Кіріспе
Масштабты модель жиынтығы – хобби талғамдарымен айналысатындар жинап, көрініске қоюға арналған, тұтынушылық деңгейдегі пластик модель. Бұл жиынтықтар әртүрлі тақырыптарды бейнелейді: нақты өмірдегі әскери және азаматтық көліктерден бастап, түпнұсқа жиынтықтардағы кейіпкерлер мен техника, сондай-ақ поп-мәдениеттен, әсіресе шығыс мәдениетінен алынған сюжеттер. Жиынтықтың құрастыру қиындығы әртүрлі болуы мүмкін – қораптан тікелей жиналатын қарапайым модельдерден бастап, арнайы құралдар, бояулар және пластик желімдерді қажет ететін күрделі жиынтықтарға дейін.
A plastic model kit, (plamo in Eastern influenced parlance), is a consumer grade plastic scale model manufactured as a kit, primarily assembled by hobbyists, and intended primarily for display. A plastic model kit depicts various subjects, ranging from real life military and civilian vehicles to characters and machinery from original kit lines and pop fiction, especially from eastern pop culture. A kit varies in difficulty, ranging from a "snap together" model that assembles straight from the box, to a kit that requires special tools, paints, and plastic cements.
Тақырыбы
Пластик модельдердің ең көп таралған тақырыптары көлік құралдары, оның ішінде ұшақтар, кемелер, автомобильдер және танктер сияқты бронетранспорт құралдары болып табылады. Оның бастапқы тарихындағы модельдердің басым бөлігі әскери техниканы бейнелейді, себебі олар азаматтық көліктерге қарағанда формасы мен тарихи контексті жағынан әртарапты. Басқа тақырыптарға ғылыми-фантастикалық көліктер мен механикалық құрылымдар, нақты ғарыш кемелері, ғимараттар, жануарлар, адам (немесе адам тәрізді) қуыршақтар/әрекеттік фигуралар және мәдениеттен алынған кейіпкерлер жатады. Әскери техника, кемелер мен ұшақтардың модельдерін жасаушылар үшін дәлдік ең маңызды, ал автомобильдер мен ғылыми-фантастикалық тақырыптардың модельдері қолда бар нысандарды көшіруге тырысуы немесе толығымен ойдан туған нысандарды бейнелеуі мүмкін. Жеке автомобиль модельдерін жасау, нақты автомобильдерді жасаумен байланысты және көбінесе адамдар екеуіне де қызығушылық танытады, бірақ нақты автомобильді өзгертудің құны, модельді өзгертуге қарағанда әлдеқайда жоғары.
Құрылысы мен әдістері
Алғашқы пластикалық модельдер целлюлоза ацетатынан (мысалы, Frog Penguin және Varney Trains) инъекциялық қалыптау арқылы жасалған, бірақ қазіргі уақытта көптеген пластикалық модельдер полистиролдан жасалады, ал бөлшектері пластикалық еріткіш негізіндегі желіммен біріктіріледі. Дегенмен, тәжірибелі модельдер арнайы жағдайларда эпоксидті, цианоакрилатты және ақ желімді де қолдануы мүмкін. Жаңадан бастаған модельдер көбінесе осы қадамды жіберіп алады, бірақ пластикалық модельдерге арналған арнайы бояулар сатылымда бар. Ұшақтардың таңбалары, автомобильдердің декоративтік элементтері және модельдерді анықтау белгілері сияқты күрделі суреттер әдетте жиынтықпен бірге келетін, суға жабысатын декальдар түрінде ұсынылады. Соңғы уақытта, аз дағды, уақыт және күш-жігерді қажет ететін модельдерге сұраныс артты, олар жас немесе жаңадан бастаған модельдерге, сондай-ақ модельді аяқтауға жұмсалатын уақытты қысқартуды қалайтындарға бағытталған. Мұндай модельдердің бірі – толыққанды егжей-тегжейлі жиынтық, оны әдеттегідей құрастырып, желімдеу қажет, бірақ бояу процесін жою үшін түсті пластиктен жасалған немесе алдын ала боялған және декальдары жабыстырылған күйде ұсынылады. Көбінесе мұндай жиынтықтар ақ немесе сұр пластиктен жасалған стандартты жиынтықтан тек түсімен немесе алдын ала бояуымен ерекшеленеді, бұл жаңа қалыптар жасауға кететін үлкен шығындарды болдырмайды. Тағы бір кең таралған тенденция – бөлшектері бір-біріне жабыспай, тек түйреу арқылы біріктірілетін жиынтықтарды шығару. Кейде көптеген бөлшектер осылай біріктіріледі, ал қалғандарына желім қажет болады. Көбінесе бұл модельдерде егжей-тегжейлілік қарапайымдатылады, мысалы, капоты ашылмайтын және қозғалтқыш бөлшектері жоқ автомобильдер, немесе ішкі жағы көрінбейтін мөлдір емес терезелер. Мұндай жиынтықтар көбінесе түсті пластиктен жасалады, бірақ кішірек бөлшектерді бояу