Кіріспе

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мен Маратхалар арасындағы соғыс. Үшінші Англо-Маратха соғысы (1817–1819) – Британдық Шығыс Үндістан компаниясы мен Маратха империясы арасындағы соңғы және шешуші қақтығыс. Соғыс нәтижесінде Компания Үндістанның көп бөлігін бақылауына алды. Соғыс Британдық Шығыс Үндістан компаниясы әскерлерінің Маратха территориясына басып кіруімен басталды. Британдықтар саны жағынан артық болғанымен, Маратха әскері жойылды. Әскерлерге генерал-губернатор Хейстингс басшылық етті, оған генерал Томас Хислоп басқаратын күштер көмек көрсетті. Операциялар Орталық Үндістаннан келген мұсылман жалдамалы әскерлері мен Маратхалардан құралған Пиндаристерге қарсы басталды. Нагпурлық Мудходжи II Бхонсле мен Индорлық Малхаррао Холкар III қолдауымен Пешва Баджи Рао II-нің әскерлері Шығыс Үндістан компаниясына қарсы көтерілді. Қысым мен дипломатия Гвалиорлық ірі Маратха көшбасшысы Даулатрао Шиндені, Раджастанды бақылауын жоғалтса да, бейтарап болуға көндірді. Британдықтардың жеңісі шапшаң болды, нәтижесінде Маратха империясы ыдырап, Маратха тәуелсіздігі жойылды. Пешваның әскерлері оны тұтқындауға жол бермеу үшін бірнеше шайқас жүргізді. Пешва ақыры тұтқындалып, Канпур маңындағы Битурдегі шағын иелікке орналастырылды. Оның территориясының көп бөлігі Бомбей президенттігінің құрамына қосылды. Сатара махаражасы өз территориясының билеушісі ретінде князьдік мемлекет статусын қайта алды. 1848 жылы Лорд Далхаузидің аннексия саясаты бойынша бұл территория да Бомбей президенттігіне қосылды. Бхонсле Ситабулди шайқасында, ал Холкар Махидпур шайқасында жеңілді. Бхонсленің Нагпур және оның төңірегіндегі иеліктерінің солтүстік бөлігі, Пешваның Бундельханд территориясымен бірге, Британдық Үндістанның Саугор және Нербудда территориялары ретінде аннексияланды. Бхонсле мен Холкардың жеңілісі Британдықтардың Маратха патшалықтары – Нагпур мен Индорды басып алуына әкелді. Шиндеден Гвалиор және Пешвадан Джансимен бірге, осы территориялардың барлығы британдық билікті мойындаған князьдік мемлекеттерге айналды. Британдықтардың үнділік соғыс өнеріндегі шеберлігі Хадки, Ситабулди, Махидпур және Сатарадағы шапшаң жеңістері арқылы дәлелденді.

Маратхалар мен британдықтар

Маратха империясы 1674 жылы Чхатрапати Шиваджи Махарадж Бхосле әулеті тарапынан құрылды. Шиваджи Махараджтың астанасы Райгадта орналасқан еді. Шиваджи Махарадж өзінің империясын Моғол империясының шабуылдарынан сәтті қорғады, ал Маратха империясы бірнеше онжылдық ішінде оны жеңіп, Үндістандағы жетекші күшке айналды. Маратха әкімшілігінің маңызды бөлігі – сегіз министрден тұратын Ашта Прадан (сегіздің кеңесі) деп аталатын кеңес болды. Ашта Праданның ең жоғары дәрежелі мүшесі Пешва немесе Пант Прадан (премьер-министр) деп аталды.

