Екінші Англо-Марат соғысы: Ассай шайқасы

Кіріспе

Екінші англо-маратха соғысының шайқасы

Ассай шайқасы – Маратха империясы мен Британдық Шығыс Үндістан компаниясы арасындағы Екінші англо-маратха соғысының маңызды шайқасы. Ол 1803 жылдың 23 қыркүйегінде Батыс Үндістандағы Ассай маңында болды. Генерал-майор Артур Уэлслинің (кейін Веллингтон герцогы болған) басқаруымен, үнді-британдық күштері, сандар жағынан артық болса да, Даулатрао Синдия мен Берар Раджасы Бхонсленің біріккен Маратха армиясын жеңді. Бұл шайқас Уэлслинің алғашқы маңызды жеңісі болды және ол кейіннен оны өзінің ең үлкен жетістігі деп атады, тіпті Пиреней соғысындағы одан да белгілі жеңістерінен және Ватерлоо шайқасында Наполеон Бонапартты жеңгенінен де жоғары бағалады. 1803 жылдың тамызынан бастап Уэлслидің армиясы және оның бағыныштысы полковник Джеймс Стивенсон басқарған жеке күштер, Хайдарабадқа шабуыл жасау қаупімен Маратха атты әскерін қуды. Бірнеше апталық қуғын мен қарсы шабуылдан кейін Синдия британдық күштер оның позициясына жақындағанда, біріккен Маратха армиясын жаңартылған жаяу әскері мен артиллериясымен күшейтті. Уэлсли 21 қыркүйекте Маратха лагерінің орналасқан жері туралы ақпарат алды және үш күннен кейін екі армиясы Маратха позициясына бірге шабуылдайтын жоспар жасады. Алайда, Уэлслинің күштері күткеннен 10 шақырым оңтүстікке қарай, бұрын британдық қызметте болған неміс полковнигі Энтони Польман басқарған Маратха армиясымен кездесті. Өз күштерінің аздығына қарамастан, Уэлсли Маратха армиясы жақын уақытта қозғалатынын сезіп, бірден шабуылға өтуге шешім қабылдады. Соңынан болған шайқаста екі тарап та ауыр шығынға ұшырады; Маратха артиллериясы Уэлслидің әскерлеріне көптеген жарақаттар келтірді, бірақ Маратха атты әскерінің көп саны тиімді болмады. Нақты және атты әскер шабуылдарының нәтижесінде Маратха армиясы көптеген қаруларын жоғалтып, шегінуге мәжбүр болды, бірақ Уэлслидің армиясы тым шаршап, қуғынға шығуға шамасы жетпеді. Уэлслидің Ассайдағы жеңісі, Ахмеднагарды басып алуға және Аргон мен Гавилгхурдағы жеңістерге жол ашты, нәтижесінде Синдия мен Берар армиялары Деканда жеңіліске ұшырады. Уэлслинің Декандағы табыстары генерал-лейтенант Жерард Лейктің Солтүстік Үндістандағы сәтті науқандарымен қатар жүрді және бұл британдықтардың Үндістанның орталық аймағында үстемдікке ие болуына әкелді.

The Battle of Assaye was a major battle of the Second Anglo Maratha War fought between the Maratha Empire and the British East India Company. It occurred on 23 September 1803 near Assaye in western India. An outnumbered Indian and British force, under the command of Major General Arthur Wellesley (who later became the Duke of Wellington), defeated the combined Maratha army of Daulatrao Scindia and the Bhonsle Raja of Berar. The battle was Wellesley's first major victory and the one he later described as his finest accomplishment on the battlefield, even more so than his more famous victories in the Peninsular War, and his defeat of Napoleon Bonaparte at the Battle of Waterloo. From August 1803, Wellesley's army and a separate force under the command of his subordinate, Colonel James Stevenson, pursued the Maratha cavalry based army, which had threatened to raid south into Hyderabad. After several weeks of pursuit and countermarching, Scindia reinforced the combined Maratha army with his modernized infantry and artillery as the British forces closed in on his position. Wellesley received intelligence indicating the location of the Maratha encampment on 21 September and devised a plan whereby his two armies would converge on the Maratha position three days later. Wellesley's force, however, encountered the Maratha Army, under the command of Colonel Anthony Pohlmann, a German formerly in British service, 6 mile (10 km) farther south than he anticipated. Although outnumbered, Wellesley resolved to attack at once, believing that the Maratha army would soon move off. Both sides suffered heavily in the ensuing battle; Maratha artillery inflicted large numbers of casualties among Wellesley's troops, but the vast numbers of Maratha cavalry proved largely ineffective. A combination of bayonet and cavalry charges eventually forced the Maratha army to retreat, with the loss of most of their guns, but Wellesley's army was too battered and exhausted to pursue. Wellesley's victory at Assaye, preceded by the capture of Ahmednagar and followed by victories at Argaon and Gawilghur, resulted in the defeat of Scindia and Berar's armies in the Deccan. Wellesley's progress in the Deccan was matched by Lieutenant General Gerard Lake's successful campaigns in northern India and led to the British becoming the dominant power in the heartland of India.

