Кіріспе
Чарльз Берджесс Фрай (25 сәуір 1872 – 7 қыркүйек 1956) – ағылшын спортшысы, педагог, жазушы, редактор және баспагер. Ол ең алдымен крикетші ретіндегі карьерасымен танымал. Джон Арлотт оны былай деп сипаттады: «Чарльз Фрай авторитарлық, ашулы және еркіндікке құмар болуы мүмкін: сонымен қатар ол кешірімді, жомарт, кеңдікке берілген, әдемі, дарынды және көңілді болды – ол кез келген дәуірдегі ең көп қыры бар ағылшын еді». Фрайдың спорттағы жетістіктеріне Англия құрамасынан крикет және футболдан ойнауы, «Саутгемптон» командасымен ФА кубогы финалына қатысуы және сол кездегі әлемдік рекордты ұзындыққа секіруде қайталауы кіреді. Ол сондай-ақ Албания тағынан бас тартқан деген қаңтар бар. Кейінгі өмірінде ол психикалық денсаулық проблемаларымен күресті, бірақ жетпіс жасқа жеткенше де, ол әлі де өздерінің әдеттегі әрекетін орындай алатынын айтты: тұрған жерінен артқа бұрылып, каминге секіру.
persons of a similar name
Charles Burgess Fry (25 April 1872 – 7 September 1956) was an English sportsman, teacher, writer, editor and publisher, who is best remembered for his career as a cricketer. John Arlott described him with the words: "Charles Fry could be autocratic, angry and self willed: he was also magnanimous, extravagant, generous, elegant, brilliant – and fun he was probably the most variously gifted Englishman of any age." Fry's achievements on the sporting field included representing England at both cricket and football, an FA Cup Final appearance for Southampton and equalling the then world record for the long jump. He also reputedly turned down the throne of Albania. In later life, he suffered mental health problems, but even well into his seventies he claimed he was still able to perform his party trick: leaping from a stationary position backwards onto a mantelpiece.
Білім
С. Б. Фрай Кройдонда туған; мемлекеттік қызметкердің ұлы. Оның әулеті бұрын бай болған, бірақ 1872 жылға қарай олардың жағдайы одан да нашарлаған еді. Стипендия жеңіп алғаннан кейін Фрай Рептон мектебінде, содан кейін Оксфордтың Уадхам колледжінде білім алды. Оның ең күшті жағы классикалық білімдері болды. Рептонда ол латын тіліндегі өлеңге, грек тіліндегі өлеңге, латын тіліндегі мәтінге және француз тіліне арналған мектептік жүлделерді жеңіп алды. Неміс тілінен де екінші орын алды. Оның ең нашар пәні математика болды; ол директордың рұқсатын алып, оның орнына Фукидидті оқыды және академиялық өмірінің соңына дейін математикадан бас тартты. Рептон футболдан күшті дәстүрге ие, Фрай он үш жасында Рептонның 16 жасқа дейінгі футбол командасында ойнады. Ол мектептің крикет және футбол командаларының капитаны болды, сондай-ақ жеңіл атлетикадан жүлде алды. Он алты жасында ол Ф.