Кіріспе

Орталық Еуропадағы ірі өзен Эльба (;; немесе Elv; Жоғарғы және ,) – Батыс Еуропадағы маңызды өзендердің бірі. Ол Чехияның солтүстігіндегі Гигант тауларында басталып, Богемияның (Чехияның батыс жартысы) көп бөлігін, содан кейін Германия арқылы өтіп, Гамбургтің солтүстік-батысындағы Куксхафен қаласында Солтүстік теңізіне құяды. Оның жалпы ұзындығы – Эльбаның ірі салалары Влтава, Саале, Хавел, Мулде, Шварц Эльстер және Охре өзендері болып табылады.

Чехияда

Эльба (Лаб) өзені Виолик тауының етегінде, Чехияның солтүстік-батыс шекарасындағы Гигант тауларында басталады. Өзенді құрайтын көптеген шағын арналардың сулары бар. Эльба сарқымасынан құлап түскеннен кейін, ағын Біле Лабе таулы ағысымен бірігіп, содан кейін Эльба оңтүстікке қарай ағып, Яромерьдегі таулардан шығады, онда Упа және Метуе өзендері құяды. Осы жерде Эльба «Эльба бойындағы жер» деген мағына беретін Полаби деп аталатын кең аңғарға кіреді және оңтүстікке қарай Градец-Кралове (Орлице құяды) және Пардубицеге дейін жалғасады, онда ол батысқа қарай тікелей бұрылады. Колинде одан әрі солтүстік-батысқа қарай біртіндеп бұрылады. Карань ауылынан, Брандис-над-Лабемнің үстінен, Йизера өзені құяды. Мельникте Влтава, Богемия арқылы солтүстікке қарай ағып жатқан ірі өзен, оның ағынын екі еседен астамға көбейтеді. Құйылыстан жоғары ағыстағы Влтава шын мәнінде әлдеқайда ұзын (қазіргі Эльбаға қарағанда), және оның су ағыны мен су жинау алабы үлкен. Дегенмен, тарихи себептерге байланысты өзен Эльба деп аталады, себебі құйылыс нүктесінде негізгі, кең аңғар арқылы ағатын Эльба, ал Влтава аңғарға құйылып, Эльбамен тікелей бұрышпен кездеседі, сондықтан ол сала өзен болып көрінеді. Литомерцицеге жақын жерде Эльба суы қызыл түсті Оре өзенімен араласады. Осылайша кеңейіп, ені кең ағысқа айналған Эльба Чешке Стредохоридің базальттық массиві арқылы суреттей, терең, тар және иісті тас шатқалы арқылы өтеді.