Ұлыбританияның күшейе түсуі

Маратхалар 18 ғасырдың басында моғолдармен соғысып жатқанда, ағылшындар Мумбайда, Мадраста және Калькуттада шағын сауда посттарын ұстады. 1739 жылы мамыр айында Маратхалар көршілес Васайда португалдарды жеңгеннен кейін, ағылшындар Мумбай теңіз портын нығайтты. Маратхаларды Мумбайдан шеттету үшін ағылшындар келісім шартуы үшін елшілерді жіберді. Елшілер сәтті болды және 1739 жылдың 12 шілдесінде келісімге қол қойылды, ол Британдық Шығыс Үндістан компаниясына Маратха территориясында еркін сауда құқығын берді. Оңтүстікте Хайдарабад низамы Маратхаларға қарсы соғысында француздердің қолдауын алды. Оған жауап ретінде Пешва британдықтардан қолдау сұрады, бірақ олар бас тартты. Британдықтардың өсіп келе жатқан күшін көре алмаған Пешва, маратхалардың ішкі дауларын шешу үшін олардың көмегін іздеу арқылы үрдіс жасады. Қолдау болмағандықтан, Маратхалар бес жыл ішінде Низамды жеңуге қол жеткізді. 1750–1761 жылдары ағылшыздар Үндістанда француздық Шығыс Үндістан компаниясын жеңіп, 1793 жылға қарай шығыста Бенгалияда және оңтүстікте Мадраста берік орнасты. Маратхалар онда үстемдік танытқандықтан, батысқа қарай кеңейе алмады, бірақ теңіз арқылы батыс жағалауындағы Суратқа кірді. Маратхалар империясын кеңейте келе, Инд өзенінен әрі жылжыды. Солтүстіктегі кеңейіп жатқан Маратха империясын басқару жауапкершілігі екі Маратха басшысы – Шинде мен Холкарға жүктелді, Пешва оңтүстікте жұмыста болғандықтан. Екі басшы келісіммен әрекет етпеді, олардың саясатына жеке мүдделері мен қаржылық талаптары ықпал етті. Олар раджпуттар, джаттар және рохиллалар сияқты басқа индуист билеушілерін наразылыққа түсірді және басқа мұсылман басшыларын дипломатиялық жолмен өз жағына тарта алмады. Маратхаларға ауыр соққы 1761 жылдың 14 қаңтарында Панипатта ауған Ахмад Шах Абдали бастаған біріккен мұсылман әскерлеріне қарсы жеңіліске ұшырады. Сол қақтығыстың салдарынан Маратха көшбасшыларының бір толық буыны қаза тапты. Алайда, 1761–1773 жылдар аралығында Маратхалар солтүстікте жоғалтқан жерлерін қайтарып алды.

Англо-маратха қарым-қатынастары

Солтүстіктегі Маратханың табыстары Холкар мен Шинденің қайшы саясаты және Пешва отбасының ішкі дауларының салдарынан жойылды, бұл 1773 жылы Нараянрао Пешваның қазасына әкелді. Маратха ішіндегі үздірмейтін бәсекелестіктерге байланысты Рагхунатрао Пешва лауазымынан қуылды. Ол британдықтардан көмек сұрады және олар 1775 жылдың наурыз айында Сурат шартына қол қойды. Бұл шарт оған Салсетт аралы мен Бассейн бекінісін басқару құқығын алмасқанға артық әскери көмек берді. Бұл шарт британдықтардың Үндістанда да, Еуропада да күшті Маратхалармен қақтығысқа түсудің қауіпті салдарынан туындаған кең талқылауларға себеп болды. Бомбей Кеңесі мұндай шартқа қол қою арқылы конституциялық өкілеттігін асырып кеткені де алаңдаушылық тудырды. Осы шарт Бірінші ағылшын-Маратха соғысының басталуына себеп болды. Бұл соғыс Маратханың жеңісімен аяқталды және екі тараптың да бірін-бірі толық жеңе алмауынан тұрақсыз жағдайға ұласты. Соғыс 1782 жылдың мамырында Махаджи Шинденің делдалымен Салабай шартымен аяқталды. Уоррен Хейстингстің көрегендігі британдықтардың соғыста жеңіске жетуінің басты себебі болды. Ол британдыққа қарсы коалицияны жойып, Шиндені, Бхонслені және Пешваны бөліп тастады. 1786 жылы британдықтар бақылауындағы аумақтардың жаңа генерал-губернаторы Корнуоллис Үндістанға келген кезде Маратхалар әлі де өте күшті жағдайда болды. Салабай шартынан кейін британдықтар солтүстікте өзара қатар өмір сүру саясатын ұстанды. Британдықтар мен Маратхалар 11 жасар Пешва Савай Мадхавраоның сарайындағы министр Нана Пхаднавистің дипломатиясының арқасында екі он жылдан астам бейбіт өмір сүрді. Жағдай 1800 жылы Нананың қайтысынан кейін өзгерді. Холкар мен Шинденің билік үшін күресі Холкардың 1801 жылы Пунада Пешваға шабуыл жасауына әкелді, себебі Пешва Шиндені қолдады. Пешва Баджи Рао II британдық соғыс кемесімен Пунадан қауіпті жерге қашып кетті. Баджи Рао өзінің билігінен айырылып қалудан қорқып, Бассейн шартына қол қойды. Бұл Пешваны британдықтардың бағынышты одақтасына айналдырды. Осы шартқа жауап ретінде Бхонсле мен Шинденің британдықтарға шабуыл жасады, Пешваның өз тәуелсіздігін британдықтарға сатқанын қабылдамады. Бұл 1803 жылы Екінші ағылшын-Маратха соғысының басталуы болды. Екі жақ та британдықтардан жеңіліске ұшырады және Маратха көшбасшылары өздерінің аумағының үлкен бөлігін британдықтарға жоғалтты.

