды дьяболизм мен сиқыршылық қылмыстары үшін жазалауды тоқтатты, оның орнына оларды адамдарды алдап, олардың бере алмайтын нәрселерін уәде ету арқылы айыптаумен қорқытты. Еуропалық отаршылдық биліктің әлемге таралуы ғалымдардың сиқыршылықты түсінуіне әсер етті. XIX ғасырда бірнеше ғалымдар дәстүрлі, жағымсыз сиқыршылық түсінігін қабылдады. Олардың таңдауы заңды емес еді, өйткені олар сол кездегі белгілі эзотериктердің, мысалы Елена Блаватскаяның, үлгісін қабылдап, сиқыршылық термині мен ұғымын оң мағынада қолдануға болатын еді. Әртүрлі авторлар сиқыршылық ұғымын дінді сынау үшін де пайдаланды, олар соңғысы бұрынғылардың көптеген жағымсыз қасиеттерін сақтап қалғанын дәлелдеді. Американдық журналист Х.Л. Менкеннің 1930 жылғы "Құдайлар туралы трактат" атты polemikalyқ еңбегі осыған мысал бола алады, онда ол дінді сиқыршылықпен салыстырып, оны сынауға тырысты. Сиқыршылық ұғымын психологияның жаңа саласындағы теоретиктер де қабылдады, онда ол көбінесе ырым-жырыммен синоним ретінде қолданылды, бірақ соңғы термин ерте психологиялық мәтіндерде жиірек кездесетін. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында фольклоршылар Еуропаның ауылдық қауымдастықтарында сиқыршылық тәжірибелерді іздеді, сол кезде олар оларды ежелгі сенімдердің қалдықтары деп түсіндірді. 1960 жылдарға дейін антропологтар, мысалы Жанна Фаврет Саада, еуропалық контексте сиқыршылықты терең зерттеуді бастады, бұрынғысы батыс емес контекстегі сиқыршылықты зерттеуге бағытталған еді. XX ғасырда сиқыршылық сюрреалистердің де қызығушылығын тудырды, бұл өнер қозғалысы негізінен Еуропада орналасқан; мысалы, сюрреализмнің өкілі Андре Бретон 1957 жылы "Сиқырлы өнер" атты еңбегін жариялады, онда ол сиқыршылық пен өнер арасындағы байланыс деп санайтын нәрселерді талқылады. Сиқыршылықты кез келген әлеуметтік-мәдени контекстке қолдануға болатын sui generis категориясы ретінде ғылыми тұрғыдан зерттеу, батыс және батыс емес аудиторияға заманауилықты насихаттаумен байланысты болды. Сиқыршылық термині халық санасына және тілге кеңінен еніп кетті. Қазіргі заманда сиқыршылық сөзі кейде "көтеріңкі сезімді, таңғажайыпты немесе кенеттен қуанышты" сипаттау үшін қолданылады, және мұндай жағдайда "жоғары мақтау сөзі" ретінде қолданылуы мүмкін. Ғылымға қарсы тарихи қарама-қайшылығына қарамастан, ғалымдар осы терминді түрлі ұғымдарға, мысалы, сиқырлы қышқылға, сиқырлы оқтарға және сиқырлы бұрыштарға қолдану үшін қабылдады. Қазіргі заманғы батыс сиқыршылығы қазіргі дін мен руханилық туралы кең таралған алдын ала түсініктерді сынға алды. Сиқыршылық туралы polemikalyқ пікір-таластар қазіргі заманғы сиқыршылардың өзін-өзі түсінуіне әсер етті, олардың көптегені, мысалы Алестер Кроули, осы тақырыптағы академиялық әдебиеттермен жақсы таныс еді. Діни ғалым Хенрик Богданның айтуынша, "сиқыршылық терминінің ең танымал эмикалық анықтамасын" Кроули берген. Кроули, сахналық иллюзионизмнен ажырату үшін сиқырдан гөрі "магия" деп жазуды ұнатқан, "Магия – бұл өз еркіне сәйкес өзгерістерді тудыру ғылымы мен өнері" – деген пікірде болды. Кроулидің анықтамасы кейінгі сиқыршылардың анықтамасына әсер етті. Мысалы, "Ішкі жарық" бауырластығының Дион Фортунасы "Магия – бұл сананы өз еркіне сәйкес өзгерту өнері" деп мәлімдеді. Гарднерлік Викканың негізін қалаушы Джеральд Гарднер сиқыршылықты "физикалық жағынан ерекше нәрсеге