Кіріспе
АҚШ-тағы мұнай өнеркәсібінің тарихы 19 ғасырдың басына дейін жетеді, бірақ ежелгі қоғамдардың көптегені сияқты, жергілікті халықтар да ерте заманнан бері мұнайдың жер бетіне шығуын пайдаланған; мұндай шығу орындары өнеркәсіптің алғашқы жаңалықтарынан бастап қазіргі кезге дейін дамуын көрсетеді. 1859 жылы Пенсильвания штатындағы Оил-Крик аймағында мұнайдың табылуынан кейін мұнай өндірісі маңызды салаға айналды. 19 және 20 ғасырлардың көп бөлігінде АҚШ әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші ел болды. АҚШ 2018 жылы әлемдегі ең ірі мұнай өндіруші ел атағын қайта иеленді және 2022 жылға дейін осы мәртебені жыл сайын сақтап келеді.
The history of the petroleum industry in the United States goes back to the early 19th century, although the indigenous peoples, like many ancient societies, have used petroleum seeps since prehistoric times; where found, these seeps signaled the growth of the industry from the earliest discoveries to the more recent. Petroleum became a major industry following the oil discovery at Oil Creek, Pennsylvania, in 1859. For much of the 19th and 20th centuries, the US was the largest oil producing country in the world. US regained the position of the largest oil producing country in the world in 2018 and has it kept every year since as of 2022.
Дрейк құдығы, Титусвилл, Пенсильвания
1859 жылдың 27 тамызында Джордж Бисселл мен Эдвин Л. Дрейк Титусвилл қаласының жанындағы Оил-Крик аймағында мұнай өндіру үшін арнайы бұрғыланған құдыққа бұрғылау қондырғысын алғаш рет табысты қолданды. Дрейк серіктестеріне Йель университетінің химия профессоры Бенджамин Силлиман (1779-1864) көмектесті. Ол мұнайдың үлгісін зерттеп, оны шамдар үшін керосин сияқты пайдалы заттарға айыруға болатынын хабарлады. Дрейк құдығы көбінесе алғашқы "коммерциялық мұнай құдығы" деп аталады. Дрейк құдығына дейін АҚШ-та мұнай өндіретін құдықтар тұзды су алу үшін бұрғыланған, ал мұнай мен газ тек қосымша өнім ретінде алынған. Тарихшылар Дрейк құдығының маңыздылығы мұнай өндіруге арналған алғашқы құдық болуында емес, мұнайды бұрғылау, тазарту және сату саласына алғашқы үлкен инвестиция толқынын тартуында екенін айтады: "Дрейк құдығының маңыздылығы – ол дереу қосымша бұрғылауға себеп болды, соның арқасында ірі кәсіпорындарды қолдауға жеткілікті мөлшерде мұнай қамтамасыз етілді."
"The importance of the Drake well was in the fact that it caused prompt additional drilling, thus establishing a supply of petroleum in sufficient quantity to support business enterprises of magnitude.
Аппалақтар алабы
Дрейк ұңғымасының табысы аппалачи тауларының батысындағы басқа да жерлерде мұнайды бұрғылауға жылдам әкелді, онда мұнай жер бетіне шығып тұрды немесе тұз іздеушілер бұрын мұнайды тұз ұңғымаларын ластаған кезде тапқан болатын. Америка Азамат соғысы кезінде мұнай өндіретін аймақ Батыс Пенсильванияның көп бөлігін, Нью-Йорк штатының батысын, сондай-ақ Огайо, Кентукки және Вирджинияның (қазіргі Батыс Вирджиния) батыс бөлігін қамтыды, Огайо өзенінің бойымен таралып кетті. Аппалачи бассейні 1904 жылға дейін АҚШ-тағы мұнай өндіруші ең ірі аймақ болып қала берді. Нью-Йорктегі алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасы 1865 жылы бұрғыланды. Нью-Йорк (және Солтүстік-Батыс Пенсильвания) штатындағы шикі мұнайда парафин мөлшері өте жоғары. 19 ғасырда мұнайдың басты өнімі керосин болды, ол АҚШ-та жарық беру үшін кит майының орнын тез басты. Бастапқыда кит майымен сауда жасаған, ол жарық беруге кеңінен қолданылды, Чарльз Пратт (1830–1891), Массачусетс штатынан АҚШ-тағы табиғи мұнай өнеркәсібінің алғашқы дамушыларының бірі болды. Ол Бруклиндегі Гринпойнт ауданында «Астрал Мұнай Жұмысының» негізін қалады. Пратттың өнімінен кейін «Тибеттің қасиетті шамдары Астрал майымен жағылады» деген ұран пайда болды. Ол өзінің шәкірті Генри Х. Роджерспен бірлесіп 1867 жылы «Чарльз Пратт және Компаниясын» құрды. Екі компания да 1874 жылы Джон Д. Рокфеллердің «Standard Oil» компаниясының құрамына кірді.