Өмірбаян

Маратха империясының екі үстем күші, Яшвант Рао Холкар мен Даулат Рао Синдия арасындағы алауыздық 19 ғасырдың басында азамат соғысына ұласты. 1802 жылғы қазан айында Пуна шайқасында Холкар Пешва мен Маратха империясының номиналды билеушісі Баджи Рао II-нің біріккен әскерін жеңіске жеткізді. Синдия солтүстікке қарай өз иеліктеріне шегінді, ал Баджи Рао өз жерінен қуылды және Бассейіндегі Шығыс Үндістан компаниясынан пана сұрады. Ол компаниядан көмек сұрап, Пунадағы князьдігіне қайта орналастырылса, олардың билігін қабылдауға дайын екенін ұсынды. Британдық Үндістанның амбициялы генерал-губернаторы лорд Морнингтон Маратха империясына Компанияның ықпалын кеңейту мүмкіндігін пайдаланды, оны Үндістан субконтинентінде британдық үстемдікке соңғы кедергі деп есептеді. Бассейн шарты желтоқсан айында қол қойылды, оған сәйкес Компания Баджи Раоны қайта орналастыруға келісті, бірақ оның сыртқы саясатын бақылауға алып, Пунада 6000 сарбаздық Компания әскерінің гарнизонына рұқсат берді. Қайта орналастыруды лорд Морнингтонның кіші інісі, генерал-майор Артур Уэлсли басқарды, ол 1803 жылғы наурыз айында Майсурдан Пунаға 15 000 Компания әскерімен және 9 000 Хайдарабад одақтастарымен жорық жасады. Бұл келісім басқа Маратха басшыларын ашуландырды, олар британдықтармен жасалған қосалқы одақтар жүйесінің олардың ішкі істеріне артық араласу және тәуелсіз Маратха мемлекеттері үшін қауіпті екенін санады. Маратха басшылары Пешваның билігіне бағынудан бас тартты, және шиеленіс одан әрі күшейді, өйткені Холкар Хайдарабад низамына (британдық одақтас) қарызды екенін айтып, мамыр айында Хайдарабадқа шабуыл жасады. Сондықтан Морнингтон түрлі Маратха сардарларымен келіссөздер жүргізді. Лейтенант-полковник Джон Коллинз Синдия лагеріне оның наразылықтарын талқылау және қорғаныс одағын ұсыну үшін жіберілді. Алайда Синдия Маратха басшыларын британдықтарға қарсы коалицияға біріктіру мақсатында Берар раджасымен әскери одақ құрды және Низам шекарасына күштерін жинауға кірісті. Маусым айында Компанияның Орталық Үндістандағы әскери және саяси істерін басқаруға алған Уэлсли Синдиядан ниеттерін жариялауды және әскерін кері қайтаруды талап етті, әйтпесе соғысқа дайын болу керектігін ескертті. Ұзақ келіссөздерден кейін Коллинс 3 тамызда Уэлслиге Синдия жауап беруден бас тартқанын және әскерін қайтармайтынын хабарлады. Уэлслинің жауабы Синдия мен Берарға "британдық үкімет пен оның одақтастарының мүдделерін қорғау үшін" соғыс жариялау болды.