себепкер болуға тырысу" деп атады, ал Лавейлік сатанизмнің негізін қалаушы Антон ЛаВей сиқыршылықты "адамның қалауына сәйкес жағдайларды немесе оқиғаларды өзгерту" деп сипаттады, бұл әдеттегі әдістерді қолданғанда өзгертілмейтін болар еді. Хаос сиқыршылығы қозғалысы 20 ғасырдың соңында пайда болды, бұл басқа оккульттік дәстүрлердің символикалық, ритуалдық, теологиялық немесе басқа да әшекейлік аспектілерін алып тастау және сиқыршылықты негізгі әдістердің жиынтығына дейін тазарту әрекеті ретінде қарастырылды. Қазіргі заманғы батыс сиқыршылығының ұғымдары ғаламды жайлаған белгісіз оккульттік күшпен байланысты сәйкестіктерге сенімге негізделген. Ханеграфф атап өткендей, бұл "әлемнің "десакрализациялануына" реакция ретінде ғана қалыптасқан жаңа сиқыршылық мағынасын білдіреді, бұл бұрынғы кезеңдерде болуы мүмкін емес еді". Көптеген, және мүмкін, басым бөлігі қазіргі заманғы батыс сиқыршылары үшін сиқыршылықтың мақсаты жеке рухани даму деп есептеледі. Сиқыршылықты жеке дамудың бір түрі ретінде қарастыру қазіргі заманғы Паганизм мен New Age құбылыстарының формаларына сиқыршылық тәжірибелерін қабылдаудың орталық факторы болып табылады. Қазіргі заманғы батыс сиқыршылық тәжірибелеріндегі маңызды дамулардың бірі – секс сиқыршылығы. Бұл Паскаль Беверли Рэндолфтың еңбектерінде насихатталған және кейіннен Кроули және Теодор Рейсс сияқты оккультист сиқыршылардың қызығушылығын тудырған тәжірибе. Қазіргі заманғы оккультистердің сиқыршылық терминін қабылдауы кейде батыс қоғамының дәстүрлі түрде шеттетуге ұшыраған салаларын қолдауға және үстемдік билік жүйелерін құлатуға бағытталған әрекет болуы мүмкін. Мысалы, әйгілі американдық Виккан және автор Стархок "Сиқыршылық – адамдарды алаңдататын тағы бір сөз, сондықтан мен оны әдейі қолданамын, өйткені бізге ыңғайлы, қабылданған, рационалды, ғылыми және зияткерлік тұрғыдан дұрыс көрінетін сөздер бізді бөліп тұратын тіл болғандықтан ыңғайлы" деді. Қазіргі таңда "кейбір контрмәдени топтар арасында бұл термин 'круто' деп есептеледі".

Тұжырымдамалық даму

Антрополог Эдвард Эванс Притчардтың пікірінше, сиқыр кейбір мәдениеттерде, мысалы Африканың азанде халқында, сенімдер мен білімнің рационалдық құрылымын қалыптастырған. Тарихшы Оуэн Дэвис сиқыр сөзінің "жаңа анықтамадан тыс" екенін және "әр түрлі мағыналары бар" екенін айтты. Сол сияқты, тарихшы Майкл Д. Бейли сиқырды "күмәнді санаты және өте қиын мәселе" деп сипаттады; ол бұл санатының "өте тұрақсыз" екенін атап өтті, себебі терминнің анықтамасы "уақыт өте өзгерген және мәдениеттер арасында әртүрлі болған". Ғалымдар сиқырды қалай анықтау керектігі туралы кеңінен пікір алысып, осы пікір алмасулар қызу дауға әкеліп соқты. Осындай пікірталастар барысында ғалымдар сиқырдың анықтамасы туралы келісе алмады, діннің анықтамасы туралы келісе алмағаны сияқты. Дінтанушы Майкл Стаусбергтің айтуынша, адамдардың өздеріне және өздерінің іс-әрекеттері мен сенімдеріне қатысты сиқыр ұғымын қолдануы ежелгі дәуірге дейін барады. Алайда, тіпті тарих бойы өздерін сиқыршы деп атағандардың арасында да сиқырдың не екені туралы ортақ түсінік болған жоқ. Африкада сиқыр сөзі күштерді басқаруды білдіреді, бұл іс-әрекет моральдық тұрғыдан бағаланбайды және бастапқыда бейтарап болып табылады, бірақ сиқыршының еркімен жақсы немесе жаман (зұлым) нәтижеге жетеді деп есептеледі. Ежелгі Африка мәдениеті