Кіріспе

Метроном – белгілі бір интервалмен дыбыс шығаратын құрылғы. Метроном пайдаланушы орната алатын, әдетте минутына соққылар (BPM) түрінде берілетін, біркелкі интервалмен естілетін дыбыс немесе басқа да дыбысты шығарады. Метрономдар серпіліспен қозғалатын маятник немесе жыпылықтайтын шам сияқты синхронды визуалды қозғалысты да қамтуы мүмкін. Музыканттар және басқалар, соның ішінде бишілер, спортшылар және денсаулық сақтау мамандары, уақытты жақсарту, әсіресе тұрақты темпті немесе ритмді сақтау қабілетін арттыру үшін көбінесе метрономмен жаттығады. Композиторлар мен дирижерлер музыканттарға дайындық кезінде қажетті темпті көрсету үшін сандық метроном белгілерін жиі пайдаланады. Метрономның бір түрі Андалусиялық ғалым Аббас ибн Фирнас (810–887) жасаған өнертабыстардың бірі болды. 1815 жылы неміс өнертапқышы Иоганн Мельцель музыканттарға арналған механикалық, серіппелі метрономды «Музыкалық орындаудың барлық түрлерін жақсартуға арналған құрал/машина» деген атаумен патенттеді. Бұл кейбір музыканттарды метрономды қолдануға сын көзбен қарауға себеп болды, себебі «музыкалық уақыт сағат уақытымен алмастырылады».

Электромеханикалық метрономдар

Электромеханикалық метрономдарды Фредерик Франц АҚШ-та ойлап тапты және 1953 жылы патенттеді. Сағат механизмі немесе кварц кристаллы орнына, механизмді электр қозғалтқышы қозғатады. Көбінесе соққыларды уақыттайтын механикалық өзгермелі жылдамдықпен жұмыс істейтін комбинация, сәтке дейін қосылатын қосқыш және дөңгелек қолданылады. Көптеген модельдерде ырғақпен синхронды жыпылықтайтын неон шамдары орнатылған. Франц және Yamaha 1960 және 1970 жылдары кең таралған өндірушілер болды; танымал модель – Франц LB4. 1991 жылы Совет блогының ыдырауынан кейін, қалаға қарап тұрған үнсіз кинетикалық мүсін ретінде 23 метрлік электромеханикалық Прага метрономы орнатылды, ол уақыттың өтуін символдайтын кері маятник болып табылады. Бұл әлі де әлемдегі ең үлкен метроном болуы мүмкін, бірақ Женева (1972 жылдан бері) және Гданьск (2016 жылдан бері) үлкен маятник сағаттарына ие.

Электрондық метрономдар

Қазіргі заманғы метронондардың көпшілігі электронды және кез келген күйде дәлдікті сақтау үшін батареямен жұмыс істейтін кварц кристалын пайдаланады, бұл 1980 жылдардан бері қол сағаттарына ұқсас. Электрондық метрономдар бұрынғы түрлеріне қарағанда әлдеқайда кішкентай және берік. Ең қарапайым электрондық метрономдарда темп пен дыбыс деңгейін басқару үшін тереулер немесе түймелер болады. Ал кейбіреулері көбінесе A440 (440 герц) жиілігіндегі аспапты келтіру ноталарын шығарады немесе өлшейді. Күрделі метрономдар екі немесе одан да көп түрлі дыбыстарды шығара алады. Дыбыстардың биіктігі, дыбыс деңгейі және/немесе тембрі басқа соққылардан, сондай-ақ күрделі және жиынтық өлшемдерден ажырату үшін өзгеше болуы мүмкін. Көптеген электрондық музыкалық пернетақталарда таңдаулы ырғақ үлгілерімен жабдықталған метроном функциялары бар.

Бағдарламалық метрономалар

21-ші ғасырдағы цифрлік бағдарламалық метрономдар компьютерлер мен смартфондарда дербес қолданба ретінде, немесе музыка тізбектеу және аудио көпжолғы бағдарламалық пакеттерде жұмыс істейді. Жазу студиясында, мысалы, фильмге музыка жазу кезінде, бағдарламалық метроном музыканттарды синхрондау үшін клик-трек ұсынуы мүмкін. iPod сияқты портативті MP3 ойнатқыштар алдын ала жазылған MP3 метроном клик-тректерін ойната алады, олар әдеттегі метрономның дыбысы немесе сигналының орнына әртүрлі дыбыстар мен үлгілерді пайдалана алады. Смартфон қолданушылары кең ауқымды метроном қолданбаларын орната алады. Google іздеу жүйесі 40-тан 218 BPM-ге дейін ойнай алатын интерактивті метрономды қамтиды. Екі әдіс те сабақтарға немесе жаттығуларға физикалық метрономды алып жүру қажеттігін жояды.

