Кіріспе
Венгр-американдық биофизик Георг фон Бекеси (Békésy György, 3 маусым 1899 – 13 маусым 1972) – венгр-американдық биофизик. Ол стробоскопиялық фотосуреттеу және күміс қабыршақтарын маркер ретінде пайдалану арқылы дыбыс стимуляцияланғанда базилярлық мембрананың беттік толқын сияқты қозғалатынын анықтады. Кохлея мен базилярлық мембрананың құрылысының есесінен, дыбыстың әртүрлі жиіліктері толқындардың ең жоғары амплитудасын кохлеяның спираль бойындағы базилярлық мембрананың әртүрлі бөліктерінде тудырады.
Georg von Békésy (Békésy György, ; 3 June 1899 – 13 June 1972) was a Hungarian American biophysicist. By using strobe photography and silver flakes as a marker, he was able to observe that the basilar membrane moves like a surface wave when stimulated by sound. Because of the structure of the cochlea and the basilar membrane, different frequencies of sound cause the maximum amplitudes of the waves to occur at different places on the basilar membrane along the coil of the cochlea.
Өмірбаян
Бейкеси 1899 жылғы 3 маусымда Венгрияның Будапешт қаласында дүниеге келді. Ол үш баланың ағасы болды (Дьердь 1899, Лола 1901 және Миклош 1903), оның әкесі – экономикалық дипломат Сандор Бейкеси (1860–1923), анасы – Паула Мазали. Бейкесилер бастапқыда Реформат дінін ұстанған, бірақ кейін Католик дініне ауысты. Оның анасы Паула Мазали (1877–1974) Саголицада (қазіргі Чадявица, Хорватия) туған. Оның анасының әкесі Печ қаласынан шыққан. Әкесі Коложварда (қазіргі Клуж-Напока, Румыния) дүниеге келген. Бейкеси Будапешт, Мюнхен және Цюрих қалаларында білім алған. Берн қаласында химияны оқып, 1926 жылы Будапешт университетінде «Молекулалық салмақты анықтаудың жылдам әдісі» тақырыбында физика ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Содан кейін бір жыл инженерлік фирмада жұмыс істеді. 1928 жылы ішкі құлақтың дірілдеу үлгісі туралы алғашқы мақаласын жариялады. Роберт Бараньи оған Уппсала университетінде қызметке шақырды, бірақ ол суық шведтік қыстарын ескере келе ұсыныстан бас тартты. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде Бейкеси Венгрия почтасында (1923–1946 жылдар) жұмыс істеді, онда телекоммуникация сигналдарының сапасы бойынша зерттеулер жүргізді. Осы зерттеулер оның құлақтың жұмыс істеу принципіне қызығушылық тануына әкелді. 1946 жылы ол осы зерттеу бағытын Швециядағы Каролинска институтында жалғастыру үшін Венгриядан кетті. 1947 жылы АҚШ-қа көшіп, 1966 жылға дейін Гарвард университетінде жұмыс істеді. 1962 жылы ол неміс ғылым академиясының Леопольдина академиясының мүшесі болып сайланды. 1965 жылы зертханасы өртенгеннен кейін, оны Гавайи штатының Гонолулу қаласындағы сезім мүшелерін зерттеу зертханасын басқаруға шақырды. 1966 жылы Гавайи университетінде профессор болып жұмыс істеді және Гонолулуда қайтыс болды. Ол Азия өнері саласындағы белгілі сарапшы болды. Ол Швециядағы Нобель қорына үлкен коллекциясын сыйға берді. Оның інісі, доктор Миклош Бейкеси (1903–1980) Венгрияда қалды және атақты агробиолог атанды, сонымен қатар Коссут сыйлығымен марапатталды.
Зерттеу
Бейкеси дыбыс жиіліктерінің ішкі құлақта қалай тіркелетінін түсінуге ең маңызды үлес қосты. Ол адам денесінен алынған ішкі құлақтың кохлеясын жартылай сақтап, бөліп зерттеу әдісін жасады. Стробоскопиялық фотосуреттеу және күміс ұнтағын маркер ретінде пайдалану арқылы ол дыбыспен стимуляцияланғанда базилярлық мембрананың беттік толқын сияқты қозғалатынын анықтады. Кохлея мен базилярлық мембрананың құрылысының есесінен, дыбыстың әртүрлі жиіліктері толқындардың ең жоғары амплитудасын кохлеяның спираль бойындағы базилярлық мембрананың әртүрлі жерлерінде тудырады. Жоғары жиіліктер кохлея табанында күшті тербеліс туғызады, ал төмен жиіліктер – кохлея ұшында. Бейкеси осы байқаулардың негізінде, базилярлық мембрананың әртүрлі бөліктерін стимуляциялау арқылы әртүрлі дыбыс толқындарының жиіліктері кохлеядан миға баратын әртүрлі жүйке талшықтарын қозғатады деген қорытындыға келді. Ол әрбір сезімдік жасушаның (шаш жасушасы) кохлея бойындағы орналасуына байланысты, дыбыстың нақты бір жиілігіне (тонотопия деп аталады) ең жоғары сезімталдықпен жауап беретінін болжады. Кейін Бейкеси сүтқоректілердің кохлеясындағы базилярлық мембрананың жиілік дисперсиясы тұжырымын растаған кохлеяның механикалық моделін жасады, сондай-ақ жануарлық препараттарды тірідей күйде ұстау қиындықтарына және есту зерттеулеріндегі Фурье талдауының қате түсіндірілуіне сілтеме жасады.