Шығыс Техас
Төменгі 48 штаттағы ең ірі мұнай кені – Шығыс Техас мұнай кені 1930 жылға дейін ашылмаған еді. Осы жылы тәуекелші Columbus Marion Joiner (көбінесе "Әке" Joiner деп аталады) Техас штатының Раск округінде Daisy Bradford No. 3 құдығын бұрғылағанда оны тапты.
Солтүстік Луизиана
1906 жылы Луизиана штатының солтүстігіндегі Каддо ауданындағы Каддо Пайн аралы мұнай кені ашылды, содан кейін жалға алу және бұрғылау жұмыстары қарқынды жүргізілді. 1908 жылы Каддо Пайн аралынан Луизиана штатының Шревпорт қаласына газ тасымалдау үшін алғашқы табиғи газ құбыры салынды. Бұл табиғи газды коммерциялық тұрғыда пайдаланудың алғашқы мысалдарының бірі болды, ол көбінесе мұнай өндірісінің қосалқы өнімі ретінде қарастырылып, ұңғыма орнында "жағылып" немесе өртеліп тасталды. Каддо Пайн аралындағы басқа да жаңалықтардың бірі – 1910 жылы Каддо көлінде салынған алғашқы су үсті мұнай платформасы. Сол жылы Каддо Пайн аралы мұнай кенінен Луизиана штатының Standard Oil Company компаниясы Батон-Руж қаласында салған және басқаратын мұнай өңдеу зауытына ірі мұнай құбыры салынды. Мұнай өңдеу зауыты бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Солтүстік Луизианадағы ерте мұнай кендерінің ішінде: "Булл Байу" кені, Ред Ривер ауданы, Луизиана (1913), "Монро Газ" кені, Оуачита ауданы, Луизиана (1916), "Гомер" кені, Клейборн ауданы, Луизиана (1919) және "Хейнесвилл" кені, Клейборн ауданы, Луизиана (1921) бар.
Калифорния
Туа тұрған американдықтар оңтүстік Калифорниядағы шайыр ағып шығу орындарын мыңдаған жылдар бойы білген және каноэларын су өткізбеу үшін шайырды қолданған. Испан қоныс аударушылары да шайыр ағып шығу орындарын білген, мысалы, қазіргі Лос-Анджелестегі Ранчо Ла Бреа (испан тілінде – Шайыр ранчосы) сияқты, онда дін қызметкерлері Лос-Анджелес және Сан-Габриэль миссияларының шатырларын су өткізбеу үшін шайыр алған. Оңтүстік Калифорнияда көптеген белгілі ағып шығу орындары болғанына қарамастан, Калифорниядағы алғашқы коммерциялық мұнай ұңғымасы 1865 жылы Калифорнияның солтүстігіндегі Гумбольдт округінде бұрғыланған. 1860 жылдары Вентура округінің Вентура бассейнінде және Лос-Анджелес округінің солтүстік-шығысында шайыр ағып шығу орындарының астындағы мұнай кен орындарын пайдалануға бірнеше әрекеттер жасалды. Алғашқы әрекеттер күрделі геологиялық құрылымдардың салдарынан сәтсіз аяқталды және, ең бастысы, сол кездегі тазарту технологиялары Калифорния шикі мұнайынан жоғары сапалы керосин өндіре алмады, себебі ол химиялық құрамы жағынан Пенсильвания шикі мұнайынан ерекшеленді. Алғашқы жылдары Калифорния шикі мұнайының көп бөлігі аз пайдалы май отыны мен асфальтқа айналдырылды. Лос-Анджелес бассейнінде мұнай өндіру 1880 жылы Бреа Олинда мұнай алаңының ашылуымен басталды және 1893 жылы Лос-Анджелес қалалық мұнай алаңының, 1900 жылы Беверли-Хиллс мұнай алаңының, 1902 жылы Солт-Лейк мұнай алаңының және тағы да басқаларының дамуымен жалғасты. 