Кіріспе

Фин футболшысы (туған жылы 1971)

Яри Олави Литманен (; туған күні 20 ақпан 1971) – фин бұрынғы кәсіби футболшысы, шабуылдаушы жартылай қорғаушы немесе екінші шабуылшы ретінде ойнаған. 1996 жылдан 2008 жылға дейін Финляндия ұлттық құрамасының бас капитаны болды, ал халықаралық карьерасы 1989 жылдан 2010 жылға дейін созылды. Литманен Финляндияның барлық уақыттағы ең ұлы футболшысы деп есептеледі. 2003 жылғы қарашада УЕФА мерекелік сыйлықтарында Финляндия футбол қауымдастығы оны соңғы 50 жылдағы ең үздік фин ойыншысы деп таныды. 2004 жылы «100 ең ұлы фин» дауыс беруде 42-орынды иеленді. Футбол статистикалықтары қауымдастығының (The AFS) «Барлық уақыттағы ең ұлы футболшылар» жинағында Литманен әлемдегі ең жақсы футболшылардың 53-орынында тұр. Финляндияда оны көбінесе «Литти» (өзінің тегінен) деп атайды, бұл оның ерте жылдарынан басталады, сонымен қатар «Куньяс» («Патша») деп те біледі. Клубтық мансабында Литманен Финляндияда «Рейпас», «ХЖК», «MyPa» және «Лахти» клубтарында, ал шетелде «Аякс», «Барселона», «Ливерпуль», «Ханса Росток» және «Мальмё ФФ» клубтарында ойнады. Бір кезде әлемдегі ең үздік шабуылдаушы жартылай қорғаушылардың бірі саналған ол 1990-шы жылдардың ортасында «Аякс» сапында ойнап, өзінің мансабының шыңы болған 1995 жылы Чемпиондар лигасының жеңімпазы атанды, фин футбол тарихындағы алғашқы супержұлдыз болды. Кейінгі карьерасы жарақаттармен қиындыққа тап болды, «Аякс» жылдарындағы табысын «Барселона» немесе «Ливерпульде» қайталай алмады, кейде өте жақсы ойын көрсеткеніне қарамастан, құрамына ілікпейтін болды. 2009 жылы Литманен туралы жазған «FourFourTwo» редакторы Пол Симпсон оның мансабы оның талантына лайық емес екенін айтты.

Финляндиядағы алғашқы еңбек жолы

Литманен 1987 жылы 16 жасында Финляндияның сол кездегі жоғары дивизионы – Местаруссаржада «Реипас» командасының негізгі құрамында тұңғыш рет ойнады. «Реипас» сапында төрт маусым ойнағаннан кейін 1991 жылы Финляндияның ең ірі клубы – «ХЖК»-ге ауысты. Бір жыл өткен соң «MyPa» клубына қосылды, онда оны жаттықтырушы Харри Кампман баптады, кейіннен ол оны өз агенті, марқұм Хейки Марттиненмен таныстырды. Литманен фин лигасында ешқандай медаль жеңбеді, бірақ 1992 жылдың шілдесінде Хельсинки Олимпиадалық стадионында өткен финалда «FF Jaro» командасын 2:0 есебімен жеңіп, «MyPa» командасымен Финляндия кубогын жеңді. Кубок финалындағы өнері, соның ішінде гол соққандығы, «Аякс» клубының скаутын оны сатып алу керектігіне көндірді. "Мен үшін ол – сол ойыншы еді", - деді ол кейін фин телеарнасына берген сұхбатында. Оның трансфері сол жазда жүзеге асты, және ол «MyPa» командасымен фин футбол маусымын аяқтамады. Ол кездегі «Аякс» клубының бас жаттықтырушысы Луи Ван Галь кейіннен «Аякс» Литманен үшін 10 000 фунт стерлинг трансферлік ақы төлегенін мәлімдеді. Алайда, түпнұсқа факс құжаты кейіннен фин БАҚ-та жарияланды, онда трансферлік ақы 100 000 + 800 000 голланд гульдері деп көрсетілген, бұл шамамен 550 000 еуроға тең.