қажет болуы мүмкін. Әдетте, мұндай жиынтықтарға декальдар қосылмайды, бірақ кейде таңбалар мен ұқсас элементтер үшін винилдік жапсырғыштар беріледі. Модельдерді жасау үшін араластырылған қорытпаны құю және вакуумдық қалыптау әдістері де қолданылады, әсіресе өндіріс көлемі инъекциялық қалыптауға қажетті инвестицияларды қолдамайтын жағдайларда. Пластикалық кеме модельдері жиынтығына әдетте, түрлі өлшемдер мен түстерде жіптер қосылады, олар арқандарды жасау үшін қолданылады. Автомобильдер жиынтығында көбінесе винилден жасалған дөңгелектер болады, бірақ кейде, әсіресе арзан жиынтықтарда, олар полистиролдан да жасалуы мүмкін. Фотоэнгравюра арқылы жасалған жұқа металл бөлшектері соңғы уақытта үлкен танымаллыққа ие болды, олар шағын кәсіпорындармен өндіріліп сатылады, сондай-ақ толық жиынтықтың құрамдас бөлігі ретінде де қолданылады. Модельдерге қосымша материалдардан жасалған бөлшектер де қосылуы мүмкін, мысалы, металл түтіктерден жасалған шығарынды жүйелер немесе шлангдар мен сымдарды имитациялау үшін винил түтіктер.
Тарих
Бірінші пластикалық модельдерді 1936 жылдың соңында Ұлыбританиядағы Frog компаниясы "Пингвин" деп аталатын 1/72 масштабтағы модель жиынтықтарымен өндірді. 1940 жылдардың аяғында бірнеше американдық компаниялар, мысалы, Hawk, Varney, Empire, Renwal және Lindberg пластикалық модельдер шығара бастады. Көптеген өндірушілер 1950 жылдары өндірісті бастады және 1960 жылдары Америкадағы Aurora, Revell, AMT және Monogram, Ұлыбританиядағы Airfix және Франциядағы Heller SA сияқты үстемдікке ие болды. Басқа өндірушілер: Matchbox (Ұлыбритания), Italeri, ESCI (екіуі де итальяндық), Novo (бұрынғы Кеңес Одағы, Frog қалыптарын пайдаланып) және Fujimi, Nichimo және Bandai (Жапония). Америкалық модельдік компаниялар жыл сайын автомобиль сатушыларға жаңа автомобильдердің құрастырылған жарнамалық масштабты модельдерін шығаратын болды, олар осы "промо" құрастырылмаған бөлшектерін хоббистерге сату арқылы табысты қосалқы бизнес тапты, осылайша жыл сайын жаңарту өте қымбат болатын инъекциялық қалыптар үшін жаңа табыс көзін тапты. Бұл ерте модельдер әдетте қазіргі стандарттан төмен деңгейде болды, ашылмайтын капоттарымен және қозғалтқыштарыз, ал шассиде қарапайым немесе ешқандай детальдар болмады, олар денеге өте көрінетін бұрандалармен бекітілді. Ұзақ уақыт өткен соң, жинақ бизнесі промо-өндірісті көлеңкелей бастады, ал нарықтың сұранысын қанағаттандыру үшін дәлдік пен егжей-тегжейлілік деңгейі көтерілді. 1960 жылдары Tamiya 1/100 масштабтағы ұшақ жинақтарын жасады. Қатарда Boeing B 52 Stratofortress, McDonnell Douglas F 4 Phantom II, North American F 86 Sabre, Dassault Mirage III, Grumman A 6 Intruder және LTV A 7 Corsair II сияқты әйгілі ұшақтар болса да, ол 1/72 масштабтағы жинақтар сияқты жетістікке қол жеткізе алмады. Көп ұзамай Tamiya 1/100 масштабтағы ұшақтарды жасауды тоқтатты, бірақ 2004 жылы олардың аздап таңдамасын қайта шығарды. 1970 жылдардан бастап Hasegawa және Tamiya сияқты жапондық фирмалар, ал 1990 жылдардан бастап DML, AFV Club және Trumpeter сияқты қытайлық фирмалар салаға басымдық жасады және технологияның ең жоғары деңгейін білдірді. Ресей, Орталық Еуропа және Корея брендтері де соңғы уақытта Academy Plastic Model сияқты компаниялармен танымал болды. Бұрын да, қазір де көптеген шағын компаниялар пластикалық модельдер шығарады. Пластик модельдердің пайда болуына дейін модель жасаушыларға ағаштан жасалған модельдер ұсынылды. Бұл ағаш модельдер жинақтары пластикалық модельдер оңай ала алатын нәтижелерді жасау үшін көп жұмыс қажет етті. Жаңа технологиялардың дамуымен модельдеу хоббисі виртуалды әлемде де жүзеге асырылуы мүмкін. Модель құрастырушы ойыны, Moonlit студиясы шығарған, Steam-де қол жетімді (қызмет), ұшақтарды, тікұшақтарды, танктерді, автомобильдерді және басқаларын кесуден, құрастырудан және бояудан тұрады және олармен диорамалар жасауға мүмкіндік береді. Әуесқойлықты ойын әлеміне ауыстыру жаңадан бастаған модельдеушілерге және бос орын, уақыт немесе ақшасы жоқ адамдарға өздерінің қызығушылықтарын қанағаттандыру үшін бірнеше модель сатып алуға мүмкіндік береді.