әрқашан сиқырды және сиқыр емес нәрселерді ажыратуға тырысқан, олар медицина, болжам жасау, сиқыршылық және қара магия болды. Дін мен сиқырдың бір-бірімен қалай байланысты екендігі туралы пікірлер әртүрлі: кейбіреулер олардың ортақ бастаудан бірге дамығанын ойлайды, ал кейбіреулер діннің сиқырдан, ал сиқырдың діннен дамығанын айтады. Антропологиялық және социологиялық теориялар әдетте белгілі бір қоғамдағы белгілі бір тәжірибелерді басқа, ұқсас тәжірибелерден ажыратуға көмектеседі. Бейлидің айтуынша: "Көптеген мәдениеттерде және әртүрлі тарихи кезеңдерде сиқыр санаттары әлеуметтік және мәдени тұрғыдан қабылданған әрекеттердің шектерін анықтайды және сақтайды. Одан әрі, олар дұрыс сенімнің саласын белгілеуге қызмет етеді". Ол сондай-ақ "осы айырмашылықтарды жасау – биліктің көрінісі" екенін атап өтті. Бұл тенденция сиқырды зерттеуге әсер етті, себебі ғалымдар өздерінің мансабына тиетін салдарынан өз зерттеулерін цензуралады. Рэндалл Стайерс сиқырды анықтауға тырысудың "шекараны белгілеу актісі" екенін айтты, ол оны "басқа әлеуметтік тәжірибелер мен білімнің түрлерімен" – мысалы, дін мен ғылыммен қатар қояды. Тарихшы Карен Луиза Джоли сиқырды "дінге немесе ғылымға қарсы тұратын, қабылдауға болмайтын ойлау тәсілін анықтау үшін қолданылатын, ешкімге жат санаты" деп сипаттады. Қазіргі заманғы зерттеулер сиқырдың әртүрлі анықтамаларын және теорияларын ұсынды. Бейлидің айтуынша, "олар әдетте сиқырды дінмен және ғылыммен байланыстырады немесе олардан ажыратады". Дін және әлеуметтік ғылымдарды зерттеудің пайда болуынан бастап, сиқыр осы академиялық салалардағы ғалымдардың жазған "теориялық әдебиеттегі орталық тақырыпқа" айналды. Сиқыр дін зерттеудегі ең көп теоретикалық тұжырымдамалардың бірі және антропологияның алғашқы теорияларында маңызды рөл атқарды. Стайерс оның әлеуметтік теоретиктерге соншалықты тартымды болғанын, өйткені ол "қазіргі заманның табиғатын және шекараларын айтуға және даулауға мүмкіндік беретін бай орынды" ұсынады деп сенді. Ғалымдар оны дін тұжырымдамасының қарсы тұруы ретінде жиі қолданды, сиқырды діннің "заңсыз (және әйелдікке айналған) туысы" деп қарастырды. Басқалары оны дін мен ғылымның арасындағы ортаңғы санаты ретінде пайдаланды. Ғалымдардың сиқыр туралы пікірталастары қазіргі заманда Еуропаның отаршылдық билігінің әлемге таралуымен байланысты болды. Сиқырды анықтауға жасалған көптеген әрекеттер кеңірек әлеуметтік мәселелерге жауап берді, ал тұжырымдаманың икемділігі оған "жарыссөздік және идеологиялық құрал ретінде оңай бейімделуге" мүмкіндік берді. Зиялылардың сиқырды және "примитивтер" деп сипаттаған адамдар арасындағы байланыстары Еуропалық және Еуроамерикандық империализм мен отаршылдықты заңды етуге көмектесті, себебі бұл батыс отаршылары сиқырға сенетін және оны жүзеге асыратын адамдардың өздерін басқаруға жарамсыз және оларды басқаруға тиіс екенін айтты, себебі олар сиқырға емес, ғылымға және/немесе (Христиан) дініне сенді. Бейлидің сөзімен айтқанда, "кейбір халықтарды (Еуропалық емес немесе кедей, ауылдық еуропалықтарды) сиқырмен байланыстыру оларды үстемдік ететін адамдардан алшақтатып, оларды ажыратуға және осы үстемдіктің себебін көрсетуге көмектесті". Ғалымдар сиқырдың көптеген әртүрлі анықтамаларын ұсынды, бірақ Ханеграафтың сөзіне сәйкес, оларды бірнеше ықпалды теориялардың нұсқалары ретінде түсінуге болады.

