Кіріспе

Ида Тарбеллдің кітабы (1904)

«The History of the Standard Oil Company» – 1904 жылы журналист Ида Тарбелл жазған кітап. Бұл – сол кезде мұнай магнаты Джон Д. Рокфеллер басқарған, Америка тарихындағы ең бай адам болған Standard Oil компаниясы туралы ашық әңгіме. Алғашында он тоғыз бөлімнен тұратын серия ретінде McClure журналында жарияланған бұл кітап, зерттеуші журналистиканың (мукракинг) көрнекті үлгісі болып табылады және көптеген журналистерге трасттар – XIX ғасырда күшті монополияға қарсы заңдардың болмауы салдарынан түрлі салаларда монополия құруға тырысқан ірі бизнес туралы жазуға түрткі болды. «The History of the Standard Oil Company» кітабы Standard Oil компаниясының тарауына ықпал еткендігі айтылады. 1911 жылы АҚШ Жоғарғы Соты компанияның Шерман монополияға қарсы заңын бұзғанын анықтады. Нәтижесінде компания 34 «кішкентай Standard» компаниясына бөлінді. Тараудан кейін Рокфеллердің акцияларының құны жаңа компаниялардың қор биржасындағы сәтті дамуының арқасында өсті. Алғашқы кітап екі томдық қатты мұқабамен шығарылды. Кейін қысқартылған нұсқасы жарық көрді.

Контекст

"Стандарт Ойл Компаниінің тарихы" кітабының шығуына Ида Тарбеллдің бала кезіндегі әсерлері зор ықпал етті. Оның әкесі, Франклин Тарбелл, Standard Oil компаниясында жұмыс істеді және Ида "қоғамды қамқан жек көру, күдік және қорқыныш" деп атаған жағдайды бастан өткерді. Джон Д. Рокфеллер мен оның серіктестерінің схемалары мен көлденең интеграциясының тікелей куәсі болған Тарбелл, қызығушылық пен наразылық сезімі күшейе бастағанда, "Стандарт Ойл Компаниінің тарихы" кітабының негізін қалауға ерте кірісті. Білімінен кейін және жазу тәжірибесін жинақтау үшін Тарбелл МакКлюр журналында жұмыс істей бастады, онда ол тарихи тұлғалар туралы бірнеше сәтті сериялар жазды. Осы бастапқы жетістіктен кейін оның назары Джон Д. Рокфеллерге ауысты. Ол Рокфеллердің әріптестерінің бірі болған Генри Х. Роджерспен, сондай-ақ Standard Oil компаниясының ішкі жұмысына жақын, тіпті негізін қалаушылардың бірі Франк Барстоу сияқты адамдармен сұхбаттасудан бастады. Нәтижеде Тарбелл Standard Oil компаниясының теміржол бағаларын манипуляциялап, өзінің бәсекелестерін құлатқанын дәлелдейтін маңызды дәлелдерді тапты.

Реакциялар мен мұра

МакКлюр журналында жарияланған Тарбеллдің Standard Oil тақырыбындағы 19 бөлімдік зерттеуінің нәтижесінде кең жұртшылықтың наразылығы туды, бұл 1911 жылы Standard Oil компаниясының таратылуына ықпал етті. Бірнеше журналдар мен газеттердің рецензиялары «Standard Oil компаниясының тарихы» еңбегін оның жеккөрушілікке қарамастан сабырлылығы, фактілерге назар аударуы және ашкөздіктің табысқа ұмтылған бизнесмендерге тигізетін әсерін ашық көрсетуі үшін мақтады. 1904 жылғы The New York Times газетінің редакциялық шолуында Тарбеллдің жұмысындағы дипломатиялық тәсілдері айтылды – ол Джон Д. Рокфеллердің жетістіктерін құрметтегенімен, Standard Oil компаниясының әділетсіз және заңдылығы күмәнді бизнес стратегияларын сынға алды. Экономикалық журналдағы бір рецензия Тарбеллдің жұмысының маңыздылығына тоқталып, «Мисс Тарбеллдің керемет жетістігі туралы гипербола шегіне жақындамай жазу қиын. Ол фактілерге өте мұқият, ой-пікірлерінде салмақты, сондықтан өнеркәсіп тарихының биік белесіне жеткендей көрінеді» деді. Standard Oil компаниясы таратылғаннан кейін жиынтық құны артқанымен, Тарбелл аморальды және заңсыз деп сипаттаған бизнес әрекеттерінің ашыққа шығуы баспасөздің күшінің айқын символына айналды. Осылайша, «Standard Oil компаниясының тарихы» қазіргі заманғы тергеу журналистикасының үлгісі ретінде зор маңызға ие. Стив Вайнберг 2008 жылы жарық көрген «Трастқа қарсы күрес: Ида Тарбелл мен Джон Д. Рокфеллердің эпикалық шайқасы» атты кітабында Standard Oil ісінің ашылуын «барлық уақыттағы ең ұлы тергеу журналистикасының туындысы» деп атады. 2010 жылғы бағанасында либертариандық консервативті экономист Томас Соуэлл Тарбеллді кітабына қандай деректерді қосу керектігін таңдап алғаны үшін сынады: «Ида Тарбеллдің кітабынан тыс қалған маңызды фактілердің бірі – Рокфеллердің мұнай өнеркәсібіндегі жақсартулары мұнай бағасын бұрынғыдан едәуір төмендетті. [ ] Егер мұнайды өндірудің, өңдеудің және тасымалдаудың ескі және қымбат әдістері сақталғанда, халыққа жақсы болар ма еді?»