Темпоның көрсетілімі

1800 жылдардың басынан бері жазылған музыкалық ноталарда композиторлар мен дирижерлер (немесе редакторлар) музыканттарға дайындыққа көмектесу үшін, темпті сипаттаушы белгілермен немесе онсыз, көбінесе таңдаған темптерін BPM метрономдық жылдамдықтары арқылы көрсетеді. Тіпті, рубато бар музыкалық бөлімдер сияқты, қатаң тұрақты темп талап етпейтін туындыларда да, кейде жалпы темпті көрсету үшін BPM белгілері қолданылады. Темпті білдіретін тағы бір белгі – М. М. (немесе ММ), бұл Мельцельдің метрономы. М. М. белгісі әдетте нота ұзақтығы мен темпті көрсететін санмен бірге келеді, мысалы, Людвиг ван Бетховен, Мельцельмен жеке таныс болған, өзінің музыкасында нақты метрономдық белгілерді көрсеткен алғашқы белгілі композитор болды. Бұл 1815 жылдың желтоқсанында Кантата op. 112 нотасының түзетілген көшірмесінде Бетховеннің алғашқы метрономдық белгісі қойылды.

Ылдамдық құралы

Музыканттар уақыт және темп сезімін дамыту мен сақтау үшін көбінесе метрономдармен жаттығады. Метрономдар – музыканттар ғана емес, сонымен қатар бишілер, жүгірушілер, жүзушілер және басқалар да қажетті жылдамдыққа жету үшін жаттығу құралы ретінде қолданылады. Арнайы қолданылуы – темп пен ырғақты тұрақты ұстап тұруды үйрену. Мысалы, жылдамдықты арттыруға бейім музыкант бір фразаны қайталап жаттығып, әр ретте BPM-ді аздап төмендету арқылы тұрақтырақ ойнауға тырысады. Техникалық шеберлігін жетілдіруді көздейтін музыкант немесе спортшы метрономды қалаған темпке жеткенше біртіндеп жоғары жылдамдыққа қоя алады. Бұл техникалық қиындықтар немесе шаршау салдарынан болатын беймәлім баяулауды анықтауға да көмектеседі. Сонымен қатар, дыбыс жазушы музыканттар дыбыс инженерлеріне аудио жолдарды синхрондауға көмектесетін метрономнан алынған кликтерді пайдаланады. Денсаулық сақтау саласында метрономдар түрлі физиологиялық тесттер мен процедураларда қажетті қарқынды сақтау үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, жан сақтау шаралары кезіндегі көкірек қысымы, аурухананың шұғыл жәрдем бөлімінде дыбыстық метроном қолданғанда немесе ауруханадан тыс жердегі құтқарушылар қолайлы темптегі әнді "ішкі метроном" ретінде есте сақтағанда ұсынылған 100–120 BPM-ге сәйкес келу мүмкіндігі айтарлықтай артады.

Метрономдық техника

"Метрономдық техника" кең таралған және музыканттарға арналған бірнеше кітаптың тақырыбы болды. "Интуитивті" тәсіл – толық музыкалық туындыны метрономның соққыларымен бірге орындауға жаттығу жасау. Күрделі метрономдық техниканы меңгерген музыканттар ырғақ, темп және музыкалық уақытты сезіну қабілетін арттыру үшін жеке жаттығулар орындайды, сонымен қатар икемділік пен экспрессияны дамытады. Негізгі дағды – метрономның соққысына дәл келіп, сергексіз ойнау, яғни "кепте" ойнау. Бұл музыканттарға секундының бөлігіне дейін сәйкес келетін берік уақыт сезімін қалыптастыруға көмектеседі. Осы тәсілдің бір қиындығы, әсіресе пианино мен соққы аспаптарында ойнаушылар үшін, метрономның дыбысы дәл соққыға түскенде жоғалып кеткендей (немесе әлсіз естілгендей) сезінуі мүмкін. Метрономмен "кепте" ойнауға тырысатын музыканттар, тиісті техниканы меңгермеген жағдайда, орындауларына кернеу мен күш салу енгізілетінін байқауы мүмкін. Осы қиындықтарды шешу үшін музыканттар алдымен қалауынша метрономның соққысынан сәл алға немесе артта ойнауға үйренеді. Осының нәтижесінде, олар метрономның соққысының қайда екенін анық сезінеді және соққыға дәл келуді жаттықтыра алады. Қазіргі заманғы метрономдық техниканың басты мақсаты – метрономға артық тәуелділік тудырмай, уақытты дұрыс анықтау мәселелерін шешу. Типик жаттығуларға метрономды біртіндеп ұзақ уақытқа өшіріп, темпті сақтап тұру, немесе метрономның соққыларын өзгерту (әдеттегі соққылардан ауытқу) немесе метрономға қарсы полиритмдерді орындау жатады. Орындау кезінде ырғақтық икемділік пен музыкалық экспрессияны арттыру үшін метрономмен дайындық жаттығулары көбінесе уақыттың ағын сезімін қамтиды. Мысалы, музыканттар бір соққыдан екінші соққыға бірте-бірте өтуді немесе соққыны кезекпен артқа тартып, алға жылжытуды жаттықтыруы мүмкін. Автор және барабаншы Мак Сантьяго былай жазған: "Пулсті сезініп, оны сәл жылдамдату немесе баяулату – музыкалық орындауға адамдық сезім енгізудің керемет тәсілі. Бұл ритардандо мен акселерандо әрекеттеріне де қатысты, өйткені олар тұрақты импульске байланысты және кенеттен өзгертудің орнына біртіндеп орындалғанда жақсы нәтиже береді".

