Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ядролық сынақ алаңдарында және метеор соқтығысқан жерлерде кездесетін кварц минералының бір түрі. Шокталған кварц – бұл қалыпты кварцтан өзгеше микроскопиялық құрылымы бар кварц. Өте жоғары қысымда (бірақ температура шектеулі болғанда) кварцтың кристалдық құрылымы кристал ішіндегі жазықтықтар бойымен деформацияланады. Микроскоп астында сызықтар түрінде көрінетін бұл жазықтықтар жазықтық деформациялық белгілер (ЖДБ) немесе соққылық ламеллалар деп аталады.
Form of the mineral quartz, found in nuclear test sites and meteor impact zones
Shocked quartz is a form of quartz that has a microscopic structure that is different from normal quartz. Under intense pressure (but limited temperature), the crystalline structure of quartz is deformed along planes inside the crystal. These planes, which show up as lines under a microscope, are called planar deformation features (PDFs), or shock lamellae.
Ашылу
Шокталған кварц жер асты ядролық қару сынақтарынан кейін табылды, олар кварц торының құрылымын өзгертуге қажетті жоғары қысымды тудырды. Евгений Шумейкер шокталған кварцтың Баррингер кратері және Чиксулуб кратері сияқты метеор соққысынан пайда болған кратерлердің ішінде де кездесетінін көрсетті. Шокталған кварцтың болуы мұндай кратерлердің соққы нәтижесінде пайда болғанын дәлелдейді, себебі жанартау жарылысы қажетті қысымды жасамайды. Қазір найзағайдың шокталған кварц түйіршіктерінің пайда болуына да себеп болатыны белгілі, бұл жоғары жылдамдықты соққының белгілерін анықтауды күрделендіреді.
Shocked quartz was discovered following underground nuclear weapons testing, which generated the intense pressures required to alter the quartz lattice. Eugene Shoemaker showed that shocked quartz is also found inside craters created by meteor impact, such as the Barringer Crater and Chicxulub crater. The presence of shocked quartz supports that such craters were formed by impact, because a volcanic eruption would not generate the required pressure. Lightning is now known to contribute to the surface record of shocked quartz grains, complicating identification of hypervelocity impact features.
Құрылу
Шокталған кварц әдетте табиғатта кремний диоксидінің екі жоғары қысымды полиморфтарымен байланысты: коэзит және стишовит. Бұл полиморфтардың кристалдық құрылымы қалыпты кварцтан өзгеше. Мұндай құрылым тек қана күшті қысыммен (2 гигапаскальдан жоғары), бірақ орташа температурада ғана қалыптаса алады. Коэзит пен стишовит көбінесе соқтығысу оқиғаларының немесе эклогит фациясы метаморфизмінің (немесе ядролық жарылыстың) көрсеткіші ретінде қарастырылады, бірақ олар найзағай шағылысқа бейім шөгінділерде және фулгуриттерде де кездеседі. Найзағай кварцта жазықтық деформация белгілерін де тудырады және тау жыныстары мен шөгінділерде тиісті қысым/температура градиенттерін таратуға қабілетті. Бұл өте кең таралған механизм геологиялық тіркемеде шокталған кварцтың жиналуына маңызды үлес қосуы мүмкін. Мантия ксенолиттері және олардан шыққан шөгінділерде коэзит немесе стишовит болуы мүмкін. Шокталған кварц жақында ғана танылғанмен, Юджин Шумейкер оны кристаллографиялық сипаттама жасалғанға дейін Баварияның Нордлинген қаласындағы құрылыс тастарында тапқан, бұл тастар Рис кратерінің брекшиясы және псевдотахилит сияқты шок метаморфтық жыныстарынан алынған.
Shocked quartz is usually associated in nature with two high pressure polymorphs of silicon dioxide: coesite and stishovite. These polymorphs have a crystal structure different from standard quartz. This structure can be formed only by intense pressure (more than 2 gigapascals), but at moderate temperatures. Coesite and stishovite are usually viewed as indicative of impact events or eclogite facies metamorphism (or nuclear explosion), but are also found in sediments prone to lightning strikes and in fulgurites. Lightning also generates planar deformation features in quartz and is capable of propagating appropriate pressure/temperature gradients in rocks and sediments alike. This very common mechanism may significantly contribute to the accumulation of shocked quartz in the geologic record. Mantle xenoliths and sediments derived from them may contain coesite or stishovite. Though shocked quartz is only recently recognized, Eugene Shoemaker discovered it prior to its crystallographic description in building stones in the Bavarian town of Nördlingen, derived from shock metamorphic rocks, such as breccia and pseudotachylite, of Ries crater.