Ливерпуль

Біз әлемдік деңгейдегі ойыншыны қолға алдық. Оның үлкен беделі бар, менің ойымша, ол біз жасаған ең қызықты трансферлердің бірі, - деді Ливерпульдің бас жаттықтырушысы Жерар Улье трансфер аяқталғаннан кейін. Литманен де бұл қадамға қуаныш білдірді: "Ливерпуль үшін ойнау - әрқашан менің арманым болды. Мен оларды бала кезімнен жақтаймын, бұрын да оларға қосылу туралы әңгімелер болған еді". Ол балалық шағындағы кумирі Кенни Далглиш киген жетінші нөмірлі жейдеге ие болғысы келді, бірақ ол жейде Владимир Шмицерге бұрыннан берілген еді. 17 және 27 нөмірлері де қолданыста болғандықтан, ол 37 нөмірін таңдады. Литманен Ливерпульде жақсы старт алды, бірақ 2001 жылдың наурыз айының соңында "Энфилдте" Англияға қарсы Финляндия құрамасы үшін ойнағанда білегін сындырып, маусымның қалған бөлігін өткізіп алды. 2001 жылы ол Лига кубогы, ФА кубогы және УЕФА кубогын жеңген Ливерпуль командасының құрамында болды, бірақ жарақаттарына байланысты үш финалдан да қалысты. Келесі маусымда Улье оны сирек пайдаланды, бірақ Премьер-лигада "Тоттенхэм", "Арсенал", "Астон Вилла" және "Фулхэм" командаларына қарсы, ал Чемпиондар лигасында "Динамо" (Киев), "Рома" және "Байер" (Леверкузен) командаларына қарсы гол соқты. LFCHistory.net сайтындағы профилінде айтылғандай, "Литманеннің буын аурулары жаттығуларда қиындықтар туғызды және ол апта сайын 90 минут ойнай алмады". Литманеннің өзі Ливерпульде алаңға шығу мүмкіндігінің аздығына наразы болды: Литманен 2005 жылдың қаңтар айында Германия Бундеслигасының "Ханса Росток" командасына ауысты, бірақ олардың лигадан түсуін тоқтата алмады, осымен клубтағы карьерасы аяқталды.

Малме FF

Литманен 2005 жылғы шілдеде «Мальме ФФ» швед клубына Чемпиондар лигасына ілікпек ниетімен қосылды. Бірақ бұл әрекет сәтті болмады, ал Литманен өзінің күзі бойы жарақат алып, тек бірнеше ойында ғана қатысты. Ол 2006 жылы «Мальме» сапында карьерасын жалғастыруды шешті, бірақ маусымның басым бөлігінде түрлі жарақаттардан алаңнан шығып қалды. Дегенмен, оның ойнаған матчтарында физикалық жағдайы жақсы болғанда қаншалықты керемет ойыншы екенін көрсетті. Қысқы үзіліс кезінде зақымдалған білезігін емдеу үшін операция жасағаннан кейін «Мальме» 2007 жылғы маусымға келісімшартын ұзартуға келісті, бірақ 2007 жылғы маусымда алған білезік жарақаты Литманенді одан бас тартуға мәжбүр етті.

Фулхэм

2008 жылдың қаңтар айында Литманен бұрынғы Финляндия құрамасының жаттықтырушысы Рой Ходжсон басшылығымен «Фулхэм» клубынан он күндік сынаққа шақыру алды және 2008 жылдың 31 қаңтарында елдесі Тони Каллиомен бірге келісімшарт жасасты. «Фулхэммен» келісімшартқа қол қойғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, Литманен жүрек мәселелеріне байланысты туған елі Финляндияға демалуға қайта оралуға мәжбүр болды. Литманен 2008 жылдың 31 наурызында «Тоттенхэмге» қарсы резервтік команда матчында тұңғыш рет алаңға шықты, бірақ сол жылдың мамыр айында негізгі құрамда бірде-бір ойын ойнамай босатылды.

Лахтиге қайта оралу

2008 жылдың 8 тамызында Литманен бұрынғы клубы Лахтиге қосылатыны жарияланды, ол Финляндия Жоғарғы дивизионындағы командасы. Бірінші ойынында 34 минут қана ойнағанымен, екі гол соқты және тағы екі голға нәтижелі пас берді. Ол Лахтидің лигада үшінші орынға ие болуына және клуб тарихында алғаш рет Еуропаға қатысу құқығын алуына көмектесетін маңызды рөл атқарды. 2009 жылдың 16 сәуірінде Лахти клубымен бір жылдық жаңа келісімшартқа қол қойды. Литманен Лахти сапындағы алғашқы еуропалық голын Еуропа лигасының екінші іріктеу кезеңінде Горицаға қарсы өткен матчта соқты, нәтижесі 2:0 болды. Есептің жалпы қоры 2:1 еді. Бұл оның еуропалық 83 матчтағы 30-шы голы болды. 2010 жылдың 18 қыркүйегінде Оулуға қарсы өткен сыртқы матчта әдемі «велосипед» соққысымен гол соқты, ойын 2:1 есебімен аяқталды. 2010 жылдың 23 қазанында ол Veikkausliiga-да 50-ші голын соқты, бірақ бұл TPS-ке қарсы 3:2 есебімен жеңіліспен аяқталды және клубты Ykkönen лигасына түсірмей тоқтатуға мүмкін болмады.