Интеллектуалистік көзқарас

Интеллектуалистік тәсілмен сиқырды анықтау екі британдық антрополог – Эдвард Тайлор мен Джеймс Г. Фрейзермен байланысты. Бұл көзқарас сиқырды ғылымның теориялық қарсы тұруы ретінде қарастырды және бұл тақырыптағы антропологиялық ой-пікірдің көп бөлігін қамтыды. Бұл тәсіл 19-шы ғасырдың басында әлеуметтік ғылымдардағы ойлауға негіз болған эволюциялық модельдердің аясында қалыптасты. Эволюциялық дамуда дінге дейін келген нәрсе ретінде сиқырды алғаш ұсынған әлеуметтік ғалым Герберт Спенсер болды; ол өзінің «Жинақты философия жүйесінде» сиқыр терминін симпатиялық сиқырға қатысты қолданды. Спенсер сиқыр мен діннің екеуі де заттардың табиғаты және олардың басқа нәрселермен байланысы туралы қателіктік болжамдарға негізделгенін есептеді. Тайлордың сиқыр туралы түсінігі анимизм туралы түсінігімен байланысты. 1871 жылғы «Примитивтік мәдениет» кітабында Тайлор сиқырды «нақты ұқсастықты идеалдық ұқсастықпен шатастыру қателігіне» негізделген сенім ретінде сипаттады. Тайлордың пікірінше, «алғашқы адам тәжірибесінен байланысты деп тапқан нәрселерді ойда біріктіріп, осы әрекетті қате бұрып, ойдағы байланыстың шындықта да сондай байланыс тудыруы керек деген қорытындыға келді. Осылайша ол процестер арқылы оқиғаларды анықтауға, болжауға және тудыруға тырысты, біз қазір тек идеалдық мәнге ие деп санайтын». Тайлор сиқырды «адамзатты мазалаған ең зиянды қате сенімдердің бірі» деп сипаттап, оны сынады. Тайлордың көзқарасы зор ықпалға ие болды және сиқырды антропологиялық зерттеудің маңызды тақырыбы ретінде орнатуға көмектесті. Джеймс Фрейзер Тайлордың идеяларын қабылдап, оларды жеңілдетті. Ол сиқыр терминін симпатиялық сиқырды білдіру үшін қолданды, оны сиқыршының «нәрселер бір-біріне жасырын симпатия арқылы алыстан әсер етеді» деген сеніміне негізделген практика ретінде сипаттады, оны «көрінбейтін эфир» деп атады. Ол бұл сиқырды екі түрге бөлді: «гомеопатиялық (еліктеушілік)» және «жұқпалы». Біріншісі – «ұқсас нәрсе ұқсас нәрсені тудырады» деген идея, яғни екі нысан арасындағы ұқсастық біреуі екіншісіне әсер етуіне әкелуі мүмкін. Екіншісі екі нысанның арасындағы байланыс олардың бір-біріне алыстан әсер етуіне мүмкіндік береді деген ойға негізделген. Тайлор сияқты, Фрейзер де сиқырға теріс қарады, оны «ғылымның заңды емес қызы» деп сипаттап, «бір үлкен қателік»тен туындаған деп айтты. Фрейзер Тайлордан айырмашылығы адамзат мәдениетінің дамуындағы маңызды кезең ретінде сиқырға сенуді сипаттады, оны үш бөліктен тұратын бөлімнің бір бөлігі ретінде қарастырды: сиқыр бірінші, дін екінші, ал соңында ғылым үшінші орын алды. Фрейзердің пікірінше, барлық ерте қоғамдар сиқырға сенушілер ретінде басталды, ал кейбіреулері одан алыстап, дінге бет бұрды. Ол сиқыр мен діннің екеуі де рухтарға сенумен байланысты екеніне, бірақ олардың рухтарға қалай жауап беретінінде айырмашылық бар екеніне сенді. Фрейзердің пікірінше, сиқыр осы рухтарды «мәжбүрлейді немесе қысым жасайды», ал дін «оларды татуластыруға немесе оларды ынталандыруға» бағытталған. Ол олардың ортақ негізі әртүрлі жағдайларда сиқырлы және діни элементтердің араласуына әкелетінін мойындады; мысалы, қасиетті неке екі дүниетанымының элементтерін біріктіретін құнарлылық рәсімі екенін айтты. Кейбір ғалымдар Фрейзер қолданған эволюциялық жүйені сақтап қалды, бірақ оның кезеңдерінің реттілігін өзгертті; неміс этнологы Вильгельм Шмидт дін – ол монотеизмді білдіреді – адам сенімінің алғашқы кезеңі болды деп, кейіннен сиқыр мен көпқұдайлыққа айналды. Басқалары эволюциялық жүйені мүлдем қабылдамады. Фрейзердің сиқырдың эволюциялық аяда дінге жол бергені туралы түсінігін кейіннен фольклоршы және антрополог Эндрю Ланг «Сиқыр және дін» атты эссесінде қайта қарастырды; Ланг Фрейзердің жүйесі сенімдердің этнографиялық есептерін бұрмалауға және өзінің сиқыр туралы түсінігіне сәйкес келу үшін Австралияның жергілікті халықтары арасындағы практикаларды қалай қолданғанын көрсетті.