Германияда

Чехия мен Германия шекарасын кешіп өтіп, Елба құмтасты тауларының құмтасты шатқалдарынан өткеннен кейін, өзен солтүстік-батыс бағытқа бұрылады, және ол Солтүстік теңізге дейін сақталады. Өзен Дрезден қаласынан ағып өтеді, ал Майссеннен кейін Солтүстік Германия жазығына кіріп, бұрынғы Шығыс Германияның батыс шекарасы бойымен ағып, Торгау, Виттенберг, Дессау, Магдебург, Виттенберге және Гамбург қалаларынан өтеді. Батыстан Мулде және Саале өзендерінен, ал шығыстан Шварце Эльстер, Хавель және Эльде өзендерінен су алады. Солтүстік бөлігінде Эльбаның екі жағалауында жазық, өте құнарлы батқылық жерлер (Эльба батқылары) орналасқан, бұрынғы Эльбаның тасқын жазықтары қазір бөгеттермен қоршалған. Магдебургте Эльба мен оның жағалауы арқылы кемелердің қатынасын және каналды алып өтетін су көпірі орналасқан, бұл кемелерге кедергісіз өтуге мүмкіндік береді. Гестахт шлюзінен (586 шақырым) төмен қарай Эльба толқындарға тәуелді болады, осы бөлігі Унтер-Эльба (Төменгі Эльба) деп аталады. Біраз уақыттан кейін Эльба Гамбургке жетеді. Қалалық мемлекеттің ішінде Унтер-Эльбаның көптеген тармақтары бар, мысалы, Dove Elbe, Gose Elbe, Köhlbrand, Norderelbe (Солтүстік Эльба), Reiherstieg, Süderelbe (Оңтүстік Эльба). Олардың кейбіреулері кемелер үшін бөгеттермен негізгі арнадан бөлінген. 1390 жылы Гозе Эльба (сөзбе-сөз аударғанда "ішінде") сол кездегі Кирхвердер және Нойенгамме аралдарын байланыстыратын бөгет арқылы негізгі арнадан бөлінді. Dove Elbe (сөзбе-сөз "ішінде") 1437/38 жылдары Гаммер Ортта бөгеттелді. Бұл гидротехникалық жұмыстар батқылық жерлерді су басудан қорғау және Гамбург портын сумен жабдықтауды жақсарту үшін жүргізілді. 1962 жылғы Солтүстік теңіздің күшті су тасқынынан кейін Оңтүстік Эльбаның батыс бөлігі бөлініп, Ескі Оңтүстік Эльбаға айналды, ал шығыс Оңтүстік Эльбаның сулары қазір Кёльбрандқа құйылады, ол Кёльбрандбрюке көпірімен (Солтүстік теңізге дейін Эльбадағы соңғы көпір) жалғасқан. Солтүстік Эльба Эльба филармониясының залынан өтеді, содан кейін Гамбург қаласының орталығында орналасқан ескі Эльба туннелінен (Alter Elbtunnel) өтеді. Біраз төмен қарай Унтер-Эльбаның екі негізгі тармағы – Солтүстік Эльба және Кёльбранд Гамбургтың Алтона Альтштадт ауданының оңтүстігінде бірігеді. Екі тармақ біріккеннен кейін Төменгі Эльбадан Жаңа Эльба туннелі (Neuer Elbtunnel) өтеді, бұл Солтүстік теңізге дейін өзенді кесіп өтетін соңғы құрылымдық жол байланысы. Гамбургтегі Мюленбергер көлінің шығанағында 634 шақырымда Солтүстік Эльба мен Оңтүстік Эльба (қазіргі Ескі Оңтүстік Эльбаның кесілген ескі арнасы) қайтадан бірігеді, сондықтан бұл шығанақ Нидер-Эльбаның (Төменгі Эльбаның) басталуы ретінде қарастырылады. Қалалық мемлекеттен шығып, Төменгі Эльба Холштейн және Эльба-Везер үшбұрышы арасында Стаде қаласынан өтіп, содан кейін Куксхавенде Солтүстік теңізіне құяды. Аузына жақын жерде ол Солтүстік теңізіне құяр алдында Брунсбюттельдегі Киль каналына кіреберістен өтеді.

Навигация

Эльба өзені әрқашан коммерциялық кемелер жүзе алатын, Прагаға дейін маңызды сауда байланыстарын қамтамасыз ететін өзен. Өзен каналдармен (Эльба бойлық каналы, Эльба-Хавель каналы, Миттелландканалы) Германияның өнеркәсіптік аймақтарымен және Берлинмен байланысты. Эльба-Любек каналы Эльбаны Балтық теңізімен байланыстырады, сондай-ақ Киль каналы да, оның батыс кіреберісі Эльбаның сағасына жақын орналасқан. Эльба-Везер кеме қатынасы каналы Эльба мен Везерді байланыстырады. Версаль келісім-шарты бойынша Эльбадағы кеме қатынасы Дрезденде орналасқан Эльба халықаралық комиссиясының бақылауына берілді. Комиссияның уставы 1922 жылғы 22 ақпанда Дрезденде қол қойылды. Версаль келісім-шартының 363 және 364-баптарына сәйкес, Чехословакия Гамбургтегі Moldauhafen портының бассейнін жалға алуға құқылы болды. Германиямен жасалған жалға алу шарты 1929 жылғы 14 ақпанда қол қойылды және Ұлыбританияның бақылауында болды, ол 2028 жылы аяқталады. 1993 жылдан бері Чехия Республикасы бұрынғы Чехословакияның құқықтық мәртебесін мұрагерлік етіп алды. Германия бірігуге дейін, Батыс Германиядағы су көлігі Гамбургқа қарай ішкі су жолдарымен жүрудің Германия Демократиялық Республикасы арқылы өтуіне байланысты қиындықтарға тап болды. Бұл байланысты қалпына келтіру үшін Батыс Германияның Миттелландканалы мен Төменгі Эльба арасында Эльба жақтық каналы (Elbe Seitenkanal) салынды. Екі елдің қайта бірігуінен кейін, бастапқы байланыстарды жақсарту және қалпына келтіру жұмыстары басталды: Магдебург су көпірі қазір үлкен баржаларға өзенге енбей-ақ Эльбадан өтуге мүмкіндік береді. Эльбаның су деңгейінің көбінесе төмен болуы Берлинге кеме қатынасына бұрынғыдай кедергі келтірмейді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Адамдар алғаш рет Эльбаның солтүстік өңірінде 200 000 жылдай бұрын, Орта палеолит дәуірінде өмір сүрген.

