Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хорезм империясы мен Моңғол империясы, 1221 жыл
Khwarezmian Empire vs Mongol Empire, 1221
Парван шайқасы – 1221 жылдың қыркүйегінде қазіргі Ауғанстанның Кабулдан солтүстікке қарай орналасқан Парван аумағында Хорезм империясының сұлтаны Жалал ад-Дин Мингбурну мен Моңғол империясын билеген Шыңғыс хан арасында болған шайқас. Жалал ад-Дин бұрын Вилан (Валиян) маңында моңғол отрядына шабуыл жасағандықтан, Шыңғыс хан Шиги Құтуқұ басшылығымен 30 000 сарбаздық әскер жіберуге мәжбүр болды. Жалал ад-Дин қолданған тактика нәтижесінде моңғол әскері екі күнге созылған шайқаста талқандалды. Моңғолдардың жеңілісі туралы жаңалық тараған соң, бұрын моңғол билігін қабылдаған Мерв және Герат сияқты бірнеше қала көтеріліс жасады. Жауап ретінде Шыңғыс хан, шайқастан кейін олжаны бөлісудегі дау-жанжалға байланысты әскерінің жартысы дезертирлеген Жалал ад-Динге қарсы шайқасқа түсті, ол Үндістанға шегіну үшін Газниге көшуге мәжбүр болды. Шыңғыс хан, Жалал ад-Диннің әскері Инде өзенін кесіп өтуге дайындалып жатқанда олардың жолын тосқауылдады. Нәтижесінде болған шайқаста ол әскерін, қазынасын және отбасын жоғалтты, бірақ аман қалды және ақырында Пенджаб пен Синдте билік орнатып, бекінді.
The Battle of Parwan was fought between Sultan Jalal ad Din Mingburnu of the Khwarazmian Empire and the Mongols ruled by Genghis Khan in September 1221 AD at Parwan, north of Kabul, in present day Afghanistan. Jalal ad Din had previously attacked a detachment of Mongols near Wilan (Waliyan), which provoked Genghis Khan into sending an army of 30,000 troops under Shigi Qutuqu. As a result of the tactics adopted by Jalal ad Din, the Mongol army was destroyed in a two day battle. As news of the Mongol defeat spread, several cities, including Merv and Herat, which had previously surrendered and accepted Mongol rule, rebelled. In response, Genghis Khan moved to battle Jalal ad Din, who had lost half of his troops to desertion due to a quarrel over the division of spoils after the battle, and was forced to move to Ghazni to prepare to retreat to India. Genghis Khan intercepted Jalal ad Din's army as he was preparing to cross the Indus River, and in the ensuing battle he lost his army, treasury and family, but survived to eventually establish a power base in Punjab and Sindh.
Өмірбаян
Шыңғыс хан Отрар қаласының билеушілерінің және Отрар әкімінің жасаған қылмысы үшін жазалау мақсатында, монғол сауда керуеніне жасалған шабуылға жауап ретінде Хорезм империясына жорық жасады. Отрар билеушілерінің монғол сауда керуенін өлтіруіне және Шыңғыс ханның Отрар әкімін жауапқа тарту талабын Шах Мұхаммед II қабылдамауы себеп болды. Шыңғыс ханның әскері 150 000-нан 200 000-ға дейін сарбаздан тұрды, олардың көп бөлігі монғолдар мен одақтас тайпалардан құралған, жақсы жаттығудан өткен, тәртіпті және шайқаста тәжірибелі әскер болды. Армия құрамында сонымен қатар қытайлық қоршау машиналарын жасаушылар да болды. Шыңғыс хан – харизматикалық, қарапайым емес және тәжірибелі басшы болды. Оның ұлдары Жошы, Шағатай, Өгедей және Толуй – қабілетті генералдар еді. Оған Жебе және Субутай сияқты шебер тактика қолданушы талантты генералдар да қызмет етті. Шах Мұхаммед II 200 000-дан 400 000-ға