Feuding between the two dominant powers within the Maratha Empire, Yashwant Rao Holkar and Daulat Rao Scindia, led to civil war at the turn of the 19th century. The hostilities culminated in the Battle of Poona in October 1802 where Holkar defeated a combined army of Scindia and Baji Rao II – the Peshwa and nominal overlord of the Maratha Empire. Scindia retreated into his dominions to the north, but Baji Rao was driven from his territory and sought refuge with the East India Company at Bassein. He appealed to the company for assistance, offering to accept its authority if he were restored to his principality at Poona. Lord Mornington, the ambitious Governor General of British India, seized on the opportunity to extend Company influence into the Maratha Empire which he perceived as the final obstacle to British paramountcy over the Indian subcontinent. The Treaty of Bassein was signed in December whereby the Company agreed to restore Baji Rao in return for control over his foreign affairs and a garrison of 6,000 Company troops permanently stationed in Poona. The restoration was commanded by Lord Mornington's younger brother, Major General Arthur Wellesley, who in March 1803 marched on Poona from Mysore with 15,000 Company troops and 9,000 Hyderabad allies. The treaty gave offence to the other Maratha leaders, who deemed that the system of subsidiary alliances with the British was an unwarranted interference into their affairs and fatal to the independent Maratha states. The Maratha leaders refused to submit to the Peshwa's authority and tensions were raised further when Holkar raided into Hyderabad in May, claiming that the Nizam of Hyderabad (a British ally) owed him money. Mornington consequently engaged the various Maratha chieftains in negotiations. Lieutenant Colonel John Collins was sent to Scindia's camp to discuss his objections and propose a defensive alliance. However, Scindia had formed a military alliance with the Rajah of Berar with a view to bringing the Maratha leaders into a coalition against the British, and had begun to mass his forces on the Nizam's border. Wellesley, who had been given control over the company's military and political affairs in central India in June, demanded Scindia declare his intentions and withdraw his forces or face the prospect of war. After a protracted period of negotiations, Collins reported to Wellesley on 3 August that Scindia refused to give an answer and would not withdraw his troops. Wellesley's response was to declare war on Scindia and Berar "in order to secure the interests of the British government and its allies".

Кіріспе

Шығыс Үндістан компаниясы Синдияның және Берар Раджасының екі маңызды Маратха әскеріне солтүстік және оңтүстік жақтан шабуыл жасады. Басқа Маратха басшыларының ішінде Холкар өзінің қарсыласы Синдиямен бірігіп соғысқа түсуге кедергі келтірді, қақтығыстардан алшақтап, ал Бароданың Гаеквад өзін британдықтардың қорғауына алды. Декан маратха әскері көбінесе жылдам қимылдайтын, жерден көлік табуға қабілетті атты әскерден тұрды. Сондықтан Уэлсли өзінің баяу әскерлерін Маратха әскерін оқшаулап, оларды ашық шайқасқа мәжбүр ететіндей етіп полковник Стивенсон басқаратын жеке күшпен бірлесіп жұмыс істеуді жоспарлады. Стивенсон Хайдарабадтан 10 000 шамасындағы әскермен Джафарабадқа жіберілді, Синдия мен Берардың Низам аумағына шабуыл жасауына мүмкіндік бермеу үшін. Осы уақытта Уэлсли 8 тамызда Годавари өзені маңындағы лагерінен 13 500-ге жуық әскерімен солтүстікке қарай жол тартты және Синдияның ең жақын бекінісі – Ахмеднагардағы қабырғалы қала мен қамалға бет алды. Уэлсли сол күні 11 шақырымдық сапардан кейін Ахмеднагарға жетті және дереу қалаға шабуыл жасауға бұйрық берді, ұзаққа созылатын қоршауға түсуден бас тартты. Қабырғалы қалада 1000 араб жалдамалы әскер, 60-тан астам зеңбірек және француз офицерлерінің басшылығындағы Синдияның жаяу әскер батальоны орналасқан. Қысқа шайқастан кейін қала минималды шығынмен басып алынды. Төрт күннен кейін британдық артиллерия қабырғаларды бұзғаннан кейін, жақын орналасқан қамалдың қорғаушылары капитуляциялады. Бұл бекініс Маратха аумағына болашақ операцияларды қолдау үшін логистикалық база және тірек нүктесі болғандықтан, Уэлсли гарнизон орнатып, Низамның Аурангабад қаласына қарай солтүстікке бет алды. Жол бойында ол Годавари өзенінен оңтүстікке қарай Синдияның басқа иеліктерін басып алып, байланыс және жабдықтау желілерін сақтау үшін өзен бойында күзетілген көпірлер мен паромдарды құрды.