А. кубогінде "Касуалс" командасы үшін өнер көрсетті. Оксфордтың Уадхам колледжінде оқуға қосымша стипендия жеңіп алғаннан кейін, ол футбол, крикет және жеңіл атлетикадан университеттік "көк медалін" жеңіп алды, бірақ жарақаттанғандықтан регбиден медаль алуға шамасы келмеді. Фрайдың беделі оны жазушы және карикатурист Макс Бирбом сияқты Оксфордтан тыс жерлерде танымал болған адамдардың қатарына қосты. Ол классикалық пәндерден емтиханды бірінші орынмен аяқтады. Фрай жиырма бір жасқа толғанда, Vanity Fair журналы 1894 жылдың 19 сәуірінде оның карикатурасын жариялады, оған: "Оны кейде "С. Б." деп атайды; бірақ соңғы кезде оны "Карл III" деп атауды ұсынғандар бар" деген түсіндірме қосылды. Оксфордтағы соңғы семестрінде Фрай өзінің алғашқы (бірақ соңғы емес) психикалық ауруын бастан кешірді, психикалық күйзеліске ұшырады. Бұған бірнеше фактор себеп болды. Оксфордта оқыған кезінде Фрай үлкен қарыздар жинақтады. Қаржылық қиындықтарын жеңілдету үшін Фрай өзінің беделін пайдаланып, қажетті ақша табуға тырысты. Мақалалар жазумен қатар (соның ішінде Wisden үшін), ол жеке сабақтар берді, бірақ бұл қызмет оның борыштарын азайтса да, толығымен өтемеді және оның уақытына деген қысымды күшейтті. Фрайдың қарызының жалғасуы оның жалаңаш суретші болып жұмыс істеу ұсынысын қабылдауының ең нақты себебін көрсетеді. Осы қаржылық мәселелерге, сондай-ақ анасының ауыр сырқаты қосылып, оған шыдай алмас ауырлық тудырды. Ол соңғы емтихандарды тапсыра алса да, апталар бойы бір жол да оқымағандықтан, оларды жақсы тапсыруға күші жетпеді. Нәтижесінде Фрай төртінші орынға ие болды, Оксфордтың ең жарқын және сәтті мансабының бірі даңқсыз аяқталды. 1895 жылдың жазында, Оксфордтың ең танымал студенті болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Фрай өзін өсіп келе жатқан қарыздармен және оларды өтеудің жолын таппай қиналды. Қысқа мерзімде крикет оны құтқаруға көмектесті. Оған Лорд Хоуктің 1895-96 жылдардағы Англия құрамасының құрамында Оңтүстік Африкаға саяхаттау мүмкіндігі ұсынылды және ол оны қабылдады.
Жеке өмір
1898 жылы Фрай Гилдфорд, Суррейдегі Хатчлендс Парк қаласының Артур Холм Самнердің қызы Беатрис Холм Самнерге (1862–1946) үйленді; олардың үш баласы болды. Беатрис Фрайдан он жас үлкен еді және "жанды, қатал мінезді, агрессивті" тұлғасымен белгілі болды; оны "қатыгез және үстем әйел" деп есептеді, ал Фрай "некелерінің барлық кезеңінде одан қорқып өмір сүрді", себебі "ол оны толығымен бақытсыз етті және ол мүмкіндігінше одан қашып жүрді". Оның бақытсыз некесі Фрайдың психикалық денсаулығына кері әсер етті; оның келіні: "Онымен үйленген кез келген адамның ақыл-есі дұрыс болмай қалуы мүмкін деп ойлаймын", - деді. Беатрис қайтыс болған кезде олар 48 жыл бірге өмір сүрген еді; Фрай "оның өліміне үлкен сабырмен қабылдады, тіпті оның балалары да жаңадан босағандай сезімге ие болды". Олардың ұлы Стивен кейін: "Анам әкемнің өмірін қиратты", - деді. Ол және оның ұлы Чарльз Фрай да жоғары деңгейдегі крикетпен айналысты.
Спорттық мансабы
Фрай төмендегі спорттық жетістіктерінен басқа, ол жақсы диск лақтырушы, балғамен лақтырушы және мұз үстінде сырғанаушы болды. 1894–95 жылдың қысында Бленхайм көліндегі колледждер арасындағы жарыстарда Уадхам колледжін өкілдік етті және Кембриджге қарсы Фенс жазығында өткен Оксфорд командасының құрамында бейресми "көк" (студенттік құрамаға шақыру) алуға жақын болды, сонымен қатар шебер гольфшы да болды.