Дауыс аспаптары

Метрономды дәстүрден тыс музыкалық аспап ретінде пайдаланудың ең танымал және тікелей мысалы – Дьердь Лигетидің «100 метрономға арналған симфониялық поэма» (1962) шығармасы. Екі жыл бұрын Тоши Ичиянаги «Электрлік метрономдарға арналған музыка» (1960) атты туындысын жазған. Морис Равел сағатшы туралы операсының басында, «Испан сағаты» (1911) операсының ашылуында әртүрлі жылдамдықтағы үш метрономды қолданды. Механикалық метрономдардың дыбысы кейде әдеттегі соққы аспаптарын пайдаланбастан, жұмсақ ырғақ беру үшін қолданылған. Пол Маккартни мұны «Шашыраңқылықтар» (Flowers in the Dirt, 1989) әнінде жасады. Маккартни метрономнан кейін денесінің әртүрлі бөліктеріне соғып ырғақ орындады. Сонымен қатар, Эннио Морриконенің «Шейенге қоштасу» тақырыбында (1968 жылғы «Батыста бір кезде» фильмінде) тұрақты «клип-клоп» ырғағы механикалық метрономның қасақана бұрмаланған және баяулатылған дыбысы арқылы қамтамасыз етілген. Бес метроном Филип Миллердің Уильям Кентридждің «Уақытты қабылдамау» (2012) бейне инсталляциясы үшін жазған музыкалық партитурасын бастайды.

Оң көзқарастар

Метрономға орындаушылар, мұғалімдер, консерваториялар және музыкатанушылар (метрономдық белгілерді талдауға көп уақыт жұмсайтындар) көбінесе жағымды қарастырады. Оның тұрақты ритмі болғандықтан, "математикалық тұрғыдан мінсіз және санатты түрде дұрыс" екендігі үшін тамаша жаттығу құралы деп есептеледі. Бұл болжамдарды жояды және музыканттарға темпті сақтау, бейсана түрде баяулау немесе жылдамдауға қарсы тұру, техникалық прогресті бақылау, әсіресе жылдам бөлімдерде біркелкілік пен дәлдікті арттыру сияқты түрлі жағдайларда көмектеседі. Сондықтан метрономдар барлық деңгейдегі музыканттар – бастауыштан кәсібилерге дейін – кеңінен қолданылады және музыка студенттеріне ешқандай шектеусіз ұсынылады. 1997 жылы сыншы және виолашы Майлз Хоффман былай деп жазды: "Көптеген музыка мұғалімдері метрономды қажет деп санайды, ал көптеген кәсіби музыканттар өз мансаптары бойы метрономмен жаттығуларын жалғастырады". Кейбір музыканттар метроном 19-шы ғасырдың басында ойлап табылғаннан кейін-ақ осы пікірді қабылдады. "Метрономдық техникалар" онлайн кітабында метрономмен жаттығуды қолдайтын музыка мұғалімдерінен ондаған цитата бар "Араласып кеткендер" бөлімі бар.

Қазіргі заманғы орындаушылық тәжірибеде қатаң ырғақ

Метроном орындау практикасында өте маңызды болды және "20 ғасырдан бері музыкалық педагогика мен ғылымында кеңінен қабылданған". 19 ғасырда метроном әдетте пьесаның барлық уақытында емес, тек темпті тексеру үшін қолданылып, содан кейін жиналып қойылатын. Бұл бүгінгі көптеген музыканттардың тәжірибесінен өзгеше, олар пьесаның толық ұзақтығы бойында метрономды фондық дыбын ретінде пайдаланады, нәтижесінде орындаулар тұрақтырақ болады. Обоист және музыкатанушы Брюс Хейнс өзінің "Ерте музыканың соңы" атты кітабында метрономның қазіргі орындау стиліндегі рөлін егжей-тегжейлі сипаттады. Ол қазіргі стильдің 19 ғасырдың романтикалық музыкасына тән еркін тембр мен құштарлықпен салыстырғанда, ырғақтық жағынан әлдеқайда қатаң екенін атап өтті. Осы себепті, музыкатанушы және сыншы Ричард Тарускин модернизмді "рет пен дәлдікке тығылу, субъективтілікке, жеке есімділіктің өзгешеліктеріне қарсылық" деп сипаттады. Осы ерекшеліктер метрономдық терминінің пайда болуына әкелді, музыка сыншылары оны өзгермейтін темппен, механикалық ырғақтық тәсілмен және барлық аралық уақыттарға тең стресспен орындауды сипаттау үшін қолданады; скрипкашы Сол Бабиц оны шектеулі икемділігі бар "тігіш машинасы" стилі деп санады.