1921 жылы Лонг-Бич мұнай алаңының табылуы, ол сол кезде гектарға шаққандағы өндіріс бойынша әлемдегі ең байы болып шықты, Лос-Анджелес бассейнінің әлемдік мұнай өндіруші ретіндегі маңыздылығын арттырды. Бұл 1932 жылы Уилмингтон мұнай алаңының ашылуымен және Лос-Анджелес портының мұнайды теңіз арқылы тасымалдау құралы ретінде дамуымен одан әрі артты. Санта-Барбара округінде мұнай өндіру 1890 жылдары Саммерленд мұнай алаңының дамуымен басталды, ол әлемдегі алғашқы теңіздегі мұнай ұңғымаларын қамтыды. Оркутт және Ломпок кен орындарының табылуымен солтүстік Санта-Барбара округі аймақтық өндіріс орталығына айналды; Оркутт сияқты қалалар өмірлерінің бастауын тез өсіп келе жатқан өнеркәсіпке қарызды. Алайда, Алясканың шалғайдағы Солтүстік жағалауында үлкен кен орындары табыларша, өндіріс салыстырмалы түрде аз болды. Солтүстік жағалаудағы мұнайдың ағып шығуы көп жылдар бойы белгілі болды, ал 1923 жылы федералды үкімет АҚШ Әскери-теңіз мұнай қоры №4 құру арқылы ағып шығу орындарының астындағы болжамды мұнай кен орындарын қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыс және 1950 жылдары қорықта барлау бұрғылау жұмыстары жүргізілді, бірақ шалғай орналасқан жері 1960 жылға дейін қарқынды барлауға кедерілді. 1968 жылы өндірілген мұнай көлемі бойынша АҚШ-тағы ең ірі мұнай алаңы Прудхо Бэй мұнай алаңы табылды. Өндіріс 1977 жылы Транс-Аляска құбыр желісі аяқталғаннан кейін басталды. 2005 жылға дейін алаң мұнай өндірді (күніне орташа есеппен 1,5 миллион баррель), және оның экономикалық тұрғыдан қалпына келтіруге болатын қоры бар деп бағаланады.
Бруклин, Нью-Йорк
1800 жылдардың соңында Бруклиндегі Гринпойнт аймағында бірнеше мұнай өңдеу зауыттары жинақталды, бұл 1867 жылы құрылған Astral Oil Works зауытынан бастау алды. 1970 жылдары Гринпойнт мұнай төгілуі табылды, ол АҚШ тарихындағы ең үлкен төгілу оқиғаларының біріне жатты.
Мексика шығанағының жағалауы
Капитан Энтони Фрэнсис Лукас, тәжірибелі кен инженері және тұз бұрғылаушы, Спинделтоп төбесінде мұнай табу үшін құдық бұрғылады. 1901 жылдың 10 қаңтарында таңертең Техас штатының Бомонт қаласынан оңтүстікке қарай орналасқан кішкентай төбешік сілкіне бастады, ал айналма үстелге саз көпіршіктеп, шашырады. Жер астынан төмен қысылған үн естіліп, содан кейін, 6 тонналық 100 мм диаметрлі құбырды шұңқырдың үстіне лақтырып, тәж блогын құлатып, Лукас гейзері күшпен ашылып, Спинделтоп мұнай кен орны дүниеге келді. Спинделтоп қарқынды бұрғылаудың орталығына айналды; кен орнынан мұнай өндірісі 1902 жылы ең жоғары деңгейге жетті, бірақ 1905 жылға қарай өндіріс ең жоғары көрсеткіштен 90%-ға төмендеді. Спинделтоп төбесі мұнай жиналған жер асты тұз күмбезінің беткі көрінісі болып шықты. Спинделтоп гейзері Техас пен Луизианадағы Мексика шығанағының жағалауында мұнайды іздеуді бастады, бұл аймақ бұрын мұнайшылар тарапынан елеусіз қалған еді. Басқа тұз күмбездері жылдам бұрғыланды, нәтижесінде Саур көлінде (1902), Батсонда (1904) және Хамблде (1905) жаңа орындар табылды. Standard Oil компаниясы Спинделтоп мұнай алаңының экономикалық әлеуетін толық бағалай алмады, соның салдарынан басқаларға үлкен мүмкіндік туды; Спинделтоп мұнай гиганттары Texaco және Gulf Oil-дың туған жеріне айналды. 1899 жылы Standard Oil Аппалачи бассейні мен Лима-Индиана аймағындағы ескі мұнай аймақтарындағы мұнай өндірісінің 85%-дан астамын бақыласа да, ол жаңа Мексика шығанағының жағалауындағы мұнай өндірісінің 10%-дан астамын ешқашан бақылаған емес.