ХЖК-ға қайта оралу

2011 жылдың 20 сәуірінде Литманен 40 жасында Финляндияның чемпионы ХЖК клубымен бір жылдық келісімшартқа қол қойды. Осылайша ол төрт онжылдық (1980-жылдар – 2010-жылдар) бойы кәсіби деңгейде футбол ойнаған футболшылардың санатында болды. Ол көбінесе қосалқы құрамда бастап, 10-30 минут ойнайтын. ХЖК жаттықтырушысы Анти Мууринен Литманенді ХЖК үшін "дәлдік қаруына" теңеді. Ол 2011 жылдың 24 қыркүйегінде Фин кубогының финалында КуПС клубына қарсы осы рөлде ойнады. Ол 80-ші минутта 0–0 есебімен ойын дамып жатқанда алаңға шықты. Қосымша уақыттың екінші жартысында ол керемет жартылай волеймен гол соғып, 108-ші минутта ХЖК-ға 1–0 есебімен жеңіс сыйлады. Команда ойынды 2–1 есебімен жеңіп алды. Бұл Литманеннің 1992 жылы MyPa клубымен жеңгеннен кейінгі алғашқы Фин кубогының финалы болды. 2011 жылдың 2 қазанында ХЖК үшінші рет қатарынан Финляндия чемпионатын жеңіп, «Дубль» жасады. Сол күні Литманен маусымда ХЖК сапында 18 матч өткізді, және ол алаңға шыққан әрбір матчта команда жеңіске жетті. 2011 жылдың 14 қазанында ХЖК-нің бұл сәтті сериясы ЖЖК Ювяскюля клубымен 0–0 тең түсумен аяқталды. 2011 жылдың 29 қазанында Литманен өзінің 200-ші лигалық матчын ХАКА клубына қарсы өткізіп, команданың 5–2 есебімен жеңіске жеткен ойынында үш нәтижелі пас берді. Бұл маусымдағы және оның кәсіби мансабындағы соңғы ойыны болды.

Халықаралық мансап

Литманен – Финляндияның ең көп ойын өткізген және 2021 жылдың 12 қазанына дейін ең көп гол соққан ойыншысы болды, ол кезде Теему Пукки Әлем чемпионатына іріктеу ойынында Қазақстан қақпасына екі гол соғып, осы көрсеткішті жаңартты. Оның халықаралық карьерасы 1989 жылдан 2010 жылға дейін, 21 жылға созылды. Литманен 1989 жылдың 22 қазанында Тринидад және Тобагоға қарсы Финляндия құрамасы сапында тұңғыш рет алаңға шықты, ал алғашқы голын 1991 жылдың 16 мамырында Мальтаға қарсы матчта соқты. Литманен 1996 жылдан 2008 жылға дейін Финляндия құрамасының капитаны болды және он жылдан астам уақыт бойы команданың маңызды ойыншысы болды, оларға жоғары рейтингтегі қарсыластарға қарсы күтпеген көптеген жеңістерді жеткізді. Литманен 2006 жылдың 25 қаңтарында Оңтүстік Кореяға қарсы өткізген матчында 100-ші рет құрама сапында ойнады, мұндай жетістікке қол жеткізген төрт фин футболшысының бірі болды, ал қалғандары – Ари Хьельм, Сами Хююпия және Йонатан Йоханссон. 2010 жылдың 19 қаңтарында Финляндия құрамасымен Оңтүстік Кореяға қарсы ойнаған Литманен төрт әртүрлі онжылдыққа созылған ұлттық құрама сапында өнер көрсеткен сирек кездесетін футболшылардың біріне айналды, ал 2021 жылдың маусымында Андорралық Ильдефонс Лима да осы көрсеткішті қайталады. 2010 жылдың 17 қарашасында Литманен Финляндия құрамасы сапында гол соққан ең егде жастағы ойыншы атанды, сонымен қатар, ол УЕФА Еуропа чемпионатына іріктеу кезеңдерінде гол соққан ең егде жастағы ойыншы болды, өйткені ол Сан-Мариноға қарсы өткен 8:0 есебімен аяқталған матчта пенальтиден гол соқты, бұл оның халықаралық карьерасындағы соңғы ойыны болды.

Жеке өмір

Литманен футболшы отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, Олави Литманен де Финляндия құрамасының және «Рейпас» клубының ойыншысы болған. Оның анасы да әйелдер футболының жоғары лигасында «Рейпас» сапында ойнаған. Литманен 2005 жылдың қараша айында эстондық әйел заты Лай Юргенсон ұл тауып, әке болды, ұлының аты Каро. 2007 жылдың қыркүйегінде олардың екінші ұлы Бруно дүниеге келді. Олар көп жарияланбауға тырысса да, кейде қоғамда бірге көрінеді. 2010 жылдың 10 қазанында Литманен фин командалық спорт түрлерінің алғашқы өкілі болып ескерткішпен құрметтелді: ол 1970 жылдары карьерасын бастаған Кисапуистода (Лахти) орналасқан. «Король» – Яри Литманен атты 2012 жылғы деректі фильм оның карьерасына арналған. 2020 жылдың 11 мамырында Литманен Unibet сайтына коронавирус тестісінің оң нәтиже көрсеткенін және төрт апта бойы емделгенін айтты. Ол осы кезең туралы: «Бәлкім, мен ешқашан осы деңгейде нашар болған емеспін» деді.