Маратха-Хайдарабад қарым-қатынастары

1762 жылы Рагхунатрао Мадхаврао Пешвамен өзара сенімсіздік пен келіспеушіліктерге байланысты Низаммен одақтасты. Низам Пунаға қарай жорық жасады, бірақ Рагхунатрао оны сатқындыққа ұшырататынан хабарсыз болды. 1763 жылы Мадхаврао I Рагхунатраомен бірігіп, Ракшасбхуван шайқасында Низамды жеңіп, маратхалармен шарт жасасты. 1795 жылы ол Харда шайқасында Мадхаврао II басқарған маратха әскерлерінен жеңілді және Дәулатабад, Аурангабад және Шолапур қалаларын беруге, сондай-ақ 30 миллион рупия көлемінде өтемақы төлеуге мәжбүр болды. Француз генералы, месье Реймонд, оның әскери жетекшісі, стратегияшысы және кеңесшісі болды. Харда шайқасы 1795 жылы Низам мен Маратха конфедерациясы арасында өтті, онда Низам ауыр жеңіліске ұшырады. Генерал-губернатор Джон Шор Низам оның қорғауында болғанына қарамастан, араласпау саясатын ұстанды, бұл британдықтардың сенімін жоғалтуына әкелді. Бұл Бақшибахадур Жівабадада Керкар басшылығымен маратха басшыларының барлығы бірлесіп жүргізген соңғы шайқас болды. Маратха әскерлеріне атты әскер, артиллерия, садақшылар, мергендер және жаяу әскер кірді. Бірнеше шайқастан кейін Низамның Реймонд басқарған жаяу әскері маратхаларға шабуыл жасады, бірақ Жівабадада Керкар басқарған Синдия әскерлері оларды жеңіп, шешуші қарсы шабуылға көшті. Хайдарабад әскерінің қалған бөлігі Харда бекінісіне қашты. Низам келіссөздер бастады, олар 1795 жылдың сәуір айында аяқталды.

Британдық Шығыс Үндістан компаниясы

Британдықтар Үндістанға жету үшін мыңдаған шақырым сапар шекті. Олар үндістермен байланыс орнату үшін үнді географиясын зерттеді және жергілікті тілдерді меңгерді. Сол кезде олар технологиялық тұрғыдан дамыған, бірнеше маңызды салаларда жергілікті жабдықтардан артық жабдықтарға ие болды. Чабра болжамы бойынша, британдықтардың техникалық басымдығын ескермегеннің өзінде, олар өздерінің тәртіптілігі мен ұйымдастырылуының арқасында соғысты жеңіп алар еді. Бірінші англо-маратха соғысынан кейін 1783 жылы Уоррен Хейстингс маратхалармен орнатылған бейбітшілік жылдар бойы бұзылмайтын мықты негізде екенін жариялады. Британдықтар Пунадағы Пешва сарайымен үздіксіз байланыс орнату үшін жаңа, тұрақты тәсілдің қажет екенін ойлады. Британдықтар Бомбейден белгілі саудагер Чарльз Малетті аймақтың тілдері мен салты-дәстүрін білуіне байланысты Пунадағы тұрақты резидент етіп тағайындады.