Өндiру
Инъекциялық қалыптау пластикалық модельдерді өндірудің басым процесі болғанымен, жабдықтың жоғары құны және қалыптар жасау оны аз көлемді өндіріске тиімсіз етеді. Сондықтан, сирек және белеңді тақырыптардың модельдері көбінесе басқа процестер арқылы жасалады. Вакуумдық қалыптау ұшақ модельдері үшін танымал, бірақ жинау инъекциялық қалыпталған жиынтықтарға қарағанда қиын. Вакуумдық қалыптаумен жасалған модель жиынтықтарының алғашқы өндірушілері: Airmodel (бұрынғы ГДР), Contrail, Airframe (Канада), Formaplane және Rareplanes (Ұлыбритания). Шағын өндірушілер, әсіресе қосымша нарықтағы фирмалар (сондай-ақ толық жиынтықтарды өндірушілер) арасында кең таралған шайыр құю, қалыптау кезінде жоғары дәрежедегі егжей-тегжейлілікті қамтамасыз етеді, бірақ қалыптардың қызмет ету мерзімі қысқа болғандықтан, мұндай жиынтықтардың бағасы айтарлықтай жоғары. Соңғы уақытта ірі өндірушілердің жаңа шығарылымдары бұрынғыдан да жоғары егжей-тегжейлілікпен жасалған, бұл ең жақсы шайыр жиынтықтарымен шайқасады, көбінесе жоғары сапалы аралас материалдардан (фототәріштелген мыс, токарланған алюминий) жасалған бөлшектерді қамтиды.
Вариациялар
Көптеген модельдеушілер диорамаларды бір немесе бірнеше модельдердің айналасында салынған ландшафттық көріністер ретінде жасайды. Олар көбінесе танктер сияқты әскери техникалар үшін қолданылады, бірақ әуежай көріністері және 2 немесе 3 кемелердің формациядағы бейнелеуі де танымал. Конверсиялар жиынтықты бастапқы нүкте ретінде пайдаланып, оны басқа нәрсеге өзгертеді. Мысалы, USS Конституциясы ("Old Ironsides") жиынтығы оңай қол жетімді, бірақ Конституция алты бауырлас кеменің бірі ғана болды, ал тәжірибелі модельдеуші жиынтықты кесу, тегістеу, қосымша бөлшектер салу сияқты әрекеттер арқылы басқа кеменің үлгісін жасау үшін өзгертеді. Скретч-құрылыс – бұл өндірілген жиынтық емес, "қалыптан" модель жасау. Шын скретч-құрылыс модельдері қолмен жасалған бөлшектерден тұрады және басқа жиынтықтардың бөлшектерін қамтымайды. Мұндай модельдер сирек кездеседі. Егер басқа жиынтықтардың бөлшектері қосылса, бұл өнер техникалық тұрғыдан "Kit Bashing" деп аталады. "Скретчбилдинг" деп аталатын көптеген модельдер шын мәнінде жиынтықтарды жинау және скретч-құрылыстың үйлесімі болып табылады. Сондықтан, осы екі термин де осы жиі кездесетін гибридті модельдерді атау үшін еркін қолданыла бастады. Китбашинг – модельдеу техникасы, онда бірнеше модель жиынтықтарының бөлшектері біріктіріліп, жаңа модель формасы жасалады. Мысалы, "Star Trek" телешоуларындағы арнайы эффекттер жасаушылар көбінесе бірнеше ғарыш кемесінің модельдерін жинақтап, егжей-тегжейлі емес, фондық көріністерде пайдалану үшін жаңа кеме кластарын тез құрады.