дейін сарбаздан тұратын жалдамалы әскерді жинауға мүмкіндік алған болуы мүмкін, бірақ оның түрік сарбаздары тәртіпсіз болды және әскерде түріктер, парсылар, арабтар және ауғандар арасында біртілдік болмады. Шахтың қаңқыл түрік әскерлері мен командирлеріне сенімсіздігі оның тек қолайлы жағдайларда, көп санды әскермен шайқасуға батыл болғанын көрсетті. Ол бекітілген қалаларға негізделген терең қорғаныс стратегиясын қабылдады және Отрар, Бұхара, Банакат және Самарқан сияқты қалаларда тәжірибелі сарбаздардан гарнизон орналастырды. Ол монғолдардың қоршау машиналарын пайдаланудағы тәжірибесінің жетіспеуіне және олардың жергілікті жерге бейімделмеуіне үміттене отырып, олардың ілгерілеуін тежеуге және өзінің қалауынша шайқасқа түсу мүмкіндігін алуға тырысты. Ол Амудариядан тыс, Келіф маңында жаңа әскер жинап, Трансоксаниядағы монғолдарға шабуыл жасауды немесе монғолдардың өзеннен өтуіне жол бермей, Амудария шебін қорғауды жоспарлады. Қажет болған жағдайда Газниге, содан кейін Үндістанға шегінуді де ойлады. Шыңғыс хан 1219 жылдың қыркүйегінде Отрарға бүкіл әскерімен шабуыл жасады. Біраз уақыттан кейін ол әскерін екіге бөліп, үлкен ұлы Жошы бастаған жасақты Сырдарияға, ал тағы бір бөлігін Банакатқа жіберді. Чағатай мен Өгедейді Отрарды қоршауға қалдырып, Шыңғыс хан мен Толуй Қызылқұм шөлін кесіп өтіп, 1220 жылдың ақпан айында жаулап алынған Бұхараға және 1220 жылдың наурыз айында алынған Самарқанға шабуыл жасады. Банакат та басып алынды, Отрар 1220 жылдың сәуір айында құлады. Банакаттан және Отрардан келген монғол әскерлері Насаф маңында Шыңғыс ханмен қосылды, олар 1220 жылдың жазында әскер мен жылқыларын демалдырды. Жошы 1220 жылдың сәуір айына дейін Сырдария бойындағы барлық қалаларды, соның ішінде Сигнак пен Джендті басып алды, содан кейін қыпшақ далаларына орналасты. Шыңғыс хан Джебе мен Субутай және өзінің күйеу баласы Тоғашар бастаған 30 000-40 000 сарбаздан тұратын әскерді Шахты қуу үшін жіберді. Трансоксанияның жылдам құлдырауы Шах Мұхаммед II-ні одан әрі алаңдатты, ол Жалал әд-Динмен бірге батысқа қарай шегіне бастады. Ол Нишапурда біраз уақыт тоқтады, бірақ Джебе мен Субутайдың әскері Амударияны кесіп өткенде, Шах Парсы арқылы өтіп, Бағдатқа қашып бара жатқандай көрінді, бірақ ақырында Каспий теңізіндегі аралда панала тапты, онда 1220 жылдың желтоқсанында қайтыс болды және Жалал әд-Динді мұрагері етіп тағайындады. Монғол әскері Зәуе, Қушан, Тус, Қазвин және Ардабил сияқты бірнеше қалаларды тонады, содан кейін Муған далаларында қыстады. Жалал әд-Динге монғолдарға қарсы тұру үшін әскер қажет болды. Сұлтан 90 000 сарбаз тұратын Гурганж қаласына барды, бірақ қала басшылары оның бауыры Ұзлақ Шахты сұлтан ретінде таңдады. Өзіне қарсы қастандық жасалып жатқанын білген соң, Сұлтан 300 атты әскерімен 16 күнде Қарақұм шөлін кесіп өтіп, Ниса маңындағы монғол отрядын жеңіп, Нишапурға жетті. Жалал әд-Дин Нишапурда әскер жинауға ниеттенген, бірақ монғолдар күтпеген жерден келген кезде қаланы тастап кетті. Монғолдар Сұлтанды Хуистан арқылы қуды, бірақ Жалал әд-Дин Бостқа жету үшін жауларынан қашып құтыла алды. Мұнда оған анасының ағасы Әмин Малик басқарған 10 000 түрік сарбазы қосылды. Сұлтан үш күндік шайқастан кейін Қанхахардан монғол әскерін ығыстырғаннан кейін Газниге жетті.