Сындар

Жартылай және сипаттамалық темп белгілерінен өзгеше, жарияланған метрономдық жылдамдық – музыкалық эстетиканың, концерт залының акустикасының немесе аспаптардың өзінің өзгеруіне бейімделе алмайтын өте нақты темпті көрсетеді. Сондықтан композиторлар, соның ішінде Феликс Мендельсон мен Рихард Вагнер метрономдық белгілерді жариялауды сынаған. Иоганн Брамс өзінің «Неміс реквиемі» туралы былай деген: «Менің ойымша, мұнда да, барлық музыкада да метрономның ешқандай құны жоқ. Менің тәжірибем бойынша, ерте ме, кеш пе, әркім метрономдық белгілерін алып тастайды». Метроном тек тұрақты, үздіксіз соққыны қамтамасыз етеді. Сондықтан, нотадағы метрономдық белгілер – сілтеме ғана, ал музыканың импульсін, серпілісін немесе ырғағын дәл жеткізе алмайды. Импульс көбінесе өзгеріп отырады, мысалы, акселерандо, раллентандо немесе рубато сияқты экспрессивті музыкалық фразаларда. Тіпті, егер самба сияқты өте ырғақты музыкалық формалар, оның бастапқы орындаушыларының жазбаларына сәйкес келетін мәдени тұрғыдан нақты стильде орындалса, оны метрономның соққыларымен түсіре алмайсыз. Ритмдік жағынан мінсіз тұрақты орындалу, жанрға тән серпілісінен айырылып, «метрономдық» деп сынға ұшырауы мүмкін. Кейбіреулер «метрономның нағыз музыкалық құндылығы жоқ» деп, музыканттардың ырғамын жақсартудың орнына керісінше зиян келтіреді деп санайды. Метрономды қолдану, механикалық көмекпен және қолмен бостандықпен сурет салу арасындағы айырмашылыққа теңеуге болады, себебі метрономмен жасалған шығарма қатаң және шығармашылықты шектейді. Америкалық композитор және сыншы Дэниел Грегори Мейсон метрономды қолданудың «қауіпті» екенін жазды, себебі ол музыканттарды фразаның орнына өлшеммен немесе соққымен ойнауға итермелейді, осылайша жандылықты, инстинктті және ырғақтық энергияны жойып, «тірі музыкалық организмнің орнына өлі денеге» айналдырады. Метрономды қолдаушылар да оның қатаң жылдамдығы мен қайталануы «шамадан тыс қолданылғанда» ішкі ырғақ пен музыкалық сезімталдыққа кедергі келтіретінін ескертеді.

Метрономды пайдаланудың баламалары

Егер музыкант метрономды қолданбауды шешсе, уақыт пен темптің қателіктерін, асығу мен сүйреуді түзету үшін басқа әдістер қажет. Бұл стратегияларды метрономдық техникамен бірге қолданып, толықтыратын тәсіл ретінде пайдалануға болады. Адамдар жүру, шеге қағу немесе көкөніс кесу сияқты күнделікті іс-әрекеттерді орындау үшін туа біткен ырғақ сезіміне сенеді. Тіпті сөйлеу мен ойлаудың да өзіндік ырғағы бар. Автор/барабаншы Эндрю К. Льюис осы күнделікті ырғақтарды музыкаға енгізуді ұсынады:

Еуропада 19-ғасырға дейін адамдар жұмыс істегенде, күнделікті міндеттерінің ырғағымен үйлесімде ән шырқаған. Бүгінде әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе тайпалық жерлерде, адамдар күнделікті шаруаларымен айналысқанда жиі және спонтанды түрде ән айтады. Ән айтпаса да, аспапшылар тыныс алу, жүру, аяқпен ұру сияқты дене ырғақтарын пайдаланып, туа біткен импульс сезімін күшейте алады. (Сонымен қатар, тыңдаушылар ырғақты музыканы естігенде осы қозғалыстарды бейсаналы түрде реттейді.) Музыканттар уақыт пен темп қателіктерін түзету үшін алдымен "көз алдында идеалды орындауды естуді" үйреніп, содан кейін өздерінің және басқалардың жазбаларын мұқият тыңдау арқылы шешуге болады.