Федералды бағаны реттеу
1938 жылғы «Табиғи газ туралы» заңға сәйкес, федералды үкімет мемлекетаралық саудада табиғи газ бағасын реттеуге кірісті. Федералдық Энергетикалық Регуляторлық Комиссияға (ФЭРК) мемлекетаралық газ бағасын «әділ және орынды» деңгейде белгілеу міндеті жүктелді. ФЭРК бастапқыда газды коммуналдық шаруашылықтар мен өнеркәсіпке құбырлар арқылы сату бағасын ғана реттеді, бірақ кейіннен мемлекетаралық құбырларға сатылатын газдың бастапқы бағасына да шектеулер қойды. Газ өндірушілер бұл реттеулерге қарсы шықты, бірақ «Филипс Петролеум Компаниясы против Висконсин» (1954) ісінде Жоғарғы сотта жеңіліске ұшырады. Федералды үкімет штаттардың шекарасын кесіп өтетін табиғи газдың бағасын бақылады, бірақ штат ішінде өндіріліп сатылатын газға қолданбады. 1970 жылдары федералды үкімет белгілеген төмен мемлекетаралық баға тұтынушы штаттарда газ тапшылығына әкелді, себебі газ өндірушілер өнімдерін газ өндіретін штаттардың жергілікті нарықтарында жоғары бағаға сатуға мүмкіндік алды. 1978 жылғы «Табиғи газ саясаты туралы» заңмен федералды үкімет бағаны реттеуді елдегі барлық табиғи газға дейін кеңейтті. Сонымен қатар, үкімет өндірушіге төленетін бағаның газды өндіруге ашқан уақытына, құдықтың тереңдігіне, геологиялық құрылымына, басқа газ құдықтарына дейінгі қашықтығына және басқа да бірнеше факторларға байланысты болатын күрделі баға жүйесін жасады. Бұл баға жүйесі орташа бағаны төмен ұстауға және жаңа өндірісті ынталандыруға бағытталған шара болды. Табиғи газға соңғы федералдық бағаны реттеу 1989 жылғы «Табиғи газды бақылаудан шығару туралы» заңмен жойылды, ол 1993 жылдың 1 қаңтарынан бастап барлық қалған бағаны реттеуді тоқтатты.
Технология
Гидравликалық жарылыс тәжірибелері 1940 жылдары АҚШ-та басталды. Көлемді гидравликалық жарылыс, әдетте 150 тоннадан астам, немесе шамамен 300 000 фунт (136 метрикалық тонна) пропант инъекциялауды қамтиды, алғаш рет 1968 жылы Pan American Petroleum компаниясы АҚШ-тың Оклахома штатындағы Стивенс округінде қолданды. 1970 жылдары Канада, Германия, Нидерланды және Ұлыбританияда Солтүстік теңізде көлемді гидравликалық жарылыс қолданылды. Гидравликалық жарылыс операциялары 1990 жылдардың ортасынан бастап экспоненциалды түрде өсті, технологиялық жетістіктер мен табиғи газ бағасының өсуі осы әдісті экономикалық тұрғыдан тиімді еткеннен кейін. Мұнай бұрғылау технологиясы 20-шы ғасырда қарқынды дамыды, Мексика шығанағында жұмыс істейтін АҚШ компаниялары көптеген жаңалықтар енгізді. Алғашқы тіреулі мұнай бұрғылау қондырғысы 1954 жылы Мексика шығанағында пайдаланылды.