Genghis Khan invaded the Khwarazmian Empire to avenge the murder of a Mongol trade caravan by the government of Otrar and the subsequent refusal of Shah Ala ad Din Muhammad II to bring the governor of Otrar to task for his crime. Genghis Khan commanded a skilled, disciplined, combat proven army of 150,000 to 200,000 soldiers, mostly Mongols and other allied tribes who were well drilled in their method of warfare. The army also included a corps of Chinese siege engineers. Genghis Khan was a charismatic, inelegant and experienced leader, his sons Jochi, Chagatai, Ogedei and Tolui were competent generals, and he was also served by brilliant generals like Jebe and Subutai, adept in employing flexible and innovative tactics. Shah Muhammad II may have been able to mobilize a mercenary army numbering 200,000 to 400,000 men, but his Turkish soldiers were undisciplined, and unity was lacking between the Turks, Iranians, Arabs and Afghans in the army. The mistrust that the Shah had for his Qanqli Turk troops and commanders meant he could only offer battle under favorable conditions with superior numbers. He adopted a defence in depth strategy based on fortified cities, and stationed garrisons of veteran soldiers at various cities including Otrar, Bukhara, Banakat and Samarkand, trusting to the Mongol inexperience with siegecraft and their unfamiliarity with the terrain to delay their progress and give him the chance to offer battle at his own initiative. He planned to raise a new army beyond the Amu Darya near Kelif and then strike the Mongols in Transoxania, or defend the Amu Darya barrier by preventing the Mongols from crossing the river, and if needed retreat to Ghazni and then to India. Genghis Khan invested Otrar with his entire field army in September 1219. After some time, he divided his army, sending a detachment under his eldest son Jochi down the Syr Darya, and another division to march on Banakat. Leaving Chagatai and Ogedei to maintain the siege of Otrar, Genghis Khan and Tolui crossed the Kyzylkum Desert to attack Bukhara, which fell in February 1220, and Samarkand, which was taken in March 1220. Banakat was also occupied, Otrar fell in April 1220, and the Mongol armies from Banakat and Otrar joined Genghis Khan near Nasaf, where they spent the summer of 1220 resting the army and the horses. Jochi had taken all the towns along Syr Darya, including Sighnaq and Jend, by April 1220, then camped on the Kipchak steppes. Genghis Khan sent a 30,000–40,000 man army led by Jebe and Subutai and his own son in law Toghachar to hunt down the Shah. The rapid fall of Transoxania further unnerved Shah Muhammad II, who began to retreat west along with Jalal al Din. He had halted for a while at Nishapur, but when the Mongol army under Jebe and Subutai crossed the Amu Darya, the Shah moved across Persia, then eluded the Mongols by pretending to make for Baghdad, and eventually found refuge on an island in the Caspian Sea, where he died in December 1220, naming Jalal ad Din his heir. The Mongol army sacked several cities, including Zaveh, Quchan, Tus, Qazvin and Ardabil, and then wintered in the Mughan steppes. Jalal al Din needed an army to confront the Mongols. The Sultan went to Gurganj, a city reportedly housing 90,000 troops, but the city officials preferred his brother Uzlaq Shah as the Sultan. After discovering a plot against his life, the Sultan with 300 cavalry crossed the Karakum Desert in 16 days and defeated a Mongol detachment near Nisa to reach Nishapur. Jalal al Din intended to raise an army at Nishapur, but abandoned the city when Mongols arrived unexpectedly. The Mongols chased the Sultan across Khuistan, but Jalal al Din managed to elude his enemies to reach Bost. Here, an army of 10,000 Turks commanded by his maternal uncle Amin Malik joined him, and the Sultan reached Ghazni after driving off a Mongol army from Qanhahar after a three day battle.