Соғыс дайындықтары

Маратха империясы екінші англо-маратха соғысының нәтижесінде ішінара құлдырады. Әскерді жаңғыртуға жасалған әрекеттер жартылай және тәртіпсіз болды: жауынгерлер жаңа техниканы игере алмады, ал ескі әдістер мен тәжірибелер қарт және пайдасыз болып кетті. Маратха империясы тиімді тыңшылар желісіне ие болмады, сондай-ақ британдықтармен салыстырғанда дипломатиясы нашар болды. Маратха артиллериясы ескірген, қару-жарақ импортқа тәуелді болды. Импортталған қаруларды шетелдік офицерлер басқарды, маратхалар осы мақсатта өз халқынан көптеп пайдаланған жоқ. Маратха жаяу әскері Веллингтон сияқты қолбасшылар тарапынан мақталып жүргенімен, генералдары оларды нашар басқарды және арабтар мен пиндарилерден жалдамалы әскерлерге көп сүйенді. Империя ішінде қалыптасқан конфедерациялық құрылым соғыстар үшін қажетті бірліктің болмауына себеп болды. Соғыс кезінде Британдық Шығыс Индия компаниясының күші артып, Маратха империясы әлсіреп бара жатты. Британдықтар бұрынғы англо-маратха соғысында жеңіске жеткендіктен, маратхалар олардың ықтиярында болды. Осы кезде Маратха империясының Пешвасы Баджи Рао II еді. Бұрын Пешваның жағында болған бірнеше маратха басшылары енді британдықтардың бақылауында немесе қорғауында болды. Британдықтар Барода провинциясының Гейквад әулетімен келісімге келіп, Пешваның сол провинциядан кіріс жинауына кедергі келтірді. Гейквад Пунадағы Пешваға кіріс жинау туралы дауды шешу үшін елші жіберді. Аталған елші, Гангхадхар Шастри, британдықтардың қорғауында болды. Ол өлтірілді, ал Пешваның министрі Тримбак Денгле осы қылмысқа күдікпен қарады. Британдықтар осы мүмкіндікті пайдаланып, Баджи Раоны келісімге қол қоюға мәжбүрледі. Келісім (Пуна шарты) 1817 жылдың 13 маусымында қол қойылды. Пешваға қойылған басты талаптар: Денгленің кінәсін мойындау, Гейквадқа қойған талаптарынан бас тарту және британдықтарға маңызды аумақтарды беру болды. Оларға Декандағы ең маңызды бекіністері, Конкан теңіз жағалауы, сондай-ақ Нармада және Тунгабхадра өзендерінің арасындағы барлық жерлер кірді. Пешва Үндістандағы басқа биліктермен байланыс жасауға да тыйым салынды. Британдық резидент Маунтстуарт Элфинстон Пешвадан атты әскерін таратуды да сұрады.

Маратхалардың жоспарлауы

Пешва өзінің атты әскерін таратып жіберді, бірақ жасырын түрде оларды күтіп тұруға шақырды және оларға жеті айлық аванстық жалақы ұсынды. Баджи Рао соғысқа дайындық жұмысын Бапу Гокхалеге сеніп тапсырды. 1817 жылдың тамызында Сингад, Райгад және Пурандар бекіністері Пешвалар тарапынан нығайтылды. Гокхале алдағы соғысқа жасырын түрде әскер жинады. Көптеген билдер мен рамошилер жалданып алынды. Бхонсле, Шинде және Холкарды біріктіруге тырысты; тіпті жалдамалы пиндарилерге де жүгінді. Пешва британдық резидент Эльфинстонның қызметіндегі наразы маратхаларды анықтап, оларды жасырын түрде жалдады. Осындай адамдардың бірі – Жасвант Рао Горпаде. Еуропалықтарды да жасырын түрде жалдауға тырысты, бірақ бұл сәтсіз аяқталды. Балажи Пант Нату сияқты кейбір адамдар британдықтардың жағында қалды. Бірнеше сепой Пешваның ұсынысын қабылдамады, ал басқалары бұл туралы жоғары лауазымды офицерлеріне хабарлады. 1817 жылдың 19 қазанында Баджи Рао II Пунада Дассера мерекесін тойлады, онда көптеген әскерлер жиналды. Мереке кезінде маратха атты әскерінің үлкен бөлігі британдық сепойлерге шабуыл жасап жатқандай қимыл жасады, бірақ соңғы сәтте кері бұрылды. Бұл көрсетілім Эльфинстонға қарсы және британдық сепойлерді Пешваның жағына ауыстыру үшін қорқыту тактикасы ретінде жоспарланған. Пешва Гокхаленің қарсылығына қарамастан, Эльфинстонды өлтіруді жоспарлады. Эльфинстон бұл оқиғалар туралы Балажи Пант Нату мен Горпаденің тыңшылық жұмысының арқасында толыққанды білді. Маратха күштерінің саны 81 000 жаяу әскер, 106 000 атты әскер және 589 зеңбірекке бағаланды. Олардың ішінде Пешвада 28 000 атты әскер, 14 000 жаяу әскер және 37 зеңбірек болды. Пешва штаб-пәтері Пунада орналасқан. Холкарда 20 000-ға жуық атты әскер және 107 артиллерия бөлімімен толықтырылған жаяу әскер болды. Шинде мен Бхонследе атты әскер, артиллерия және жаяу әскердің шамамен бірдей саны болды. Холкар, Шинде және Бхонсле штаб-пәтері тиісінше Индор, Гвалиор және Нагпурда орналасқан. Ауған басшысы Әмір Хан Раджпутанадағы Тонк қаласында орналасқан, оның күші 12 000 атты әскер, 10 000 жаяу әскер және 200 зеңбіректерден тұрды. Пиндарилер Нармада өзенінен солтүсқарай, Орталық Үндістанның Чамбал және Малва аймақтарында орналасқан. Шиндеге одақтас үш пиндари көшбасшысы – Читу, Кәрім Хан және Васил Мохаммед болды. Олардың атты әскерлерінің саны 10 000, 6 000 және 4 000-ға жуық болды, бірақ көбінесе олар тек сүңгілермен қаруланған. Қалған пиндари басшылары – Тулси, Имам Бакш, Сахиб Хан, Кадир Бакш, Нату және Бапу Холкармен одақтасты. Түлсі мен Имам Бакштің әрқайсысында 2 000 атты әскер, ал Кадир Бакшта 21 500 атты әскер болды. Сахиб Хан, Нату және Бапудың 1 000, 750 және 150 атты әскері болды.