Қоршаған ортаға әсері
XX ғасырда АҚШ-та бірқатар ірі экологиялық оқиғалар мұнай өнеркәсібімен байланысты. 1910 жылы Калифорния штатының Керн округінде Лейквью Гушер ұңғымасы жарылып, тарихтағы ең ірі мұнай төгілуіне себепші болды. 1969 жылы Санта-Барбарадағы мұнай төгілуі Санта-Барбара каналында, Оңтүстік Калифорниядағы Санта-Барбара қаласының жанында болды. Бұл сол кезде АҚШ суларындағы ең ірі мұнай төгілуі болды, қазір 2010 жылғы Deepwater Horizon және 1989 жылғы Exxon Valdez төгілулерінен кейін үшінші орында тұр. Бұл Калифорния жағалауындағы суларда болған ең ірі мұнай төгілуі болып табылады. Төгілудің АҚШ-тағы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жариялануы көпшілік арасындағы наразылыққа әкелді, нәтижесінде алдағы бірнеше жылда көптеген экологиялық заңнамалар қабылданды. Бұл заңнама АҚШ-тағы қазіргі заманғы экологиялық қозғалыстың құқықтық және нормативтік негізін құрайды. 1989 жылы Аляска жағалауындағы Exxon Valdez мұнай төгілуі АҚШ суларында осы күнге дейін болған ең үлкен төгілу болды, 2020 жылғы мәліметтер бойынша, оның көлемі 2010 жылғы Deepwater Horizon төгілуінен асып түседі. 2010 жылы Мексика шығанағындағы Deepwater Horizon мұнай төгілуі мұнай өнеркәсібі тарихындағы ең ірі теңіз мұнай төгілуіне айналды. 2004 жылдан бастап Мексика шығанағындағы Тейлор мұнай төгілуі 2020 жылға дейін жалғасуда.
The 1989 Exxon Valdez oil spill off the coast of Alaska was the largest spill in US waters up to that date, as of 2020 only exceeded by the 2010 Deepwater Horizon oil spill, in terms of volume released. In 2010 the Deepwater Horizon oil spill in the Gulf of Mexico became the largest marine oil spill in the history of the petroleum industry. Beginning in 2004, the Taylor oil spill in the Gulf of Mexico continues as of 2020.
Солтүстік Дакота
Солтүстік Дакота штатындағы 2006 жылдан 2015 жылға дейін созған мұнай өрбуі, штаттың Баккен формациясынан мұнайды қарқынды өндірумен байланысты болды. Өрбу 2006 жылы Паршалл мұнай кен орнының табылуымен басталды және 2012 жылы ең жоғары деңгейге жетті, бірақ 2015 жылдан бері мұнай бағасының әлемдік құлдырауына байланысты өсім айтарлықтай төмендеді. Мұнайды тар кен орындарынан алу үшін көлденең бұрғылау және гидравликалық жарылыс қолданылды.
Кейнстон құбыр жолы
2010 жылы қолданысқа берілген Keystone құбыр желісі – Канада мен АҚШ-тағы мұнай құбыры жүйесі, 2019 жылдан бастап толығымен TC Energy компаниясына тиесілі. Ол Альберта провинциясындағы Батыс Канадалық шөгінді алабынан Иллинойс және Техас штаттарындағы мұнай өңдеу зауыттарына, сондай-ақ мұнай сақтау қоймаларына және Оклахома штатының Кушинг қаласындағы мұнай құбырларын тарату орталығына дейін созылады. Құбыр, жоспарланған төртінші кезеңі – Keystone XL жобасына экологиялық белсенділердің қарсылығы тудырғаннан кейін, климаттық өзгерістер мен қалдық майға қатысты күрес символы ретінде кеңінен танымал болды.