Кіріспе
[[File:Bataille de vâliyân (1221).jpeg|thumb|Валиан шайқасы (1221 жылдың көктемі), Рашид ад-Диннің «Жамиғ ат-таварих» еңбегіндегі миниатюрасы, 1410-1430 жылдар. Жалал ад-Дин Парванға қайта жиналды. Бір аптадан кейін Шыңғыс хан өзінің бас судьясы Шиги Кутукуды Жалал ад-Динді іздеуге жіберді, бірақ тәжірибесіз генералға 30 000–50 000 әскер ғана берді. Орта ғасыр ғалымдары монғол әскерінің күші туралы әртүрлі пікір білдірді. Ата Малик Джувайни Шиги Кутукудың күшін 30 000 деп хабарлады, Джуджанни 45 000 деп, ал Ибн Абдалла әл-Умари 70 000 деп көрсеткен. Джуджан, Насауи, Джувайни, Ибн әл-Атир және Хандмир Хорезм әскерінің саны 60 000 болғанын айтады. Дегенмен, қазіргі зерттеушілер екі әскердің де күші туралы әртүрлі баға береді. Жалал ад-Диннің әскерінің ең төменгі саны 30 000, ал ең жоғарғысы 120 000 деп есептеледі. «Харпердің әскери тарих энциклопедиясында» Ричард және Тревор Дюпуй Жалал ад-Диннің күшін 120 000 деп көрсетеді. Текер де Жалал ад-Диннің күшін 120 000 деп есептейді. Шиги Кутукудың күші 30 000 мен 70 000 арасында бағаланады. Маклинн Франк монғол әскерінің шамамен 45 000–50 000 адамнан тұрғанын, ал Жалал ад-Диннің 60 000–70 000 адамнан құралғанын болжайды. Ол, сандар шамадан тыс екенін мойындап, Жалал ад-Дин әскерінің сандық артықшылығының пропорциясы дұрыс болуы мүмкін екенін қосты. Ал Карл Свердруп Жалал ад-Диннің барлығы 15 000 адамы болса, Шиги Кутуку 10 000 адамға қолбасшылық еткенін айтады. Хорезм әскері үлкен болғанымен, жақсы жабдықталмаған, көбінесе жаяу әскерден тұрды, ал Шиги Кутукудың әскері жақсы жабдықталған атты әскерден құралған.
[[File:Bataille de vâliyân (1221). jpeg|thumb|The battle at Waliyan (spring of 1221), in a miniature of Jami' al tawarikh, Rashid al Din, 1410 1430. Jalal ad Din regrouped at Parwan. A week later, Genghis Khan sent his chief justice Shigi Qutuqu to hunt down Jalal al Din, but only gave the inexperienced general 30,000–50,000 troops. Medieval scholarship differed on the strength of the Mongol army. Ata Malik Juvayni reported Shigi Qutuqu's strengths as 30,000, Juzjani reported it as 45,000, and Ibn Abd Allah al Umari reported it as 70,000. Juzjani, Nasawi, Juvayni, Ibn al Athir and Handmir all report the Khwarazmian strength as 60,000. However, modern scholarship differs on the strength of both armies. The lowest estimate for Jalal al Din's strength is 30,000, while the highest is 120,000. In The Harper Encyclopedia of Military History, Richard and Trevor Dupuy give Jalal al Din's force as 120,000. Tucker similarly gives Jalal al Din's strength as 120,000. Estimates for Shigi Qutuqu's strength range between 30,000 and 70,000. Mclynn Frank estimates the Mongol forces were around 45,000–50,000, whereas he estimates Jalal al Din had 60,000–70,000; he further adds that while the numbers are exaggerated, the proportion of Jalal al Din's army's numerical superiority is probably accurate. On the other hand, Carl Sverdrup assesses that Jalal al Din probably had 15,000 men in total whereas Shigi Qutuqu commanded as many as 10,000 men. The larger Khwarazmian army was ill equipped and consisted mostly of infantry, whereas Shigi Qutuqu's entire army was well equipped cavalry.
