Кіріспе

Сағат дискісі – аналогты сағаттың (немесе сағаттың) уақытты көрсетуге арналған, жазық циферблаттан, шеттерінде белгілерден және ортасында бір-біріне концентрлі біліктерде айналатын көрсеткіштерден тұратын бөлігі. Оның ең қарапайым, бүкіл әлемде танылған түрінде циферблаттың шеткі бөлігі 1-ден 12-ге дейін нөмірленген, бұл 12 сағаттық циклдегі сағаттарды көрсетеді, ал қысқа сағат тілі күніне екі рет айналады. Ұзын минут тілі сағатына бір рет айналады. Циферблатқа минутына бір рет айналатын секунд тілі де қосылуы мүмкін. Бұл термин цифрлық сағаттар мен сағаттардағы уақытты көрсету үшін осылай жиі қолданылмайды. Сағат дискісінің тағы бір түрі – 24 сағаттық аналогты циферблат, ол әскери және басқа да ұйымдарда, 24 сағаттық уақытты пайдаланатындарда кеңінен қолданылады. Бұл жоғарыда сипатталған 12 сағаттық циферблатқа ұқсас, бірақ оның сыртында 1-ден 24-ке (немесе 0-дан 23-қа) дейін сағаттар көрсетілген, ал сағат тілі күніне бір рет айналады. Кейбір арнайы мақсаттағы сағаттар, мысалы таймерлер мен спорттық жарыс сағаттары, бір сағаттан кем уақытты өлшеуге арналған. Сағаттар рим цифрларымен немесе араб цифрларымен, немесе сандық емес белгілермен сағатты көрсетуі мүмкін. Екі нөмірлеу жүйесі де біріктіріліп қолданылуы мүмкін, мұнда біріншісі сағатты, екіншісі минутты көрсетеді. Ұзын корпус сағаттары (әже сағаттары) әдетте сағаттар үшін рим цифрларын пайдаланады. Тек араб цифрларын пайдаланатын сағаттар 18 ғасырдың ортасында пайда бола бастады. Сағат дискісі соншалықты таныс, әдетте сандарды жіберіп, оларды белгіленбеген бөліктермен (белгілермен) ауыстырады, әсіресе сағаттарда. Кейде белгілердің өзі қолданылмайды, ал уақыт тілдердің бұрыштары арқылы анықталады.

Тарихи дамуы

Сағат сөзі ортағасырлық латын тіліндегі "қоңырау" сөзінен – clocca – шыққан, және көптеген еуропа тілдерінде осы сөздің туыс сөздері бар. Сағаттар Англияға Төмен елдерден келді, сондықтан ағылшын тіліндегі сөз орта төменгі неміс және орта голланд тілдерінен алынған Klocke сөзінен пайда болды. 13 ғасырда Еуропада салынған алғашқы механикалық сағаттар – соққылы сағаттар – болды: олардың мақсаты каноникалық сағаттарда қоңырау шалып, жергілікті халықты дұғаға шақыру еді. Бұл сағаттар қоғамдық орындардағы қоңырау мұнараларына орнатылды, соның арқасында қоңыраулардың дыбысы алысқа естілуін қамтамасыз етті. Осы алғашқы механикалық сағаттар орнатылып болғаннан кейін, сағатшылар олардың тісті дөңгелектерін мұнара сыртындағы циферблаттағы көрсеткішті қозғау үшін пайдалануға болатынын түсінді, осылайша жергілікті тұрғындар сағаттың соққылары арасындағы уақытты біле алатын болды. 14 ғасырдың соңына дейін, бекітілген көрсеткіш (көбінесе әдемі ою-өрнекпен жасалған, нақты қол пішіндес) айналмалы циферблаттағы сандарды көрсету арқылы сағатты көрсетті; одан кейін айналмалы көрсеткішті бекітілген циферблатта қолдану қалыптасты. Минут көрсеткіштері (олар сағаттың кішкентай, яғни минуттық бөлімдерін көрсеткендіктен осылай аталды) 1690 жылға дейін кеңінен қолданылған жоқ, себебі маятник пен тепе-теңдеу тетігінің ойлап табылуы уақытты анықтаудың дәлдігін арттырып, оны қолдануға негіз жасады. Кейбір аса дәл сағаттарда минутына бір рет айналатын үшінші көрсеткіш жеке циферблатқа қосылды. Бұл көрсеткіш "екінші минут" деп аталды (өйткені ол сағаттың екінші минуттық бөлімдерін өлшеді), кейін ол "секунда" деп қысқартылды.

Француздық ондық уақыт

1793 жылы Франция революциясы кезінде Франция республикалық күнтізбесімен байланысты ондық уақыт жүйесін енгізуге тырысты. Онда тәулікте 10 ондық сағат, әр сағатта 100 ондық минут және әр минутта 100 ондық секунд болды. Сондықтан ондық сағат қазіргі сағаттан екі еседен астам ұзақ (144 минут), ондық минут қазіргі минуттан сәл ұзақ (86,4 секунд), ал ондық секунд қазіргі секундтан сәл қысқа (0,864 секунд) болды. Осыған сәйкес сағаттар жасалды, көбінесе дәстүрлі сағат белгілерімен біріктірілген. Алайда, бұл жүйе қабылданылмады және Франция 1795 жылғы 7 сәуірде ондық уақытты міндетті түрде қолдануды тоқтатты, бірақ кейбір француз қалалары 1801 жылға дейін ондық уақытты пайдаланды.

Технологиялық ескіру

2010 жылдары Ұлыбританияның кейбір мектептері емтихан залдарындағы аналогтық сағаттарды цифрлық сағаттармен алмастыра бастады, себебі көбірек оқушылар аналогтық сағаттарды оқи алмайтын болды. Көптеген смартфондар мен компьютерлердегі сағаттар аналогты емес, цифрлық болып келеді, ал аналогтық сағаттарды алмастыруды жақтаушылар олардың технологиялық тұрғыдан қолданысқа ие болмай қалғанын айтады. Дегенмен, аналогтық сағатты оқу американдық бастауыш мектептердің оқу жоспарының құрамында әлі де бар; аналогтық сағаттарды қолдаушылар оларды оқу жоспарына қосу бастауыш мектепте оқытылатын негізгі математикалық түсініктерді бекітеді деп санайды.