Крикет
Фрай 1891 жылы «Суррей» клубында (бірақ бірінші сыныптық матчтарда емес), 1892–1895 жылдары Оксфорд университетінде (барлық төрт жылда «Блюз» жеңісіне ие болып, 1894 жылы университет командасының капитаны болды, яғни ол бір уақытта университет крикеті мен футбол командаларының ғана емес, сонымен қатар университеттік жеңіл атлетика клубының президенті де болды), 1894–1908 жылдары «Суссекс» (1904–1908 жылдары капитан), және 1909–1921 жылдары «Гэмпшир» клубтарында ойнады. 1895–96 жылдары Оңтүстік Африкаға жасаған турына Англия құрамасы бірінші болып шақырылды. 1912 жылы соңғы алты тестілік матчында Англия құрамасының капитаны болды, төрт матчты жеңіп, екеуін тең аяқтады. Ол екі рет тестілік жүздіктер соқты: 1905 жылы Австралияға қарсы 144 ұпай (3 жарым сағаттан астам уақыт ішінде 23 төрттік соқты), төртінші нөмірде ойнады, ал 1907 жылы Оңтүстік Африкаға қарсы 129 ұпай соқты. Өте тиімді оң жақтан ойнайтын, жоғары деңгейдегі соққышы Фрай 50.22 орташа есеппен 30 886 бірінші сыныптық ұпай жинады, бұл сол дәуір үшін ерекше жоғары көрсеткіш. 1921–22 жылдары крикет карьерасын аяқтаған кезде 10 000-нан астам ұпай жинаған зейнеткерлердің арасында екінші ең жоғары орташа көрсеткішке ие болды: тек «Суссекс» және Англия құрамасының әріптесі Ранжицинхиджи ғана жақсы карьералық орташа есеппен зейнеткерлікке шықты. Ол алты ағылшын маусымында (1901, 1903, 1905, 1907, 1911 және 1912 жылдары) соққы бойынша үздіктер қатарында болды (кемінде 20 иннинг). Фрайдың заманындағы ең күшті округтік боулингтік шабуылына ие Йоркширге қарсы карьерасы барысында 63.60 орташа көрсеткішті көрсетті, оның ішінде 1904 жылы оларға қарсы екі матчта тікелей 177 және 229 ұпай жинады. Г.Л. Джессоптың айтуынша, оның соққысының негізі – сабырлылық, сонымен қатар ол ұпайды дұрыс бағалайтын және қақпалар арасында жылдам жүретін еді. Фрай мансабының басында оң жақтан ойнайтын, орташа жылдамдықпен доп беретін табысты боулер болды. 1895 жылғы Varsity матчында 6–78 есебімен үздік көрсеткішті көрсетті, сондай-ақ екі рет матчта он жеребе алды: 1895 жылы Англияның джентльмендері үшін I Zingari-ге қарсы 5–75 және 5–102, ал 1896 жылы «Нотингемширге» қарсы «Суссекс» үшін 5–81 және 5–66 (осы матчта ол 89 және 65 ұпай жинады). 1890 жылдардың соңында крикеттегі допты лақтыру даулары қайта жанданды. Артур Молд және Эрни Джонс сияқты бірнеше кәсіби боулерлер допты лақтыру ережесін бұзды; Молд зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды. Фрайдың боулингтік әрекеті қарсыластары мен командаластары тарапынан сынға алынды, және ол да төреші Джим Филлипстің допты лақтыру ережесін бұзды. Фрай бірінші сыныпта 94 жүздік соқты, оның ішінде 1901 жылы бес рет қатарынан жүздік соқты. Ешкім де осы уақытқа дейін бес рет қатарынан жүздік соққан емес. 1901 жылдың 12 қыркүйегінде Лордс стадионында Англияның қалған бөлігі үшін Йоркширге қарсы ойнаған Фрай 105 ұпай жинады, бұл оның бірінші сыныптағы бес рет қатарынан соққан жүздігі болды. Ол 1911 жылы 258 ұпайдан тұратын ең жоғары бірінші сыныптық ұпайын соқты, бұл маусым оны 1912 жылы Англия құрамасына капитан ретінде қайта шақыруға мүмкіндік берді. 