Шайқас
Шиги Кутуку моңғолдардың үздіксіз жеңістерінен кейін өте сенімді болды, бірақ көп санды Хорезм әскеріне қарсы тез арада қиын жағдайға түсті. Шабуыл тар шатқалда болды, ол моңғол атты әскеріне қолайсыз болды. Жалал әд-Диннің садақшылары болды, ол оларға аттан түсіп, моңғолдарға оқ атуға бұйрық берді. Жалал әд-Дин Сейф әд-Дин Иғраққа сол қанатты, ал Малик Ханға оң қанатты тапсырды, олардың әрқайсысы 10 000 сарбаздан тұрды. Шабуылдың бірінші күні Малик Ханның жасағы моңғолдардың сол қанатын өздерінің базасына кері итерді. Тар жер болғандықтан, моңғолдар әдеттегі тактикаларын қолдана алмады. Шабуылдың екінші күні Шиги Кутуку Хорезмдіктерді жаңылыстыру үшін қосалқы аттарға сабаннан жасалған әскерлерді отырғызды, бұл оны толық жеңілістен сақтаған болуы мүмкін, бірақ Жалал әд-Дин бұл әрекетке алданбады. Шабуылдың үшінші күні моңғолдардың оң қанаты Иғрақ жасағына шабуыл жасады, ал Иғрақ жасағы моңғолдардың қашқандай көрінуіне оқтармен жауап берді. Иғрақ әскері шабуылға көшті, бірақ моңғолдар кенеттен қарсы шабуыл жасағанда 500 сарбаз қаза тапты. Мұны көрген Жалал әд-Дин жеке өзі моңғолдарға шабуыл жасап, оларды қашуға мәжбүр етті. Көптеген моңғолдар тірідей тұтқындалды және Хорезмдіктер оларды құлақтарына қада тігіп өлтірді. Шиги Кутуку жеңіліске ұшырап, әскерінің жартысынан астамын жоғалтты.
Shigi Qutuqu was overconfident after the continuous Mongol successes, and he quickly found himself on the back foot against the more numerous Khwarazmian force. The battle took place in a narrow valley, which was unsuitable for the Mongol cavalry. Jalal al Din had mounted archers, whom he ordered to dismount and fire on the Mongols. Jalal al Din gave Saif al Din Ighraq command of the left flank and Malik Khan the right flank, consisting of 10,000 soldiers. On the first day of the battle, Malik Khan's division pushed the Mongol left into their base. Because of the narrow terrain, the Mongols could not use their normal tactics. On the second day of the battle, to deceive the Khwarazmians, Shigi Qutuqu mounted straw warriors on spare remounts, which may have spared him from a killing stroke, but Jalal al Din was not fooled by the ruse. On the third day, the Mongol right flank charged on Ighraq's division, and Ighraq's division responded by shooting arrows on foot to which the Mongols feigned flight. Ighraq's men charged, but 500 were killed when the Mongols suddenly counter attacked. Seeing this, Jalal al Din personally attacked the Mongols and forced them to flight. Large numbers of the Mongols were captured alive, and the Khwarazmians killed them by nailing stakes into their ears. Shigi Qutuqu was driven off in defeat, losing over half his army.