Маратха күштерінің күші

Маратхалар Стивенсонды асып өтіп, Хайдарабадқа қарай жылжыды. 30 тамызда олардың қозғалысы туралы хабар алғаннан кейін Уэлсли оларды тоқтату үшін шығысқа қарай Годавари өзеніне асықты. Стивенсон батысқа қарай Маратхалардың Жална қаласына бет алды және шабуылмен алды. Сциндья Уэлслидің ниеті туралы біліп, Жалнадан солтүстікке қайта шегінді. Британдықтардың қуып жете алмайтынын сезіне, Хайдарабадқа шабуыл жоспарын тастап, оның орнына жаяу әскер мен артиллериясын жинады. Ханноверлік және бұрынғы Шығыс Үндістан компаниясының сержанты полковник Энтони Польман сегіз батальоннан тұратын ең ірі бригадаға қолбасшылық етті. Бірнеше апта Маратха әскерін қуғаннан кейін, Уэлсли мен Стивенсон 21 қыркүйекте Буднапурда кездесіп, Маратха армиясының солтүстікке қарай 48 шақырымдағы Боркарданда екенін білді. Олар екі армияның – Уэлсли шығыс жағында, Стивенсон батыс жағында – төбелердің екі жағымен бөлек қозғалып, 24 қыркүйекте Боркарданда қосылысу жоспары бойынша келісті. Уэлслидің әскері 22 қыркүйекте түстен кейін Паугиге жетіп, таң атпай лагерден шықты. Түске дейін армия 23 шақырым жол жүріп, Боркарданнан 19 шақырым оңтүстікке орналасқан Наулниях деген кішкентай қалаға жетті. Олар келесі күні Стивенсонмен қосылып, Маратха армиясына шабуыл жасауды жоспарлады. Осы кезде Уэлсли Маратха армиясының Боркарданда емес, солтүстікке қарай 8 шақырымда тұрақтағанын, бірақ олардың атты әскері қозғалып, жаяу әскері соңынан еріп келе жатқанын білді. Сағат 13:00-де Уэлсли атты әскерімен бірге Маратхалардың орналасқан жерін барлауға шықты. Оның қалған әскері, Наулнияхта жүкті күзету үшін қалдырылған сепуилер батальонынан басқа, одан айырылмады. Уэлслидің табельінде 4500 әскер, 5000 майсурлық және Маратха атты әскері және 17 зеңбірек болды. Маратха басшылары британдықтардың жақын жерде екенін біліп, әскерін қорғаныс позициясына орналастырды. Алайда Сциндья мен Берар Уэлслидің шағын күштермен шабуылдайтынына сенбеді және таңертең сол аймақтан кетіп қалды. Уэлсли таңғалып, бүкіл біріккен армияның өзінің алдында тұрғанын көрді. Дегенмен, ол Стивенсонды күтіп отырудың Маратхаларға қашып кетуге және қуғын-сүргінді ұзартуға мүмкіндік беретініне сеніп, бірден шабуыл жасауға шешім қабылдады. Барлау кезінде ол екі күзетсіз ауылды – Пипулгаон мен Варарды, Маратхалардың сол жағынан өтетін Каитна өзенінің екі жағалауында байқады. Екі ауылдың арасында броды бар деп есептеген Уэлсли капитан Джон Джонсонға, бас инженерге, аймақты одан әрі барлауды бұйырды. Джонсон сол жерде броды бар екенін хабарлады. Осылайша Уэлсли әскерін шығысқа қарай алып, Польманның сол қанатына шабуыл жасауға тырысты. Сағат 15:00-де британдықтар Каитнаның солтүстік жағалауына өтті, Маратханың шашыраңқы атысынан басқа қарсылық көрмеді. Атыс дұрыс болмаса да, Уэлслидің драгундық сержантын қаза қылды. Каитнадан өткеннен кейін Уэлсли алты жаяу әскер батальонын екі қатарға бөліп, үшінші қатарға атты әскерін резервке қойды. Оның одақтас Маратха және Майсур атты әскерлері Каитнаның оңтүстігінде қалды, британдықтардың тылындағы үлкен Маратха атты әскерін ұстап тұру үшін. Польман Уэлслидің ниетін сезіп, жаяу әскері мен зеңбіректерін 90 градусқа бұрып, 2 шақырымға созылған жаңа шегініс жасады, оң жағы Каитнада, сол жағы Ассайда болды. Жаңа позиция Маратхалардың қанаттарын қорғаса да, Польманға өзінің көп санын қолдануға кедергі келтірді. Маратхалардың қайта орналасуы Уэлсли күткеннен жылдам және тиімді болды, ол дереу Польманға қанаттан оралуға мүмкіндік бермеу үшін шегініс шебін кеңейтуге ден қойды. Бірінші және екінші қатарлардың оң жағын құраған пикет батальоны мен 74-ші жоғарғы батальонға оңға қарай қисық қозғалуға бұйрық берілді. Бұл 78-ші батальонға сол қанатты бекітуге және Мадрас жаяу әскер батальондарына (1/10, 1/8, 1/4 және 2/12) британдық шегініс шебінің ортасын құруға мүмкіндік берді.