Функционалистік көзқарас

Функционалистік тұрғыдан сиқырды анықтау француз социологтары Марсель Маус және Эмиль Дюркгейммен байланысты. Осы көзқарас бойынша, сиқыр діннің теориялық қарсы тұрған нұсқасы болып есептеледі. Маус өзінің сиқыр туралы түсінігін 1902 жылғы «Сиқырдың жалпы теориясы» атты мақаласында жариялады. Маус «сиқыр» терминін «ұйымдастырылған культтің бөлігі емес, кез келген рәсімге: жеке, құпия, жұмбақ және, әрі қарай, тыйым салынған нәрсеге ұмтылатын рәсімге» қатысты қолданды. Керісінше, ол дінді ұйымдастырылған культпен байланыстырды. Сиқырдың табиғаты бойынша қоғамдық еместігін айту арқылы Маусқа дәстүрлі христиандық түсініктер ықпал еткен. Маус Фрейзердің қолдаған интеллектуалдық көзқарасын қасақана қабылдамады, себебі ол сиқыр терминін Фрейзер жасағандай, тек эмпатиялық сиқырмен шектеудің дұрыс емес екеніне сенді. Ол «эмпатиялық емес сиқырлы рәсімдер ғана емес, сонымен қатар эмпатия сиқырдың эксклюзивті қасиеті емес, себебі дінде де эмпатиялық амалдар бар» деген пікірін білдірді. Маус идеяларын Дюркгейм 1912 жылғы «Діни өмірдің элементарлық формалары» кітабында қабылдады. Дюркгеймнің пікірінше, сиқыр да, дін де «қасиетті нәрселерге, яғни бөлініп, тыйым салынған нәрселерге» қатысты. Олардың айырмашылығы әлеуметтік ұйымдасқандығында еді. Дюркгейм «сиқыр» терминін оның пікірінше, «шіркеу» деп аталатын, әлеуметтік топтың діни сенімдеріне қарсы тұратын, табиғаты бойынша антиәлеуметтік нәрселерді сипаттау үшін қолданды; оның сөзімен айтқанда, «сиқырдың шіркеуі жоқ». Дюркгейм «сиқыршының амалдарында дінге қарсы бір нәрсе бар» деген пікірін білдірді және сиқырға сенім «оған сенушілерді біріктірмейді және оларды ортақ өмір сүретін топқа біріктірмейді». Дюркгеймнің анықтамасы Виккандық рәсімдер сияқты жағдайларда қиындықтарға тап болады, онда практикалық немесе бақылаушылар бірлесіп жасаған әрекеттерді сиқырлы деп есептейді. Ғалымдар сиқыр мен дінді екі бөлек санатқа бөлу мүмкіндігін сынады. Әлеуметтік антрополог Альфред Рэдклифф-Браун «сиқыр мен дін арасындағы қарапайым дихотомияның» пайдалы емес екенін және осыған байланысты оларды ритуалдың кеңірек санатына қосу керек екенін айтты. Кейінгі антропологтардың көпшілігі оның үлгісін қабылдады. Дегенмен, осы айырмашылықты осы тақырыпты талқылайтын ғалымдар әлі де жиі қолданады.

Эмоционалистік көзқарас

Эмоционалистік сиқырға қатысты көзқарас ағылшын антропологы Роберт Ранулф Марет, австриялық Зигмунд Фрейд және поляк антропологы Бронислав Малиновскиймен байланысты. Марет сиқырды стресске жауап ретінде қарастырды. 1904 жылғы мақаласында ол сиқырдың кернеуді жеңілдетуге арналған катарсистік немесе ынталандыратын практика екенін айтты. Оның ой-пікірлері дамыған сайын, ол сиқыр мен дін арасындағы шекараны жоққа шығарып, екеуінің де бастапқы дамуын сипаттау үшін «магико-дін» терминін қолдана бастады. Малиновский 1925 жылғы мақаласында осы мәселені қарастырып, Маретпен ұқсас тұжырымдама ұсынды. Ол Фрейзердің сиқырдан кейін дін, содан кейін ғылым қоғам дамуының жекелеген кезеңдері ретінде пайда болады деген эволюциялық гипотезасын қабылдамады, оның орнына, осы үш құбылыстың барлық қоғамда қатар бар екенін дәлелдеді. Оның пікірінше, сиқыр да, дін де «эмоционалдық қысым туындаған жағдайларда пайда болады және жұмыс істейді», бірақ дін көбінесе экспрессивті, ал сиқыр көбінесе практикалық сипатқа ие. Сондықтан ол сиқырды «кейінірек күтілетін нақты мақсатқа жету үшін қолданылатын құралдардан тұратын практикалық өнер» деп анықтады. Малиновскийдің пікірінше, сиқырлық амалдар нақты мақсатпен орындалуы керек, ал діни амалдардың өзі мақсат болып табылады. Мысалы, ол құнарлылық ритуалдарын сиқырлы деп есептеді, өйткені олар нақты қажеттілікті қанағаттандыру ниетімен орындалады. Өзінің функционалистік көзқарасының аясында Малиновский сиқырды иррационалды емес, пайдалы функция атқаратын, белгілі бір әлеуметтік және экологиялық