Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкада өсірілген таза тұқымды жарыс жылқысы
American bred Thoroughbred racehorse
Экселлер (12 мамыр 1973 – 7 сәуір 1997) АҚШ-та жарысқан жылқылардың арасындағы ең үздіктердің бірі деп кеңінен есептеледі, тіпті жыл соңындағы чемпионатты ұтпағанмен де. Жарыс жолындағы үлгілі жетістіктеріне және бір жарыста екі АҚШ-тың үш тәжді жеңімпазын жеңген жалғыз жылқы болғанына (және мансабында мұндай жетістікке қол жеткізген екінші жылқыға) қарамастан, Экселлер қазір қайғылы өлімімен және оның нәтижесінде пайда болған жылқыны құтқару қозғалысымен көбірек есте қалады.
Exceller (May 12, 1973 – April 7, 1997) is widely considered one of the best horses to race in the United States not to win a year end championship. Despite his exemplary achievements as a racehorse, and his unique accomplishment in being the only horse to ever defeat two U. S. Triple Crown winners in the same race (and only the second ever to do so in his career), Exceller is now remembered more for the tragic manner of his death and the horse rescue movement it helped inspire.
Өмірбаян
Экселлер 1973 жылдың 12 мамырында Кентуккиде туған. Оны Чарльз В. Энгельхардтың әйелі өсірген, ал бір жасар тай ретінде Нельсон Бункер Хантқа шамамен 27 000 долларға сатылды. Ханттың кеңесшілері Еуропа чемпионы, ұзаққа соққан жүгіруші Vaguely Noble-дың ұлы, ұзын және тік есікшелері бар Экселлердің Еуропа жарыстарына көбірек сай келетінін есептеп, оны Францияға жіберді.
Exceller was foaled on May 12, 1973 in Kentucky. Bred by Mrs. Charles W. Engelhard, he was sold as a yearling for approximately $27,000 to Nelson Bunker Hunt. Hunt's advisors figured that a son of European champion stayer Vaguely Noble with long and upright pasterns, would be better suited to European racing and sent him to France.
Еуропалық жарыстар мансабы
Франсуа Дюпренің бұрынғы жаттықтырушысы Франсуа Матемен, содан кейін Морис Зилбермен жаттықтырылған Экселлер екі жасында көп жарысқа қатыспады, бірақ үш жасында қашықтықтар ұзарған сайын өркендеді. Оның тұтқындары "Эмпери" мен "Ютх" француз және ағылшын дербилерін ұтып алғанда, Экселлер қиын "При Роял Оук" (1 7/8 миль) және 1-топты "Гран-при де Пари" жарыстарында жеңіске жетті. Төрт жасында Англияға жіберілген ол Король Георг VI және Королева Елизавета жүлдесінде The Minstrel мен Orange Bay-ден жарты ұзындыққа қалып қойды, бірақ Коронация кубогын жеңіп алды. Торонтодағы Вудбайн жарыс жолына жіберілген Экселлер Канада халықаралық жарысында жеңіске жетті.
Trained at first by François Mathet, who had been the trainer for François Dupré, and later by Maurice Zilber, Exceller didn't accomplish much racing as a two year old but blossomed as the distances got longer during his three year old season. While stablemates Empery and Youth were taking down the French and English Derbys, Exceller won in the grueling Prix Royal Oak (run at 1 7/8 mile) and the Group 1 Grand Prix de Paris. Shipped to England at age four, he wound up a half length behind The Minstrel and Orange Bay in the King George VI and Queen Elizabeth Stakes and won the Coronation Cup. Sent to Woodbine Racetrack in Toronto, Canada, Exceller won the Canadian International.