The Marathas slipped past Stevenson and advanced on Hyderabad. After receiving reports of their movement on 30 August, Wellesley hurried east down to the Godavari to intercept. Stevenson, meanwhile, marched westwards to the Maratha city of Jalna, which he took by storm. Scindia learned of Wellesley's intentions and returned to a position north of Jalna. Unable to make a clean break from the pursuing British, he abandoned plans to raid into Hyderabad and instead assembled his infantry and artillery. Colonel Anthony Pohlmann, a Hanoverian and former East India Company sergeant, commanded the largest brigade with eight battalions. After several weeks of chasing down the Maratha army, Wellesley and Stevenson met at Budnapoor on 21 September and received intelligence that the Maratha army was at Borkardan, around 30 mile (48 km) to the north. They agreed on a plan by which their two armies – moving separately along either side of a range of hills with Wellesley to the east and Stevenson to the west – would converge on Borkardan on 24 September. Wellesley's force reached Paugy on the afternoon of 22 September and departed camp before dawn. By noon, the army had marched 14 mile (23 km) to Naulniah, a small town 12 mile (19 km) south of Borkardan, where they intended to rest before joining Stevenson to attack the Maratha army the next day. At this point, Wellesley received further intelligence that, rather than being at Borkardan, the Maratha army was camped just 5 mile (8 km) north, but their cavalry had moved off and the infantry were about to follow. At about 13:00, Wellesley went forward with a cavalry escort to reconnoitre the Maratha position. The rest of his army followed closely behind, apart from a battalion of sepoys left at Naulniah to guard the baggage. In all, Wellesley had 4,500 troops at his disposal, plus 5,000 Mysore and Maratha horse and 17 cannon. Aware that the British were nearby, the Maratha chiefs had positioned their army in a strong defensive position along a tongue of land stretching east from Borkardan between the Kailna River and its tributary the Juah. However, Scindia and Berar did not believe Wellesley would attack with his small force and had moved away from the area in the morning. To his surprise, Wellesley found the entire combined army before him. Nevertheless, he resolved to attack at once, believing that if he waited for Stevenson, the Marathas would have the chance to slip away and force the pursuit to drag on. While reconnoitring he had noticed two unguarded villages, Peepulgaon and Waroor, one on each bank of the Kaitna beyond the Maratha left. On the assumption that a ford must exist between the two villages, Wellesley ordered the area to be further reconnoitred by his Chief Engineer, Captain John Johnson, who reported that there was indeed a ford at that spot. Thus Wellesley led his army east to the crossing in an attempt to launch an attack on Pohlmann's left flank. At around 15:00, the British crossed to the northern bank of the Kaitna unopposed apart from a distant harassing fire from the Maratha cannon which was largely inaccurate but succeeded in decapitating Wellesley's dragoon orderly. Once across, Wellesley ordered his six infantry battalions to form into two lines, with his cavalry as a reserve in a third. His allied Maratha and Mysore cavalry were ordered to remain south of the Kaitna to keep in check a large body of Maratha cavalry which hovered around the British rear. Pohlmann soon recognised Wellesley's intentions and swung his infantry and guns through 90 degrees to establish a new line spread approximately 1 mile (2 km) across the isthmus with their right flank on the Kaitna and the left on Assaye. Although the new position secured the Maratha flanks, it restricted Pohlmann from bringing his superior numbers into action. The Maratha redeployment was swifter and more efficient than Wellesley had anticipated and he immediately reacted by extending his front to deny Pohlmann the opportunity to outflank him. A battalion of pickets and the 74th Highlanders, which formed the right of the first and second lines, were ordered to move obliquely to the right. This allowed the 78th to anchor the left flank and Madras infantry battalions (the 1/10th, 1/8th, 1/4th and 2/12th) to form the centre of the British line.