1921 жылы Фрай тағы да құрамаға үміткер болды. Іріктеу комитеті оны Джонни Дугластың капитаны ретінде Нотингемдегі бірінші тестілік матчта ойнауға шақырды, егер болжағандай, жағдай нашарласа, серияның қалған бөлігінде капитандыққа ие болу үшін. Фрай 49 жастағы ойыншыны тек ойыншы ретінде қайтарудың мәні жоқ деген себеппен бас тартты, бірақ капитан ретінде қайта оралуды қарастыратынын айтты. Англияның Ноттингемде жеңіліске ұшырағанын байқаған іріктеу комитеті Фрайды екінші тестіге қайта оралуға итермеледі, бірақ ол нашар формасының себебімен тағы да бас тартты. Екінші тестіде ауыр жеңіліске ұшырағаннан кейін іріктеу комитеті Фрайды үшінші тестіге капитан ретінде оралуға көндіруге тағы да тырысты, бірақ ол енді бұл ұсынысты қабылдауға дайын болды. «Гэмпширдің» австралиялықтармен өткізген матчында допты ұстау кезінде саусағын жарақаттады. Алғашқыда жарақат тым ауыр көрінбеді: ол «Гэмпширдің» бірінші иннингінде жартылай жүздік соқты, ал олар австралиялықтардың үлкен жиынтығына жауап ретінде 37 ұпай жинады. Сонымен қатар, келесі матчында «Нотингемширге» қарсы бірінші иннингте 61 ұпай жинады (бірақ екіншісінде нөл ұпай жинады). Алайда, жарақат оның соққыға қарағанда алаңдағы ойынына көбірек әсер еткен сияқты, және соңғы рет С.Б. келесі тестіге қатысудан бас тартты. Кейіннен Фрай крикет матчтарына түсініктеме берді, оны «барлық уақыттағы ең көркем крикет комментаторларының бірі» деп атады. «Суссекс» және Англия құрамаларында ол болашақ Наванагардың Жам Сахибінің әйгілі крикетшісі Ранжицинхиджимен тығыз байланыста болды. Олардың қарама-қарсы стильдері бір-бірін толықтырды (Фрай - ортодоксальды, техникалық жағынан дұрыс соққышы, ал Ранжи - инновациясымен, әсіресе аяқ көзқарасын пайдалануымен танымал болды). Олардың достығы 1920 жылдардың басына дейін сақталды, ал Ранжицинхиджи Ұлттар лигасына Үндістанның үш өкілінің бірі болғанда, ол Фрайды өзімен бірге көмекшісі ретінде алып кетті.
Жеңіл атлетика
Жеңіл атлетикада Фрай Оксфордта 1892–95 жылдары төрт жыл қатарынан «Блюз» жеңімпазы атанды, 1892, 1893, 1894 және 1895 жылдары Кембриджге қарсы ұзындыққа секіруде университетін өкілдік етті; 1892 жылы биіктікке секіруде, ал 1893 және 1894 жылдары 100 метрлік жүгіруде бақ сынасты. 1892 жылы Фрай 23 фут (7 метр) қашықтыққа секіріп, британдық рекордты жаңартты, ал бір жыл өткен соң, 1893 жылдың 4 наурызында 23 фут (7 метр) қашықтықтағы әлемдік рекордты теңестірді (америкалық Чарльз Ребермен бірдей нәтиже көрсетті). Көбінесе бұл рекорд 21 жыл бойы сақталғаны туралы қате ақпарат таралған, бірақ шындығында бұл уақыт оның университет рекордын қанша уақыт бойы сақтап тұрғанын көрсетеді. Кембридждің H. S. O. Ашингтон 1913 жылы Фрайдың көрсеткен қашықтығына үш төртінші дюйм қосты. Фрайдың ортақ әлемдік рекордын 1894 жылдың 5 қыркүйегінде Ирландияның J. J. Mooney бұзды. 1894 жылы Батыс Кенсингтондағы Королева клубында өткен Оксфорд пен Йель университеттері арасындағы алғашқы жарыста Фрай ұзындыққа секіруде үшінші орын алды және 100 метрлік жүгіруде жеңіске жетті. Фрай ұзындыққа секіру, жүгіру және биіктікке секірудегі өте талантты спортшы болғанмен, кедергілер арқылы жүгіруде де шеберлік танытты. Бір кезде ол сол кездегі кедергілер арқылы жүгіру чемпионы Годфри Шоумен жарысты, ол Фрайды жеңіп алды, бірақ кейін Фрайға: «Егер кедергілер арқылы жүгіруді қалысқа алсаң, чемпиондыққа ие бола аласың» деді. Фрай 1894 жылы Оксфорд университетінің жеңіл атлетика клубының президенті болды.