Халықаралық
Блэк, Брайан С. Шикі шындық: әлемдік тарихтағы мұнай (Rowman & Littlefield, 2020). Корли, Т. А. Б. "Мұнай корпорациялары мен мемлекеттік саясат: АҚШ және Ұлыбританияның салыстырмалы талдауы, 1900–1975". Бизнес және экономикалық тарих (1992): 138–146. онлайн. Грейс, Роберт. Мұнай: Мұнай өнеркәсібіне шолу (2007). Граф, Рюдигер. Мұнай және егемендік: 1970-ші жылдардағы АҚШ және Батыс Еуропадағы мұнай білімі және энергетикалық саясат (Berghahn Books, 2018). Граф, Рюдигер. "Мұнай дағдарысында егемендікті талап ету: "Тәуелсіздік жобасы" және АҚШ-тағы жаһандық өзара тәуелділік, 1973/74". Тарихи әлеуметтік зерттеулер/Historische Sozialforschung (2014): 43–69. онлайн. Граф, Рюдигер. "1970-ші жылдардағы энергетикалық дағдарыстар: Индустрияланған әлемдегі болжамдар мен реакциялар" (ред. Фрэнк Бош). (GESIS, Лейбниц әлеуметтік ғылымдар институты, 2014). онлайн. Клэр, Майкл Т. "Мұнай, Ирак және АҚШ-тың сыртқы саясаты: Картер доктринасының маңыздылығы". Халықаралық журнал 62.1 (2007): 31–42. Офилер, Бен. АҚШ-тың сыртқы саясаты және Иранның модернизациясы: Кеннеди, Джонсон, Никсон және шах (Springer, 2015). Пейнтер, Дэвид С. "Мұнай және геосаясат: 1970-ші жылдардағы мұнай дағдарыстары мен "суық соғыс"". Тарихи әлеуметтік зерттеулер/Historische Sozialforschung (2014): 186–208. онлайн. Раб, Стивен Г. ОПЕК-ке жол: АҚШ пен Венесуэла арасындағы қарым-қатынас, 1919–1976 (Техас университетінің баспасы, 2011). Салас, Мигель Тинкер. "Бағытты сақтап қалу: АҚШ мұнай компаниялары Венесуэлада, 1945–1958". Латын Америкасының перспективалары 32.2 (2005): 147–170. Салас, Мигель Тинкер. "Венесуэладағы АҚШ мұнай компаниялары: берік одақтың қалыптасуы". Венесуэла: Уго Чавес және "ерекше демократияның" құлдырауы (2006): 35+. Василиу, Мариус С. және Мирбабаев, Мирюсиф. АҚШ және Әзірбайжан мұнайы XIX ғасырда: екі алып (Lexington Books Publisher, қараша, 2022). 182 б. Ваттс, Майкл Дж. "Адал мұнай? Адам құқықтары, мұнай кешені және корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік". Қоршаған орта және ресурстар туралы жылдық шолу 30 (2005): 373–407. онлайн.
Grace, Robert. Oil An Overview of the Petroleum Industry (2007)
Graf, Rüdiger. Oil and sovereignty: petro knowledge and energy policy in the United States and western Europe in the 1970s (Berghahn Books, 2018). Graf, Rüdiger. "Claiming sovereignty in the oil crisis" project independence" and global interdependence in the United States, 1973/74." Historical Social Research/Historische Sozialforschung (2014): 43 69. online
Graf, Rüdiger. "The Energy Crises of the 1970s: Anticipations and Reactions in the Industrialized World" Ed. Frank Bösch. (GESIS, Leibniz Institute for the Social Sciences, 2014) online. Klare, Michael T. "Oil, Iraq, and American foreign policy: the continuing salience of the Carter doctrine." International Journal 62.1 (2007): 31 42. Offiler, Ben. US Foreign Policy and the Modernization of Iran: Kennedy, Johnson, Nixon and the Shah (Springer, 2015). Painter, David S. "Oil and geopolitics: the oil crises of the 1970s and the Cold War." Historical Social Research/Historische Sozialforschung (2014): 186 208 online. Rabe, Stephen G. The road to OPEC: United States relations with Venezuela, 1919 1976 (University of Texas Press, 2011)
Salas, Miguel Tinker. "Staying the course: United States oil companies in Venezuela, 1945–1958." Latin American Perspectives 32.2 (2005): 147 170. Salas, Miguel Tinker. "US oil companies in Venezuela: The forging of an enduring alliance." in Venezuela: Hugo Chávez and the Decline of an 'exceptional Democracy' (2006): 35+. Vassiliou, Marius S. and Miryusif Mirbabayev. US and Azerbaijani oil in the Nineteenth Century: Two Titans (Lexington Books Publisher, November, 2022). 182 p.
Watts, Michael J. "Righteous oil? Human rights, the oil complex, and corporate social responsibility." Annual Review of Environment and Resources 30 (2005): 373 407. online