Британдық жаяу әскердің шабуылы

Маратхалардың артиллериялық шабуылы британдықтардың орналасуын өзгертуімен күшейді. Британдықтар артиллерияны қарсы қойғанымен, ол Маратха артиллериясының күшті атысына төтеп бере алмады және оған бағытталған оқтардың күшінен тез істен шықты. Британдықтардың қазасы көбейді, ал Маратха артиллериясы назарын жаяу әскерге аударды, оларды канистралық, жүзімдік және дөңгелек оқтармен бомбалады. Уэлсли артиллерияны бейтараптандырудың және әскерін қауіпті аймақтан шығарудың жалғыз жолы – Маратха артиллериясының тікелей алдына шабуыл жасау екенін шешті. Ол өз артиллериясын тастап, жаяу әскерге штыктарын бекітіп, алға жылжуға бұйрық берді. 78-ші полк оң жағындағы Мадрас жаяу әскерінің төрт батальоны, Мадрас пионерлерімен бірге, Похлманның желісіне жетіп, сондай-ақ шабуыл жасады. Артиллерияшылар өз қаруларының басында тұрды, бірақ британдық және Мадрас әскерлерінің штыктарына қарсы тұра алмады, олар Маратха жаяу әскеріне қарай жылдам ілгеріледі. Мадрас батальондарының офицерлері уақытша бақылауын жойды, себебі сепойлар, жеңіске жеткендеріне қуанып, тым алыс қуып кетті. Маратха атты әскері шабуылдауға әрекеттенді, бірақ 78-ші полк оларды тоқтатты, қайтадан қатарға жиналып, қауіпке қарсы тұрды. 74-ші полк майоры Сэмюэл Свинтонға пикеттерге көмектесу және олардың артынан жақын жүруге бұйрық берілді. Бұл британдықтардың орталық бөлігінде үлкен олқылық тудырып, екі батальонды ауыл маңындағы артиллериядан келген оқтардың астына алып келді. Екі батальон да дүркіреп, кері шегіне бастады, ал Полман қалған жаяу әскері мен атты әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Маратхалар жеңілдік көрсетпеді; пикеттер жартылай жойылды, бірақ 74-ші полк қалдықтары асыққан өліктердің үстіне дөңгелек құрастыра алды. Оң жағының жойылса, армиясы ашыққа шығып, қоршауға түсетінін түсінген Уэлсли полковник Патрик Максвелл басқаратын британдық атты әскерін, 19-шы жеңіл драгун мен 4-ші және 5-ші Мадрас тума атты әскерінің бөлімдерінен тұратын жасақтың күшіне шақырды.

The Maratha cannonade intensified as the British redeployed. Although British artillery was brought forward to counter, it was ineffective against the mass firepower of the Maratha guns and quickly disabled through the weight of shot directed against it. British casualties mounted as the Maratha guns turned their attention to the infantry and subjected them to a barrage of canister, grape and round shot. Wellesley decided that his only option to neutralise the artillery and get his men out of the killing field was to advance directly into the mouth of the Maratha artillery. He ordered his cannon to be abandoned and gave the command for his infantry to march forward with bayonets fixed. The four battalions of Madras infantry to the right of the 78th, accompanied by the Madras Pioneers, reached Pohlmann's line shortly afterwards and attacked in the same fashion. The gunners stood by their cannon but were no match for the bayonets of the British and Madras troops who swiftly pressed on towards the Maratha infantry. The officers of the Madras battalions temporarily lost control as the sepoys, encouraged by their success, pushed too far in pursuit. Maratha cavalry momentarily threatened to charge, but were checked by the 78th, who remained in order and re formed to face the danger. Major Samuel Swinton of the 74th Regiment was ordered to support the pickets and followed close behind. This created a large gap in the centre of the British line and brought the two battalions under a barrage of cannonade from the artillery around the village and the Maratha left. The two battalions began to fall back in disarray, and Pohlmann ordered his remaining infantry and cavalry forward to attack. The Marathas gave no quarter; the pickets were virtually annihilated, but the remnants of the 74th were able to form a rough square behind hastily piled bodies of dead. Realising that the destruction of his right would leave his army exposed and outflanked, Wellesley ordered a detachment of British cavalry under Colonel Patrick Maxwell, consisting of the 19th Light Dragoons and elements of the 4th and 5th Madras Native Cavalry, into action.