контексте логикалық деп қарастырды. Фрейд «сиқыр» терминін кеңінен қолданды. Ол да сиқырдың адам эмоциясынан туындайтынын мойындады, бірақ оны Мареттен өзгеше түсіндірді. Фрейд түсіндіргендей: «Сиқырлық теориясы тек сиқырдың қадамдарын ғана түсіндіреді, оның нағыз мәнін, яғни табиғат заңдарын психологиялық заңдармен алмастыруға әкелетін қате түсініктерді түсіндірмейді». Фрейд алғашқы адамдарды сиқырға итерген күш – тілектер екенін атап өтті: «Оның тілектеріне ерік-жігері қоса жүреді, ол кейіннен тілектерін қанағаттандыру үшін бүкіл жер бетін өзгертуге бағытталған. Бұл ерік-жігер алдымен қанағаттандырарлық жағдайды бейнелеу үшін қолданылады, осылайша қозғалыс галлюцинациялары арқылы қанағат алуға мүмкіндік туады. Қанағаттандырылған тілекті бейнелеудің бұл түрі балалардың ойындарымен салыстыруға болады, ол олардың ертедегі сезімдік қанағаттану техникасын жеңіп шығады. [ ] Уақыт өте келе психологиялық басымдық сиқырлық амалдың себептерін оны орындау тәсілдеріне, яғни амалдың өзіне ауысады. [ ] Осылайша, сиқырлық амалдың өзі, оның қалаған нәтижеге ұқсастығы нәтиженің пайда болуын анықтайтын болады». 1960 жылдардың басында Мюррей мен Розали Уэкс антропологтары ғалымдардың белгілі бір қоғамның сиқырлы дүниетанымын батыстың ғылыми білім туралы идеяларымен салыстырып түсіндіруге тырысудың орнына, оны өз шарттарымен қарауы керек деген пікірді алға тартты. Олардың идеялары басқа антропологтар тарапынан қатты сынға ұшырады, олардың сиқырлы емес батыстық дүниетанымы мен сиқырлы емес батыстық емес дүниетанымы арасындағы жалған дихотомияны құрғанын дәлелдеді. Дегенмен, сиқырлы дүниетанымы туралы түсінік тарих, фольклористика, философия, мәдени теория және психологияда кеңінен қолданыс тапты. Сиқырлы ойлау ұғымын түрлі психологтар да пайдаланды. 1920 жылдары психолог Жан Пиаже бұл ұғымды балалардың психикалық және физикалық аражігін ажырата алмауы туралы пікірін негіздеу үшін қолданды. Бұл көзқарас бойынша, балалар 6-9 жас аралығында сиқырлы ойлаудан бас тарта бастайды. Стенли Тамбияның айтуынша, сиқыр, ғылым және діннің барлығының өздерінің «рационалдылық сапалары» бар және олар саясат пен идеологияның ықпалында болады. Діндік көзқарасқа қарамастан, Тамбия адамзат оқиғаларға көбірек жеке бақылау жасай алатынын айтады. Тамбияның пікірінше, ғылым – «адамның қоршаған ортаны бағындыру жүйесі».

Этноцентризм

Сиқыр, дін және ғылым арасындағы байланыс еуропалық қоғамда эволюциялық идеяларға негізделіп қалыптасты, яғни сиқыр дінге, ал дін ғылымға айналды деген тұжырым. Дегенмен, батыс емес мәдениеттерді немесе батыс қоғамының ежелгі формаларын талқылауда батыстық талдау құралдарын қолдану мәселе тудырады, себебі ол оларға жат категорияларды таңуы мүмкін. Сиқыр Батыс қоғамдары тарихында ішкі термин ретінде сақталса, батыс емес қоғамдарда және тіпті Батыс қоғамдарының ішінде сыртқы термин болып қалады. Осы себепті Майкл Д. Бейли сияқты ғалымдар осы терминді академиялық категория ретінде толығымен қолданудан бас тартуды ұсынады. ХХ ғасырда Азия және Африка қоғамдарын зерттеген көптеген ғалымдар сиқыр терминімен қатар, оған байланысты сиқыршылық сияқты ұғымдарды да қабылдамай, осы нақты қоғамдарда қолданылған, мысалы, жужу сияқты нақтырақ терминдерді қолданды. Еуропадағы ежелгі антикалық дәуір сияқты ерте заманғы қоғамдарды зерттеушілер де ұқсас тәсіл қолданды, олар қазіргі сиқыр ұғымын орынсыз деп санайды және зерттейтін ежелгі мәдениеттерге тән нақты терминдерді қолдайды. Бұл терминнің тағы бір интерпретациясы – сиқырдың барлық категориясы этноцентрлік және мұндай батыстық алдын ала пікірлер ғылыми зерттеулердегі сөзсіз компонент болып табылады. Осы ғасырда ғалым-практиктердің ішкі және сыртқы аражігін нақты зерттейтін этнографиялық зерттеулеріне бейімділік байқалады. Көптеген ғалымдар осы терминді академиялық зерттеулерде талдау құралы ретінде қолданудан толығымен бас тарту керек