Кіріспе

Француз физигі (1870–1942)

Жан Батист Перрин (30 қыркүйек 1870 – 17 сәуір 1942) – француз физигі. Ол сұйықтықтардағы (тұнба тепе-теңдігінде) ірі емес бөлшектердің Браун қозғалысын зерттеу арқылы Альберт Эйнштейннің осы құбылысқа берген түсіндірмесін растады, соның нәтижесінде материяның атомдық екенін дәлелдеді. Осы жетістігі үшін 1926 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды.

Алғашқы жылдар

Лильде (Франция) туған Перрин Париждегі элиталық жоғары нормальдық мектепте оқыды. 1894–97 жылдары ол мектепте ассистент болып жұмыс істеген кезде катодтық сәулелер мен рентген сәулелерін зерттеуді бастады. 1897 жылы ол ғылым докторы (PhD-дан жоғары) дәрежесін алды. Сол жылы Париждегі Сорбонна университетінде физикалық химиядан лекциятор болып тағайындалды. 1910 жылы ол университетте профессор болды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия Францияны басып алғанға дейін осы қызметте болды.

Ғылыми-зерттеу және жетістіктер

1895 жылы Перрин катод сәулелерінің теріс электр зарядына ие екенін көрсетті. Ол Авогадро санын (қазір Авогадро тұрақтысы деп аталады) бірнеше әдіспен анықтады. Ол күн энергиясын сутегінің термоядролық реакцияларының нәтижесінде туындайтынын түсіндірді. 1900 жылдардың ортасында Перрин Браун қозғалысын зерттеуге қатысты статистикалық механика мәселелеріне қызығушылық танытты. Альберт Эйнштейннің (1905) броундық қозғалыстың атомдар тұрғысынан теориялық түсіндірмесін жариялағаннан кейін, Перрин (Перриннің зертханасында жұмыс істейтін Джозеф Улисс Шодезегпен бірге) Эйнштейннің болжамдарын тексеру және растау үшін тәжірибелік жұмыс жүргізді, осылайша онжылдықтың соңына дейін Джон Далтонның атом теориясы туралы ғасырлық дауды шешетін деректер ұсынды. Перрин көптеген кітаптар мен диссертациялардың авторы болды. Оның ең танымал жариялымдары: "Rayons cathodiques et rayons X"; "Les Principes"; "Electrisation de contact"; "Réalité moléculaire"; "Matière et Lumière"; "Lumière et Réaction chimique". Перрин сонымен қатар көптеген беделді сыйлықтарға ие болды, соның ішінде 1896 жылы Корольдік қоғамның Жоуль сыйлығы және Француз ғылым академиясының Ла Казе сыйлығы. Ол 1911 және 1921 жылдары екі рет Брюссельдегі Солвей комитетінің мүшесі болып тағайындалды. Ол Лондон Корольдік қоғамының, сондай-ақ Бельгия, Швеция, Турин, Прага, Румыния және Қытай ғылым академияларының мүшесі болды. 1926 жылы ол Құрмет легионының командирі атанды және Бельгияның Леопольд орденінің командирі болды. 1919 жылы Перрин ядролық реакциялар жұлдыздардағы энергияның көзін қамтамасыз ете алатынын ұсынды. Ол гелий атомының массасы төрт сутегі атомының массасынан кем екенін, ал Эйнштейннің масса-энергия эквиваленттілігі ядролық синтездің (4 H → He) миллиардтаған жылдар бойы жұлдыздарды жарқыратуға жеткілікті энергияны босататынын көрсетті. Осыған ұқсас теорияны алғаш рет 1915 жылы американдық химик Уильям Дрейпер Харкинс ұсынды. 1930 жылдары Ханс Бете мен Карл Фридрих фон Вайцзекерге жұлдыздық нуклеосинтездің егжей-тегжейлі механизмін анықтау қалды. 1927 жылы ол химик Андре Жоб және физиолог Андре Майермен бірге Institut de Biologie Physico-Chimique институтын құрды. Қаржыны Эдмонд Джеймс де Ротшильд қарастырды. 1937 жылы Перрин Париждегі Palais de la Découverte ғылыми мұражайын құрды. Перрин Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының (Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS)) негізін қалаушысы деп есептеледі. Перриннің 80-нен астам ғалым, соның ішінде сегіз Нобель сыйлығының лауреаттары қол қойған өтініші бойынша француз білім министрі 1933 жылдың сәуір айында Conseil Supérieur de la Recherche Scientifique (Францияның Ұлттық ғылыми-зерттеу кеңесі) құрды. 1936 жылы зерттеулер жөніндегі мемлекеттік хатшы Перрин Service Central de la Recherche Scientifique (Францияның ғылыми зерттеулер жөніндегі орталық агенттігі) құрды. Оның белгілі шәкірттерінің бірі Пьер Виктор Оже. Жан Перрин – физик болған Фрэнсис Перриннің әкесі.

Жеке өмір және өлім

Перрин атеист және социалист болды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста инженерлік корпуста офицер болған. 1938 жылы Перриннің әйелі Генриет қайтыс болғаннан кейін, Nine Choucroun (1896–1978), Nine Choucroun сыйлығының негізін қалаушы, Перриннің өмірлік серігі болды. 1940 жылдың маусым айында немістер Францияға басып кірген кезде, Шокрон мен Перрин француз үкіметінің бір бөлігімен бірге «Массилия» мұхит кемесімен Касабланкаға қашып кетті. 1941 жылдың желтоқсан айында олар «Экскамбион» кемесіне мініп Нью-Йорк қаласына жол тартты және 23 желтоқсанда жетті. Перрин 1942 жылдың 17 сәуірінде Нью-Йорктегі Синай тауы ауруханасында 71 жасында қайтыс болды. Соғыстан кейін, 1948 жылы оның мәйіті «Жанна д’Арк» крейсерімен Францияға жеткізіліп, Пантеонға жерленді.