Аяқталуы

Британдықтар олардың позицияларын басып алған кезде, өлімді айтқан бірнеше маратха артиллерияшылары өз қаруларын қайта жинап, 74-ші және Мадрас жаяу әскерінің арт жағына қанатын бұрып оқ жаудыра бастады. Осы уақытта Уэлсли шығысқа қарай резервте сақталған 7-ші Мадрас тума атты әскеріне беттеп, қарсы бағыттан шабуылға шықты. Артиллерияшылар тағы да өз орнын ұстады, бірақ ақырында олар қаруларынан қуылды, және бұл жолы қалғандарының барлығы өлтірілгеніне көз жеткізілді. Уэлсли қару-жарақ желісін қайта басып алумен айналысып жатқанда, Полман өзінің жаяу әскерін жинап, арқалары Джуаға қарап, жартышеңберге орналастырды; оң қанаты өзен арғы бетінде, ал сол қанаты Ассайде болды. Дегенмен, Уэлслидің жаяу әскеріне ауыр зиян келтірген маратха артиллериясының көп бөлігі қолға түсті немесе майдан даласында тасталып қалды. Шайқасқа араласуға құлшынбаған маратха атты әскері батысқа қарай алыста күтіп тұрды. Олардың көпшілігі пиндаррилер еді: нашар ұйымдастырылған және жеңіл қаруланған атты әскер, олардың дәстүрлі міндеті – қашқан жау әскерін қырып салу, конвой жолдарын мазалау және жау территориясына шабуылдар жасау. Олар жақсы жабдықталған жаяу әскерге немесе ауыр қаруланған еуропалық атты әскерге шабуыл жасауға дайын болмады және шайқаста одан әрі қатыспады. Маратханың қайта жабдықталған артиллериясы үнсіз қалғаннан кейін, Уэлсли назарын Полманның қайта құрылған жаяу әскеріне бұрды. Максвелл ауыр шығынға ұшыраса да, әскерін қайта жинап, шайқас алаңына оралды. Уэлсли оған маратханың сол қанатына шабуыл жасауды бұйырды, ал жаяу әскер орталыққа және оң қанатқа қарсы бір қатар болып алға жылды. Ассайдегі Берардың жалдамалы әскері, енді басшысыз және тұрақты жаяу әскердің тағдырына куә болғаннан кейін, ауылды тастап, сағат 18:00 шамасында солтүстікке қарай бет алды, ал одан кейін маратха атты әскері де соңынан ерді.