Футбол
Фрайдың жетістіктері футболға да қатысты. Өте жылдам қозғалатын қорғаушы Фрай футболды Рептон мектебінде үйренді, онда ол мектеп командасында ойнады және оның капитаны болды. Оқу бітіруші болғанда, ол сондай-ақ танымал әуесқой клуб – «Casuals» командасы үшін де ойнады, онда он алты жасында ФА кубогы матчында өнер көрсетті. Фрай Оксфорд университетіндегі төрт жылының әрқайсысында «Blues» жеңімпазы атанды және үшінші курсында команданың капитаны болды. 1891 жылы ол тағы бір танымал әуесқой клубқа, «Corinthian» клубына қосылды, 1891 мен 1903 жылдар аралығында олар үшін 74 матч өткізіп, төрт гол соқты. Әуесқой статусымен өте мақтан тұтса да, кәсіби футболға өту халықаралық деңгейде танылу мүмкіндігін арттыратынын түсінді. Ол Оңтүстік лигасының көшбасшысы «Саутгемптон» (The Saints) клубын таңдады, сонымен қатар «Dell» стадионы үйіне жақын болды. 1900 жылдың 26 желтоқсанында «Саутгемптон» сапындағы тұңғыш ойынын «Тоттенхэм Хотспур» клубына қарсы өткізді және сол 1900–01 маусымында команданың Оңтүстік лигасының титулын жеңіп алуына көмектесті. Фрайдың ойыны кәсіби футболдың қаталдығына сәйкес келмеген болуы мүмкін, ол кәсіби футболда жиі кездесетін әуедегі күреске құштар емес еді, бірақ басын жетілдіру үшін тығырықтан жұмыс істегеннен кейін, халықаралық деңгейде танылуға қол жеткізді. (Саутгемптонның қақпашысы Джек Робинсонмен бірге) 1901 жылдың 9 наурызында Ирландияға қарсы Англия құрамасы сапында қорғаушы ретінде ойнауға шақырылды (ойын Саутгемптонда өтті). Келесі маусымда (1901–02) «Саутгемптон» ФА кубогының финалына өтті, «Шеффилд Юнайтед» клубымен ойнады, бұл матч 1–1 есебімен тең аяқталды, бірақ «Саутгемптон» қайталама матчта 2–1 есебімен жеңілді. Ол кубок жолында өте жақсы ойнаған сәттері болғанымен, кейде оның позициялық ойыны сұрақ тудырды. Фрай сол маусымда «Саутгемптон» үшін ФА кубогының барлық сегіз матчында ойнады, бірақ Оңтүстік лигасының тек тоғыз матчында ғана қатысты. Фрай, кейін еске алғандай, «Оңтүстікке қарсы Оңтүстік үшін бірінші резерв» ретінде таңдалды – бұл матч, шын мәнінде, Англия құрамасына іріктеу болды. Айынып қалғаны, Фрай үшін матч алдында ешкім бас тартпады және сол кезде регбиде ойыншыларды алмастыруға рұқсат болмағандықтан, ол ойнау мүмкіндігіне ие болмады.