Американдық жарыс мансабы
1977 жылдың ортасында Экселлер Калифорнияға жеткізіліп, Чарли Уитингхэмнің қамқорлығына берілді. Басында Уитингхэмге ат қатаяқтап, шаршаған күйде келді, сондықтан одан үміті күшті болмады. Алайда, қысқа демалыстан соң және Уитингхэмнің тәжірибесінің арқасында Экселлер тез арада Америкадағы ең үздік аттармен бәсекелесіп, жеңіске жете бастады. 1978 жылы бес жасында Экселлер жарыс жолындағы ең сәтті маусымын өткізді, 10 жүгірістің 7-сінде жеңіске жетті. Барлық жүгірістер жоғары деңгейде, әртүрлі жабындарда – топырақ пен шөпте өтті. Голливудтың Алтын Кубогын, Голливуд Шақырулы Турф Хадикабын, Сан-Хуан Капистрано Хадикабын, Сансет Хадикабын және Оук Три Шақырулы Ставкасын жеңгеннен кейін Экселлер үшін маңызды сәт келді. Билл Шумейкердің басқаруымен ол 22 ұзындықтан қалып, Жокейлер Клубының Алтын Кубогында үш таж жеңімпаздары Сиэтл Слю мен Аффирмедті жеңді. Аффирмедтің жабдығы сынып, ол жарыстан шығып қалды, ал Сиэтл Слю жетекшілікте тым жоғары қарқынмен жүгірді, бірақ Экселлер Белмонт Паркінің лайлы жолынан өтіп, мұрындықпен жеңіске жетті. Экселлер алты жасында да жарысқа қатысып, кейбір орындарға ие болды, бірақ бұрынғыдай емес еді. Жалпы есепте ол 33 жүгірістің 15-інде жеңіске жетті, оның ішінде 13 ставкалық жүгірісте, Франция, Англия, Канада және АҚШ-та тағы 11 жүгірісте топ жапты және 1,654,003 доллар табыс тапты. Ол және Нұр тарихында АҚШ-тың үш таж жеңімпаздарын жеңген жалғыз аттар, ал Экселлер бұл жетістікті бір жарыста көрсеткен жалғыз ат. Көптеген жарыс жазушылары Gallant Man және Lure аттарымен қатар, ол АҚШ-та жарысқан ең жақсы ат болуы мүмкін, бірақ жыл соңындағы чемпионатта жеңіске жете алмады деген пікірде. Экселлер, көптеген еуропалық аттар сияқты, жарыстың басында "жасырынып", топтың ішінде жүрді. Жарыстың соңғы кезеңінде ол күшті жылдамдықпен асығып, жетекшілерді соңынан қуып жете алды. Оның соңғы ширек мильдік уақыты ерекше, өйткені ол осы қашықтықты әдетте 25 секундтан кем уақытта жүгіріп өтетін. Голливудтың Алтын Кубогы мен Оук Три Шақырулы жүгірісінің соңындағы 23 2/5 секундтық көрсеткіштері өте жылдам, себебі мұндай жарыста 23 секунд – жылдам бірінші ширек деп есептеледі.
In the middle of 1977, Exceller was shipped to California and placed in the care of Charlie Whittingham. At first, Whittingham didn't have high expectations for a horse who walked stiffly on arrival and seemed the worse for wear. However, a little time off and some of Whittingham's expertise soon had Exceller competing and winning against some of the best horses in America. As a five year old in 1978, Exceller had his best season on the racecourse, winning 7 of 10 starts, all in top company, on both dirt and turf racetracks. After claiming the Hollywood Gold Cup, Hollywood Invitational Turf Handicap, San Juan Capistrano Handicap, Sunset Handicap, and Oak Tree Invitational Stakes, Exceller had his crowning moment. With Bill Shoemaker in the saddle, he came from 22 lengths back to beat Triple Crown winners Seattle Slew and Affirmed in the Jockey Club Gold Cup. Affirmed's saddle had slipped, effectively taking him out of the race, and Seattle Slew had hung up almost suicidal fractions on the lead, but Exceller still powered through the Belmont Park mud to win by a nose. Exceller came back again at age six and managed some placings, but was not quite the same horse. In sum, he had won 15 of 33 starts, including 13 stakes races, and placed in 11 more in France, England, Canada, and the United States and had earned $1,654,003. He and Noor were the only horses in history to defeat two U. S. Triple Crown winners, and Exceller was the only one to pull off this feat in a single race. Most racing writers agree that, along with Gallant Man and Lure, he may have been the best horse to race in the United States and not win a year end championship. Exceller ran best, like many European horses, "covered up"—deep in the pack early. In the late stages of the race he produced a powerful burst of speed and caught the leaders in the stretch. His final quarter mile times are notable because he regularly sprinted this distance in under 25 seconds. His fractions of 23 2/5 seconds at the end of the Hollywood Gold Cup and Oak Tree Invitational is very fast, as 23 seconds is considered a quick first quarter in such a race.
Асыл тұқымды мансап
Экселлер 1980 жылы көбейту маусымында Лексингтон, Кентуккидегі Гейнсвей фермасында тұқымдық айғыр ретінде қызметке орналастырылды. Ол әкесі Вагули Нобльмен және классикалық жүлдегер, чемпион әрі тұтқын Жастармен бірге шағын айғыр қорасын бөлісті. 1986 жылы (немесе одан ертерек) оның тұқымдық ақысы 50 000 доллар болды, бұл сол кезде Гейнсвейдегі екінші ең жоғары баға еді. Бірақ уақыт өте келе, Экселлердің жетекші тұқымдық айғыр бола алмайтыны анық болды. 1991 жылы оның тұқымдық ақысы 2 500 долларға дейін түсті.
Exceller was syndicated and retired to stud at Gainesway Farm in Lexington, Kentucky for the 1980 breeding season. He shared a small stallion barn with his sire Vaguely Noble and classic winning champion stablemate, Youth. In 1986 (and probably before), he stood for a $50,000 stud fee, the second highest listed fee at Gainesway at the time. As time went on, however, it became obvious that Exceller was never going to be a leading sire. By 1991, his stud fee had plummeted to $2,500.