деп санайды. Мысалы, дінтанушы Джонатан З. Смит оның ғалымдар үшін сыртқы термин ретінде ешқандай пайдасы жоқ екенін айтты. Дін тарихшысы Вутер Ханеграфф оның қолданылуының батыс үстемдігіне негізделгенін және "еуропалық емес халықтарды қараңғы сенімдерден арылту үшін" ғылыми негіздеме ретінде қызмет еткенін айта отырып, келісті. Ол "сиқыр термині тарихи зерттеудің маңызды нысаны, бірақ зерттеу жүргізуге арналмаған" деді. Бейли 21-ғасырдың басында көптеген ғалымдар сиқырдың кең анықтамаларын іздемей, керісінше, "нақты контекстке мұқият назар аударып", сиқыр сияқты терминнің берілген қоғам үшін қандай мағынаға ие екенін зерттегенін атап өтті. Бұл тәсіл, оның атап өткеніндей, "сиқырдың жалпы категория ретінде заңдылығына күмән тудырады". Дінтанушы ғалымдар Берндт Кристиан Отто және Майкл Стаусберг ғалымдардың батыс мәдениетінде сиқырлы деп саналатын амулеттер, қарғыстар, емдеу рәсімдері және басқа да мәдени тәжірибелер туралы сиқыр ұғымынсыз сөйлесе алатынын айтты. Сиқырды талдамалық термин ретінде қабылдамау керек деген идея антропологияда қалыптасты, ал 1980-ші жылдары классикалық және Киелі кітаптарды зерттеуге көшті. 1990 жылдан бері дінтанушылар арасында оның қолданылуы азайды.

Сиқыршылық

Тарихшы Рональд Хаттон ағылшын тілінде "сырқат" терминінің төрт түрлі мағынасы бар екенін атап өтеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин ең алдымен, табиғаттан тыс немесе сиқырлы жолдармен басқаларға зиян келтіру амалына қатысты. Хаттонның сөзіне сүйенсек, бұл терминнің "ең кең таралған және жиі кездесетін" түсінігі осы. Сонымен қатар, Хаттон қазіргі қолданыста үш басқа анықтаманы көрсетеді: игі немесе зұлым ниетпен сиқырлы әрекеттер жасайтын кез келген адамға; Викканың қазіргі заманғы жаңа дінінің ұстанымдарына; немесе ерлер билігіне қарсы тұрып, тәуелсіз әйел билігін нығайтатын әйелдердің символы ретінде. Сырқатқа сенім көбінесе мәдени құрылымында сиқырлы дүниетанымы бар қоғамдар мен топтарда кездеседі. Сырқатшы деп есептелетін адамдар көбінесе өз қоғамдарының басқа мүшелерінен күдікпен қараған. Бұл әсіресе, егер осы сырқатшылар шетелдіктер, әйелдер немесе төменгі топтар сияқты белгілі бір қоғамда моральдық тұрғыдан күдікті саналатын әлеуметтік топтармен байланысты болса, осылай болады. Осы жағымсыз байланыстарға қарамастан, сиқырлық деп аталатын іс-әрекеттерді орындайтын көптеген адамдар өздерінің амалдарының игілікті және пайдалы екенін баса айтады. Бұл, жалпы христиандық көзқарасқа қайшы келеді, себебі барлық сиқырлық амалдар, сиқыршының ниетіне қарамастан, өзінен-өзі жаман, өйткені барлық сиқырлық әрекеттер шайтанның көмегіне сүйенеді. Сырқатшының амалдарына қатысты түрлі көзқарастар болуы мүмкін: Еуропа тарихында билік өкілдері жиі айлакерлер мен дәстүрлі емшілердің зиянды екеніне сенді, өйткені олардың амалдары сиқырлы болып саналды және осылайша шайтанмен байланыстан туындады, ал жергілікті қоғам бұл адамдарды бағалап, құрметтей алатын, өйткені олардың дағдылары мен қызметтері пайдалы деп есептелді. Батыс қоғамдарында сиқыршылық, әсіресе зиянды болса, көбінесе әйелдермен байланыстырылады. Мысалы, ерте заманауи кезеңдегі сырқат соттарында сырқат ретінде өлім жазасына кесілгендердің үштен екі бөлігі әйелдер болса, ерлер тек төрттен бір бөлігін құрады. Осы кезеңде әйелдерді сырқаттықта айыптауға және соттауға көбірек мүмкіндік болған, өйткені олардың жағдайы заңды тұрғыдан осал болды, әйелдердің еркек туыстарынан тәуелсіз заңды мәртебесі жоқ немесе өте шектеулі болды. Батыс мәдениетінде әйелдер мен сырқат арасындағы тұжырымдық байланыс, сырқат деп саналатын көптеген амалдар – құнарлылықты арттыру рәсімдерінен бастап, түсік жасауға арналған дәрілерге дейін – әйелдер саласымен байланысты болуы мүмкін. Бұл сондай-ақ, көптеген мәдениеттерде әйелдерді зиялы, моральдық, рухани және физикалық деңгейде еркектерден төмен санайтындығымен байланысты болуы мүмкін.