Тарих

Птолемей Эльба өзенін Германия Магнадағы Альбис (немісшеде "өзен" мағынасында) деп жазды, оның бастауы Асцибург тауларында (Жиңіш таулары), сол жерде неміс вандалдары тұрған. Эльба өзені Еуропа географиясының маңызды бөлігі болып саналады. Римдіктер бұл өзенді Альбис деп білген; алайда, олар империя шекарасын Рейннен Эльбаға жылжытуға бір ғана рет тырысты, бірақ 9 жылы Тейтобург орманындағы шайқаста сәтсіздікке ұшырады, содан кейін олар ешқашан қайтадан тырыспады. Орта ғасырларда Эльба өзені Ұлы Карл империясының (769-814 жылдары франктер патшасы) шығыс шекарасын құрады. Өзеннің кеме жүзе алатын бөліктері Ганза лигасының Орта ғасырдың соңындағы табысына өте маңызды болды және көптеген саудалар оның сулары арқылы жүргізілді. VI ғасырдың басында славян тайпалары (полаб славяндары деп белгілі) Эльба мен Сале өзендерінің шығысындағы аймақтарға қоныстанды (бұл аймақтар 4 ғасырдан бері бос тұрған). 10 ғасырда Оттон әулеті (919-1024 жылдар аралығында үстемдік еткен) осы жерлерді жаулап ала бастады, нәтижесінде 1147 жылғы венд крест жорығымен қоса, германдық үдеріс баяулап дамыды. Эльба Германияның батыс бөлігін шығыс Эльбиядан бөліп тұрды, онда шаруалардың жағдайы және жеке бастық құқық батысқа қарағанда қатаң болды және ұзақ сақталды, ал феодалдар батыстағылардан үлкен жерлерге ие болды. Осылайша, үлкен жер иеліктерінің иелері Шығыс Эльбияның юнкерлері деп аталды. Орта ғасырларда Эльбаның төменгі ағысының солтүстігіндегі Солтүстік Германия аймағы Солтүстік Альбинг деп аталды. 1977 жылы төрт лютеран шіркеуі біріккен кезде, олар Солтүстік Эльбия евангелистік лютеран шіркеуі деген атты таңдады. Эльба өзенімен аталған басқа да әкімшілік бірліктер болды, мысалы Вестфалия Эльба департаменті (1807-1813) және Төменгі Эльба департаменті (1810), сондай-ақ француз департаменті Буш-де-л’Эльба (1811-1814). 1945 жылдың 10 сәуірінде Берлиннің батысында орналасқан неміс 12-ші армиясының генералы Венк американдық және британдық күштердің алға жылжуына қарсы тұру үшін күзеттік міндетін атқарды. Бірақ Батыс майданы шығысқа, ал Шығыс майданы батысқа қарай жылжығанда, екі майданды құрайтын неміс әскерлері бір-біріне қарай шегінді. Нәтижесінде, Венк армиясының артында және Эльба өзенінің шығысындағы аймақ Кеңес армиясынан қашып келе жатқан немістер үшін үлкен босқындар лагеріне айналды. Венк осы босқындарға тамақ пен баспана беруге көп күш жұмсады. Бір күні 12-ші армия күніне ширек миллионнан астам адамды тамақтандырды деп есептелді. 28 сәуір түнінде Венк Фюрстенбергтегі Германияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығына өзінің 12-ші армиясы бүкіл майдан бойымен кері шегінуге мәжбүр болғанын хабарлады. Венктің сөзіне сүйенсек, Буссаның 9-шы армиясынан қолдау күтілмегендіктен Берлинге шабуыл жасау мүмкін емес еді. Оның орнына, 24 сәуірден бастап Венк өзінің әскерін Халб орманына қарай жылжытты, Халб қалтасына еніп, 9-шы армияның қалдықтарымен, Хеллмут Рейманның "Спре армия тобымен" және Потсдам гарнизонымен байланысты. Венк өзінің әскерін, 9-шы армияның қалдықтарын және көптеген бейбіт тұрғындарды Эльбадан АҚШ әскері басып алған аумаққа жеткізді. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталар кезде Германия батыстан одақтас әскерлерінің және шығыстан Кеңес Одағының шабуылына ұшырады. 1945 жылдың 25 сәуірінде бұл екі күш Эльбадағы Торгау қаласының жанында кездесті. Жеңіске жеткен елдер бұл оқиғаны ресми емес түрде Эльба күні деп атады. 1949 жылдан 1990 жылға дейін Эльба Шығыс Германия мен Батыс Германия арасындағы ішкі Германия шекарасының бір бөлігін құрады. 1970 жылдары Кеңес Одағы Адольф Гитлердің күлін оның бастапқы жерлеу орнынан шығарылғаннан кейін Эльбаға шашыратып тастағанын мәлімдеді.