Акробатика
Фрайдың әдеттегі көңіл көтеруі – еденде тұрып, қозгалмай, артқа қарай каминге секіру еді. Ол каминге қарап, басын иеді, жоғары секіріп, ауада бұрылып, аяқтарын камин сөресіне қойып, көрермендерге әдепті қимылмен сәлемдесетін. Көндіру арқылы ол кейде ауылдық үйлерде де осы трюкті орындап, қонақтарды таң қалдыратын.
Кейінгі өмірі
1920 жылдары Фрайдың психикалық денсаулығы күрт нашарлай бастады. Ол өмірінің басында психикалық проблемаларға тап болған, Оксфордтағы соңғы курсында күйзеліске ұшыраған. Бұл, академиялық жағынан өте дарынды болғанына қарамастан, нашар үлгерімге әкелді. 1920 жылдардың соңында ол ауыр күйзеліске түсіп, параноялыққа ұшырады. 1928 жылы Үндістанға сапары кезінде ол бір үндістандық оған сиқыр салғанына сенімді болды. Өмірінің соңына дейін ол өте ерекше, әдеттен тыс киімдер киді. Ол крикет және басқа да спорт түрлері туралы танымал жазушы болып, тіпті алпыс жасына жеткенде де Голливуд жұлдызы болуға үміттенді. Бірде Брайтон қаласында тұрғанда ол ерте таңда жағажайға серуендеп, кенеттен барлық киімдерін шешіп, жалаңаяқ жүгіріп кеткен деген әңгіме бар. 1934 жылы, 1939 жылғы өмірбаянында ("Өмір сүруге лайық өмір") жазғандай, ол Германияға сапар шекті. Мақсаты – Бойскауттар мен Гитлер жастары сияқты британдық жастар ұйымдары арасында байланысты нығайту, осылайша екі топ та бір-бірінен тәжірибе алмасатын еді. Фрай Адольф Гитлермен кездесті, ол оны нацистік сәлеммен қарсы алды, ал Фрай да оған сол сәлеммен жауап берді. Ол фон Риббентропты нацистік Германияның крикетпен айналысуын, тіпті халықаралық деңгейге жеткізуге көндіре алмады. Гитлер жастарының бірнеше мүшесі TS Mercury-де қабылданып, Фрай 1938 жылы, соғысқа дейін оларға әлі де ынталы болды, бірақ төртінші басылымда (1947) олардың тазаланғаны байқалады. 1950 жылы TS Mercury-дегі лауазымынан зейнеткерлікке шықты және 1956 жылы Лондонның Хэмпстед қаласында қайтыс болды. Ағылшын жазушысы және сыншысы Невилл Кардус Фрайдың қайтысы жөнінде былай деп жазды: Фрай өзінің дәуіріндегі ең толыққанды және өкілді ағылшындардың бірі саналады; және егер оған бақыт ақыл-ойының ісіне назар аударуға мүмкіндік берсе, крикетке деген құштарлығына алаңдамай, ойынды меңгеруі артып, осы құштарлық күшейсе, ол саясатта немесе сын әдебиетінде биік белеске жетер ме еді деген сұрақ туындайды. Бірақ ол – және бұл оның даңқы болды – мамандыққа толыққан емес бір дәуірге жатады; ол ағылшын дәстүріндегі әуесқой, сарбаз, және сөздің ең жақсы мағынасында, дилетанттың соңғыларының бірі болды. Оның күлі Рептон шіркеуінің зиратына, Рептон мектебінің монастырының жанына жерленді. 2008 жылы оның немересі Джонатан Фрай (Рептон мектебінің басқарушы кеңесінің төрағасы) Фрайдың қабірін қайта бағыштау рәсіміне қатысты, қабірге "1872 C B Fry 1956. Крикетші, ғалым, спортшы, жазушы – әмбебап шебер" деген жазу жазылды.