Өлім
1991 жылы синдикатты Швециядан келген шаруа сатып алды және Exceller Атлант мұхиты арқылы қайта жеткізілді. Ол бірнеше тұқымды өрбіткен, бірақ содан кейін оған түсіндіріле алмайтын инфекция диагнозы қойылды, ол бірнеше жылға оны тұқымдау қызметінен шеттетуге мәжбүр етті. Exceller-дің иесі банкрот болғанда, жылқыны шағын шаруашылыққа көшірді, онда ол бір жыл тұрды, содан кейін иесі Гете Эстлунд оны өлтіруге бұйырды. 1997 жылдың 7 сәуірінде оны қасапханаға алып барып, еті үшін өлтірді. Оған күтім жасаған әйелдің және Скандинавиялық жарыс бюросының мәлімдемесіне сәйкес, оны ауру немесе жарақаттандырғандықтан емес, банкрот болған иесі Гете Эстлундқа қаржылық жауапкершілік тудырғандықтан жойды.
In 1991, the syndicate was bought out by a breeder from Sweden and Exceller was shipped back across the Atlantic Ocean. He sired a few crops of foals, then was diagnosed with a mysterious infection that forced his removal from stud service for several years. When Exceller's owner went bankrupt, the horse was moved to a small farm where he remained for a year before owner Göte Östlund ordered him killed. He was taken to a slaughterhouse and killed for meat on April 7, 1997. According to the woman who tended him and whose duty it became to kill him and the Scandinavian Racing Bureau, he wasn't destroyed due to illness or injury, but because he became a liability to his bankrupt owner Göte Östlund.
Мұра
Экселлер АҚШ-та 16 тоқты қалдырды, оның ішінде 19 жүлделі және 40 жарысқа қатысқан аттар болды, бірақ ешқайсысы оның сапасына жете алмады. Оның ең танымал аттары Slew's Exceller және Squan Song болып табылады. Экселлер 1999 жылы Ұлттық жарыс мұражайы мен Даңқ залына енгізілді. Мұражай сайтында оның өлімі туралы мәлімет бар болғанымен, мұражайдағы тақтада ол 1997 жылы қайтыс болғаны ғана көрсетілген. Оның тағдыры, американдық жарыс аттары үшін ерекше жағдай, жарыс карьерасын аяқтағаннан кейін жылқыларға тиісті күтім жасау туралы пікірталас тудырды. Бүгінде The Exceller Fund, ReRun, The Communication Alliance to Network Thoroughbred Ex Racehorses (CANTER) және Old Friends сияқты көптеген қоғамдық ұйымдар Экселлердің тарихынан шабыт алып, бұрынғы жарыс аттарын сатып алып, жаңа мамандықтарға оқытумен айналысады. Егер ол АҚШ-та болғанда, Кентукки жылқы паркінің Чемпиондар залында оған лайықты орын берілуі мүмкін еді, дәл сол сияқты зейнеткерлікке шыққан таза тұқымды чемпион Сигардың асыл тұқымдыда сүектенуге қабілетсіз екені анықталғаннан кейін болғандай. Немесе иесі оны Нью-Джерси штатының Шрусбери қаласындағы Толыққанды зейнеткерлік қорына тапсыруға болар еді, ол әлемдегі ең ірі және беделді жылқы құтқару ұйымы. Экселлер сияқты, Кентукки Дербиінің жеңімпазы Фердинанд та 2002 жылы Жапониядағы сою орталығында аяқ тапты. Blood Horse журналының 20 ғасырдағы АҚШ-тың 100 үздік таза қанды чемпиондарының тізімінде Экселлер 96-шы орынды иеленді.
Exceller left behind 16 crops of foals in the United States, including 19 stakes winners and 40 stakes horses, none of them of his quality. His runners were headed by the fillies Slew's Exceller and Squan Song. Exceller was elected to the National Museum of Racing and Hall of Fame in 1999. Although the museum's website mentions the manner of his death, his plaque in the museum does not, stating only that he died in 1997. His fate, essentially unheard of for an American stallion of his racing class, generated debate over the proper treatment of race horses after their careers on the track were over. Today, a number of grassroots organizations, such as The Exceller Fund, ReRun, The Communication Alliance to Network Thoroughbred Ex Racehorses (CANTER), and Old Friends, among others, take inspiration from Exceller's story as they work to purchase and retrain former racehorses for new careers. In addition, had the horse been in the United States, he may well have been given a proper home at the Kentucky Horse Park's Hall of Champions in Lexington as was done after the retired champion thoroughbred Cigar was found to be infertile at stud. Or, the owner might have been able to have handed him over to the Thoroughbred Retirement Foundation in Shrewsbury, New Jersey, the world's largest and most respected organization devoted to equine rescue. Like Exceller, Kentucky Derby winner Ferdinand ended up in a slaughterhouse in Japan in 2002. In the Blood Horse magazine ranking of the top 100 U. S. thoroughbred champions of the 20th century, Exceller was ranked #96.