Сиқыршылар

Сиқыр деп аталатын көптеген амалдарды кез келген адам орындай алады. Мысалы, кейбір дұғаларды ешқандай арнайы білімі жоқ немесе өзінің ерекше күші бар деп мәлімдей алмайтын адамдар да оқи алады. Ал кейбіреулері оларды орындау үшін арнайы оқып үйренуді қажет етеді. Көптеген сиқырлық амалдарды үнемі емес, кейде-кейде жасаған адамдар сиқыршылар, немесе соған ұқсас ұғымдармен, мысалы, балғандар, әйел балғандар, немесе білгіш адамдар ретінде танылды. Сиқыршы атануы жеке адамның өзі туралы айтқан сөздерінен туындауы мүмкін, немесе оған басқалар қойған белгі болуы мүмкін. Соңғы жағдайда, адам мұндай аталымды қабылдауы не қабылдамауы мүмкін, кейде тіпті қарсылық білдіруі де мүмкін. Экономикалық мүдделер адамдарды сиқыршы ретінде танысуға итермелейді. Әртүрлі дәстүрлі емшілердің, сондай-ақ кейінгі кездегі сиқыршылар мен иллюзионистердің жағдайында, сиқыршы аталымы жұмыс сипаттамасы болуы мүмкін. Ал кейбіреулері өзінің ерекше қабілеттері бар екеніне шын жүректен сенгендіктен, осындай тұлғаға ие екендерін мәлімдейді. Әртүрлі қоғамдарда мұндай рөлді кім атқара алатынына қатысты әртүрлі әлеуметтік ережелер бар; мысалы, бұл отбасылық мұрагерлік мәселесі болуы мүмкін, немесе мұндай амалдарға кімнің қатысуына рұқсат етілетініне қатысты жыныстық шектеулер болуы мүмкін. Адамның әртүрлі қасиеттері сиқырлық күш сыйлайды деп есептеледі, және олар көбінесе ерекше дүниеге келумен байланысты. Мысалы, Венгрияда талтос тістерімен немесе қосымша саусақтарымен туады деп сенген. Еуропаның әртүрлі аймақтарында, бала туғанда оның басында қақпаны болса, ол бала табиғаттан тыс қабілеттерге ие болады деп есептелген. Кейбір жағдайларда, мұндай амалдар бойынша маман ретінде жұмыс істеу үшін алдымен рәсімдік қадамдардан өту қажет, ал басқаларында адам басқа маманнан тәлім алуы күтіледі. Дэвис "сиқырдың мамандарын діни және қарапайым адамдар деп екіге бөлуге болатынын" айтты. Мысалы, ол рим-католик дін қызметкерлері, олардың жын-перілерді қуу рәсімдерімен, қасиетті сумен және құрметті шөптермен, сиқыршылықпен айналысатындар ретінде қарастырылуы мүмкін екенін атап өтті. Дәстүр бойынша, сиқыршыларды қарапайым адамдардан анықтаудың, ажыратудың және бекітудің ең көп таралған тәсілі – бастамалау рәсімі. Рәсімдер арқылы сиқыршының табиғаттан тыс күштермен байланысы және жабық кәсіби топқа кіруі орнатылады (көбінесе өлімді және жаңа өмірге қайта тууды бейнелейтін рәсімдер арқылы). Алайда, Бергер мен Эззи неопаганизмнің пайда болуынан бері "нақтылығын анықтау үшін орталық бюрократия немесе догма болмағандықтан, адамның өзін Жәбірші, Викан, Пәжіз немесе Неопаган ретінде анықтауы көбінесе күмәндіксіз қабылданады" деп түсіндіреді. Эззи практиктердің дүниетанымын көптеген әлеуметтанулық және антропологиялық зерттеулерде елеусіз қалдырылғанын және бұл "тақуалы сенімдерді төмендететін ғылымның мәдени тұрғыдан тар түсінігі" себебінен болғанын айтады. Маус мамандықтағы және қарапайым сиқыршылардың күштері мәдениеттің қабылданған стандарттарымен және сиқырдың кеңдігімен анықталатынын айтады: сиқыршы жаңа сиқырды ойлап табуға немесе талап етуге құқығы жоқ. Іс жүзінде, сиқыршының күші оның әріптестері оған сенгенге ғана байланысты. Тарих бойы сиқыршылар өздерінің күштері мен қабілеттеріне қатысты күмәнмен қарап келген. Мысалы, XVI ғасырдағы Англияда жазушы Реджинальд Скотт "Солқынудың ашылуы" атты еңбегінде сиқыршылыққа айыпталғандардың көпшілігі немесе сиқырлық қабілеттері бар деп мәлімдегендердің көпшілігі иллюзия көмегімен адамдарды алдап жүргенін айтқан.