Британдық жоспарлау

Шығыс Үндістан компаниясы елшісі Гангадар Шастридің өлтірілуін Пешваның Маратхалар үстінен британдық билікті жою ниетінің нақты белгісі деп қарады және Компанияның бүкіл аймақты толық иелігіне көшіру үшін әрекеттер басталды. Кейбір зерттеушілер бұл соғысты бұрынғы Екінші ағылшын-маратха соғысының аяқтау кезеңі деп есептесе де, тарихшылар британдықтардың сол кезде Үндістанда жинаған ең ірі армиясының Маратханы жеңуге берген маңыздылықты көрсеткенін айтады. Аймақтағы Наралла және Малегаон бекініштері сияқты басқа да нығайтылған жерлер британдықтар тарапынан біртіндеп басып алынып, иеленді. Малегаон бекінісінде британдықтар бекініс гарнизонынан күтпеген қарсылыққа тап болды, осыдан кейін 2600 сарбаздық күшін қоса, жаяу әскер мен артиллериядан тұратын қосымша күштер шақырылды, содан кейін шабуыл жасаушы топ бекіністі басып алды.

Салдары

Соғыс британдықтарды, Британдық Ост-Индия компаниясының қамқорлығымен, қазіргі Үндістанның Сатледж өзенінен оңтүстікке қарайғы дерлік барлық аумағын, тікелей британдық үкімет ету арқылы немесе князьдік мемлекеттер арқылы бақылауға алды. Атақты Нассак алмазы соғыстың олжасының бір бөлігі ретінде Компанияға тиесілі болды. Британдықтар Маратха империясынан үлкен аумақтарды иеленді және олардың ең белсенді қарсылығын тоқтатты. Малькольм Пешваға ұсынған капитуляция шарттары британдықтар арасында тым кеңдікке ие болғандықтан дау тудырды: Пешваға Канпур маңында сәнді өмір және шамамен 80 000 фунт стерлинг мөлшерінде зейнетақы ұсынылды. Ол кезде Оңтүстік Атлантика мұхитындағы шағын тасқа қамауға алынған Наполеонға қара салыстырылды, оған күтінуге аздап қаржы берілді. Тримбакжи Денгале соғыстан кейін тұтқындалды және өмірінің соңына дейін Чунгарин Бенгалия бекінісіне жіберілді. Барлық белсенді қарсылық тоқтатылғаннан кейін Джон Малькольм қалған қашқындарды ұстау және бейбіттендіруде маңызды рөл атқарды. Пешваның аумақтары Бомбей президенттігіне қосылды, ал Пиндарилерден тартып алынған аумақтар Британдық Үндістанның Орталық провинцияларының ядросына айналды. Раджпутана князьдары феодалдық лордтарға дейін төмендетілді, олар британдықтарды жоғары билік деп мойындады. Осылайша, Гастингс Үндістан картасын Лорд Далхаузи кезіне дейін көп өзгермеген күйге келтірді. Британдықтар Шиваджидің тікелей ұрпағы Сатара патшасы Пратап Сингхті Маратха конфедерациясының рәсімдік басшысы ретінде мойындады. Он жасқа толмаған Рагхуджи Бхонсле III британдықтардың қамқорлығымен Нагпурдың билеушісі болып тағайындалды. Пешва Нана Сахиб есімді ұлды асырап алды, ол 1857 жылғы көтерілістің жетекшілерінің бірі болды. 1818 жылдан кейін Маунтстуарт Элфинстон кіріс жинау үшін әкімшілік бөлімдерді қайта ұйымдастырды, осылайша Патил, Дешмух және Дешпанденің мәнін азайтты. Жаңа үкімет жергілікті маратхи тілді халықпен байланыс қажеттігін сезінді; Эльфинстон 1820 жылдан бастап Бомбей президенттігінде маратхи тілін жоспарлы түрде стандарттау саясатын жүргізді.