Салдары

Шығыс Үндістан компаниясы мен британдық армияның жоғалғандары 428 қаза тапқан, 1138 жараланған және 18 жоғалып кеткен адамды құрады; барлығы 1584 адам – бұл шайқасқа қатысқан күштердің үштен бірінен астам. Пикеттер өздерінің командирі, лейтенант-полковник Уильям Орроктан басқа барлық офицерлерін жоғалтты және тек 75 сарбаз қалды. Уэлслидің өзі екі жылқысын жоғалтты; біріншісі оның астынан атылып түсті, ал екіншісі Маратха қаруларын қайта басып алуға шабуыл жасағанда найзаланып өлтірілді. Стивенсон Ассайдегі оқтардың шуын естіп, бірден батысқа қарай 10 миль (16 км) қашықтықтағы лагерін талқандап, шайқасқа қосылуға тырысты. Бірақ оның жол көрсетушісі оны жаңылыстырып, 24 қыркүйек күні кешке шайқас алаңына жеткенше алдымен Боркаданға бағытталды. Жол көрсетушісі оны қасақана адастырғанына күдіктенген Стивенсон кейіннен оны дарға асты. Ол Уэлслимен бірге болып, жараланғандарға көмектесті – шайқастан кейін төрт күн өткен соң да әскерлер майданнан шығарылып жатты. Уэлсли кейін Стивенсонға: «23 қыркүйектегідей зор шығынды, тіпті осындай жеңіспен бірге болса да, ешқашан көргім келмейді», – деді және кейінірек Ассайды «мен көрген ең қанды шайқас» деп атады. Уэлсли Мунроның айыптауларын әдеппен жоққа шығарып, Маратха позициясы туралы дұрыс емес ақпарат алғаны және соған сәйкес әрекет еткендігіне байланысты өз әрекетін қажет деп қорғады. Лорд Морнингтон мен оның кеңесі шайқасты «өте керемет және маңызды жеңіс» деп бағалап, қатысқан Мадрас бөлімшелері мен британдық полктардың әрқайсысына құрметті түстер тарту етті. Британдық полктар мен жергілікті бөлімшелерге де Ассай шайқасының құрметі берілді, және көпшілігіне олардың нышандарының бөлігі ретінде Ассай пілін қабылдауға рұқсат берілді. Шығыс Үндістан компаниясы Калькуттадағы Форт-Уильямда жеңіске арналған қоғамдық ескерткіш орнатты. 74-ші жаяу полкі шайқастағы беделіне байланысты кейіннен Ассай полкі деп аталды, ал олардың қазіргі ұрпақтары, Royal Highland Fusiliers (2 SCOTS), әлі күнге дейін жыл сайын шайқастың жылдығын тойлайды. Жергілікті жаяу әскер батальондарының ішінде тек Мадрас саперлері ғана өздерінің бастапқы түрінде сақталған, бірақ олар Ассайды тойламайды, өйткені Үндістан үкіметі оны жек көрінетін шайқас құрметі деп жариялаған.

The East India Company and British Army casualties amounted to 428 killed, 1,138 wounded and 18 missing; a total of 1,584 – over a third of the force engaged in combat. The pickets lost all their officers except their commander, Lieutenant Colonel William Orrock, and had only about 75 men remaining. Wellesley himself lost two horses; the first was shot from underneath him and the second was speared as he led the charge to re capture the Maratha gun line. The sound of the guns at Assaye was heard by Stevenson who immediately broke up his camp 10 mile (16 km) to the west in an attempt to join the battle. However, he was misled by his guide and marched first on Borkardan before he reached the battlefield on the evening of 24 September. Suspecting that his guide had intentionally led him astray, Stevenson later had him hanged. He remained with Wellesley to assist with the wounded – troops were still being carried from the battlefield four days after the engagement – until ordered to recommence the pursuit of the Maratha army on 26 September. Wellesley later told Stevenson that "I should not like to see again such a loss as I sustained on the 23rd September, even if attended by such a gain", and in later life he referred to Assaye as "the bloodiest for the numbers that I ever saw". In response, Wellesley politely rebuffed Munro's accusations and defended his action as necessary because he had received and acted upon incorrect intelligence regarding the Maratha position. Lord Mornington and his Council lauded the battle as a "most brilliant and important victory", and presented each of the Madras units and British regiments involved in the engagement with a set of honorary colours. The British regiments and native units were also awarded the Assaye battle honour and most were later given permission to adopt an Assaye elephant as part of their insignia. A public monument was also erected by the East India Company at Fort William, Calcutta to commemorate the victory. The 74th Regiment of foot later became known as the Assaye regiment due to their stand at the battle and their modern day successors, the Royal Highland Fusiliers (2 SCOTS), still celebrate the anniversary of the battle each year. Of the native infantry battalions, only the Madras Sappers survive in their original form in the Indian Army but they no longer celebrate Assaye as it has been declared a repugnant battle honour by the Government of India.

Көркем шығармаларда

Бернард Корнуэллдің ойдан шығарылған кейіпкері Ричард Шарп Ассая шайқасында Уэлслидің өмірін сақтап, офицер дәрежесіне өрледі. "Шарптың жеңісі" (HarperCollins, 1998) романы осы жорық пен шайқасты егжей-тегжейлі көрсетеді. Екі адамның Ассая шайқасы туралы естеліктері, Шарп пен Веллингтонның карьерасы дами келе, серия бойында бірнеше рет еске алынады. Телевизиялық нұсқасы мүлдем басқаша: Шарптың Испаниядағы Пиреней соғысы кезінде француз әскерлерінен Уэлслидің өмірін құтқарып қалуы бейнеленеді.